उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

SCIENCE OF ARBORI-HORTICULTURE IN ANCIENT INDIA 49
निर्यादः सलिलां सुखावतरणां तीरेषु पुष्पद्रुमां
कूजद्वन्नविहङ्गमां सतरणीमत्यायतां दीर्घिकाम्$^{a}$।
कुर्यात्तत्र समुल्लसत्कमलिनीपत्राङ्कुरश्यामलां
श्यामालोचनमल्लिकां विदधतीं नीलोत्पलानि क्वचित् ॥ ८८
उपवनमिव वारिमध्यमग्नं
विमलतया प्रतिबिम्बितं दधाना।
शशिकरनिकरेण पूरिते च$^{b}$
क्वचिदुपनेयपयः सुखाय वापी$^{c}$ ॥ ८९
मध्ये तस्मिन्शिशिरशिखरिखर्पिध वेश्म प्रवातं
गूढोपान्तं सुरभिकुसुमैः शाखिभिर्नम्रशाखैः ।
स्थाने स्थाने स्फटिकधवलं मण्डपं मण्डनाहं$^{d}$।
कुर्यात्कस्मिन्नपि च कदलीमन्दिरं मन्दवायु ॥ ९०
क्वचिदपि कूपं कुर्यादुपवनदेशे सुमृष्टसलिलभरम् ।
संसिक्तसकलविटपं बद्धं पाषाणसंचयैः$^{e}$ परितः ॥ ९१
अञ्जनमुस्तोशीरैः सनागकोशातकामलकचूर्णैः ।
कतकफलसमायुक्तैः कूपे योगः प्रदातव्यः ॥ ९२
कलुषं कटुकं लवणं विरसं
सलिलं यदि वाशुभगन्धि भवेत् ।
तदनेन भवत्यमलं सुरसं
ससुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ॥ ९३
अथ कूपार्थ भूमिपरीक्षा ।$^{1}$
पातालादूर्ध्वगमाः शिराः प्रसर्पन्ति सर्वतो दिक्षु ।
नीरस्य भूममध्ये ज्ञात्वा ताः कल्पयेत्कूपम् ॥ ९४
(a) गणनाय—कूजद्व'हविहङ्गमां सुतरणीमत्यायतां दीर्घिकां ।
(b) ,, शशिकरनिकरेण भूषितेव
(c) ,, क्वचिदमलपयः etc.
(d) ,, स्थाने स्थाने स्फटिक-धवलान् मण्डपानर्हमण्डान्
(e) ,, बद्धं पाषाण-शकलैः etc.
1 Cf. Bṛhatsaṁhitā, chap. 53, translated in the Introduction and quoted in the Appendix.
Cf. also Fausboll no 2, Vaṇṇupatha Jātaka.
7