उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

52 UPAVANA VINODA
तिलकाम्रातकवरुणकभल्लातकबिल्व$^a$तिन्दुकाङ्कोलाः ।
पिण्डीरशिरोषाञ्जनपरुषक$^b$वञ्जुलानिचलाः ॥ ११८
एते यदि सुस्निग्धैर्वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् ।
हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिरर्धेन च नरस्य ॥ ११६
अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृण वर्जिताः मही यत्र ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं तत्र$^c$ ॥ १२०
कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेम्भस्त्रिभिः$^d$ करैः पश्चात् ।
खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥ १२१
वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् ।
विज्ञातव्यं शाखायतले नीरं त्रिपुरुषं तु$^e$ ॥ १२२
फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः$^f$ ।
भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणाधः क्षितिः पीता ॥ १२३
यदि कण्टकहीणा स्यान्निदिग्धिक्रा शुक्लपुष्पसंयुक्ता ।
तस्यास्तलेम्बु वाच्यं त्रिभिर्नरैरर्धपुरुषे वा ॥ १२४
खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे ।
तस्याः पश्चिमभागे निर्दे श्यं त्रिपुरुषैर्वारि ॥ १२५
यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात्पलाशवृक्षो वा$^g$ ।
सव्येन तत्र हस्तद्वयेम्बु पुरुषत्रये भवति$^h$ ॥ १२६
ऊष्मा यस्यां धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले ।
निर्देष्टव्या च शिरा महता वारिप्रवाहेण ॥ १२७
यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे$^i$ जातं शस्यं विनाशमुपयाति ।
स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ॥ १२८
(a) गणनाथ—भल्लातक-तिल्व-तिन्दुक etc.
(b) ,, परुषकार्क etc.
(c) ,, वक्तव्यं जीवनं तच ॥
(d) ,, प्रत्यासन्नस्त्रिभिः करैः etc.
(e) ,, त्रिपुरुषं तत् ॥
(f) ,, फलकुसुमविकारो यत्र तस्मात् पूर्वे etc.
(g) ,, स्यात् पलाशवृक्षे च ।
(h) ,, सव्येन तत्र हस्तद्वयपुरुषत्रये वा भवति जलं ॥
(i) ,, यस्मिन् चेत्तं देशे जातं etc.