उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

50 UPAVANA VINODA
यदि वेतसोऽम्बुरहिते देशे हस्तैस्त्रिभिस्ततः पश्चात् ।
सार्धे पुरुषे तोयं वहति शिरा पश्चिमा तत्र ॥ ६५
चिह्नमपि चार्थपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरो हि मृत्पीता ।
पुटभेदकश्च तस्मिन् पाषाणे भवति बहुतोयः ॥ ६६
जम्बूवृक्षस्य प्राग्वल्मीको यदि भवेत्समीपस्थः ।
तस्माद्दक्षिणपार्श्वे सलिलं पुरुषद्वये साधु ॥ ६७
अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसंनिभश्च पाषाणः ।
मृद्भवति तत्र नीला दीर्घं कालं^a च बहुतोयम् ॥ ६८
वल्मीकोपमितायां निर्गुण्ड्यां^b दक्षिण' करत्रयोन्माने ।
पुरुषद्वयेन पादे भवति जलं स्वादु चाशोष्यम् ॥ ६६
रोहितमत्स्योर्धनरे मृत्कपिला पाण्डुरा ततः परतः ।
सिकताश्च शर्कराश्च क्रमेण परतो भवत्यम्भः ॥ १००
पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् ।
पुरुषैस्त्रिभिरादेश्यं श्वेता गृहगोधिकाऽर्धनरे ॥ १०१
सफला वा बदरी चेद्दिश्यपरस्यां जलं ततो भवति ।
पुरुषत्रये सपादे भवति परं दुन्दुभेश्चिह्नम्^c ॥ १०२
काकोदुम्बरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् ।
पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था च सा वहति ॥ १०३
आपाण्डुरा च मृत्स्ना^d गोरसवर्णाश्च भवति पाषाणः ।
पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ॥ १०४
आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य ।
अध्यर्धे भवति शिरा^e पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ॥ १०५
तस्यैव पश्चिमायां वल्मीको यदि भवेद्द्रुस्ते ।
तत्रोदग्भवति^f शिरा चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥ १०६
(a) गणनाथ—नीला सुदीर्घकालञ्च बहुतोयम् ॥
(b) ,, वल्मीकोपचितायां निर्गुण्ड्या etc.
(c) ,, परं दुण्डुभे चिह्न' ॥
(d) ,, आपाण्डुरीव मृत्स्ना etc.
(e) ,, अध्यर्द्ध तस्य शिरा etc.
(f) ,, तचोदग्भवति शिरा etc.