उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

44 UPAVANA VINODA
जम्बूपनसचूतानां सरलं लकुचस्य च ।
क्षीरसिक्तं वपेद्विजं घृतगोविङ्‌विडङ्‌गवत् ॥ ५४
शुचिस्नातः विप्रहृसनममल˙ पूजितसुरो
गुरुं नत्वा दत्वा वसु वसुमतीं वा गुणवते ।
स्वयं बीजान्यादौ वपति कतिचिद्वास्तुपुरुषं
मनस्यन्तः कृत्वा तदनु परितोऽन्यः परिजनः ॥ ५५
बीजधानीं तृणास्तीर्णां कृत्वा सिञ्चेत्पयोऽम्बुना ।
जाताङ्कुरां च सलिलैर्निस्तृणां शोषमानयेत् ॥ ५६
अथ रोपणविधानम् ।
अन्यथाविहितानां यन्मनोज्ञतासंपदौ नस्तः ।
कथयाम्यतस्तरूणां रोषविधानं$^a$ यथोद्दिष्टम्$^b$ ॥ ५७
ध्रुवमृदुमूलविशाखागुरुभं श्रवणस्तथाश्विणी हस्तः ।
उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥ ५८$^1$
हस्त प्रमाणानपयसा सुसिकान्
संक्रामयेन्मूलबहः$^c$ समृत्कान् ।
सर्पिर्मधुशीर$^d$ विडङ्गलिप्ता-
न्बिले निदध्याच्च करीषयुक्ते$^e$ ॥ ५९
अबालुकाश्लक्ष्णमृदा पूरिते गर्त्तशोधनम् ।
कीदशार्धमिते खाते जलसिके वपेत्तरुम् ।
कदलीचीरिणौ रोप्यौ$^f$ मूले दत्वा तु गोमयम् ॥ ६०
(a) गणनाथ—रोपणविधिना etc.
(b) The following additional sloka is found in Gananath Sen’s edition :
रोहिणी सहितमुत्तरात्रयं कीर्त्तयन्ति मुनयो ध्रुवाख्यम् ।
त्वाष्ट्र-मित्र-शशि-पूष-दैवता-—न्यामनन्ति मुनयो मृदूव्यथ ॥
(c) गणनाथ—संक्रामयेन्मूलवतः etc.
(d) ,, ससर्पिषोशीर etc.
(e) ,, करीषपूर्णे ॥
(f) ,, कदली चीरिनो रोप्यौ etc.
1 Cf. Bṛhatsaṃhitā, chap. 54, 31.
Agni P. chap. 281, 3, 4 & 6.