उपवनविनोद (आचार्य शार्ङ्गधर - वृक्षायुर्वेद, भू-जल संधान एवं उद्यान-विज्ञान सटीक)

54 UPAVANA VINODA
सूकरिका माषलता व्याघ्रपदा चेति यद्यहेर्निलये ।
बल्मीकादुत्तरतः करैस्त्रिपुरुषबागतं तोयम् ॥ १३६
एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ च पञ्चभिः पुरुषैः ।
एतैरेव निमित्तैर्मरुभूमावष्टभिः कथयेत्ᵇ ॥ १४०
एकनिभा यत्र मही तृणतरुबल्मीकगुल्मपरिहीणा ।
तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र ॥ १४१
हस्ता मघानुराधापुष्यधनिष्ठोत्तराश्च रोहिण्यः ।
शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ॥ १४२
आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवति कूपः ।
नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः ॥ १४३
नैऋतकोणे बालक्षयं च वनिताक्षयं च वायव्ये ।
दिश्यैशान्यां भीतिः शेषास्तु शुभावहाः कूपाः ॥ १४४
या मेदिनी काशकुशैश्च युक्ता
नीला च मृद्यत्र सशर्करा च ।
तस्यां प्रणीतं सुरसं च तोयं
कृष्णाथवा यत्र च तिक्तमृत्स्ना ॥ १४५
सशर्कराभा तु मही कषायं
क्षारं धरित्री कपिला करोति ।
अपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टं
मिष्टं पयो नीलबसुन्धरायाम् ॥ १४६
अथ पोषणविधिः ।¹
फलकुसुमसंपदुचिता रोपणतो भवति केवलान्न यतः ।
पोषणविधिमथ संमतमनोकहानामतो वक्ष्ये ॥ १४७
(a) गणनाथ—शूकरिका माषलता व्याघ्रपदा वेति यदि कुभनिलये ।
वल्लीकादुत्तरतस्त्रिभिः करै स्त्रिपुरुषगतं तोयं ॥
(b) ,, पुरुषैः ॥
(c) ,, केवला न यतः ।
1 The origin of manuring can be traced as early as to a verse in the Ṛgveda (II, 8, 3). But
for a more elaborate prescription see Agni P. chap. 281 ; Bṛhatsaṁhitā, chap. 54 ;
Parāśara's Kṛṣi Saṁgraha (slokas 107—109), and Śukranīti, IV. iv, 94 ; 107—108 ;
109 ; 110—112.