तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

८४ श्रीतन्त्रालोकः ।
ज्ञानाज्ञानगतं चैतद्-
द्वित्वं स्वायम्भुवे रुरौ ।
मतङ्गादौ कृतं श्रीमत्-
खेटपालादिदैशिकैः ॥४६॥
तदुक्तं श्रीस्वायम्भुवे
'अथात्ममलमायाख्यकर्मबन्धविमुक्तये ।
व्यक्तये च शिवत्वस्य शिवज्ञानं प्रवर्तते ॥'
इति ।
'अथानादिर्मलः पुंसां पशुत्वं परिकीर्तितम् ।
तत्सद्भाववशोऽज्ञादिः पाशौघः पौरुषः स्मृतः ॥
तस्मात्तत्तत्त्वतो ज्ञेयं मोक्षमक्षयमिच्छता ।'
इति च । श्रीरुरवापि
'यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्मन्त्रतत्त्वविशारदाः ।
गुरुतन्त्रानुज्ञातदीक्षासिच्छिन्नसंशयाः ॥'
इति ।
'न मीमांस्या विचार्या वा मन्त्राः स्वल्पधिया नरैः ।
प्रमाणमागमं कृत्वा श्रद्धातव्या विचक्षणैः ॥
पं० १ क० पु० ज्ञानाज्ञानकृतमिति पाठः ।
पं० १३ ख० पु० जयन्तीति पूर्वतनः पाठश्च दृश्यते, क० पु० मन्त्रतन्त्र-
विशारदा इति च पाठः ।
पं० १४ क० पु० दीक्षाविच्छिन्नसंशया इति पाठः ।
पं० १६ क० पु० न मीमांसा विचार्या वा मन्त्रस्वल्पधियेति पाठः ।

श्लोक ४६ ] प्रथमाह्निकम् । ८५
सर्वे मन्त्रात्मका देवाः सर्वे मन्त्राः शिवात्मकाः ।
शिवात्मकमिदं ज्ञात्वा शिवमेवानुचिन्तयेत् ॥'
इति च । श्रीमत्तङ्गेऽपि
'ततः स भगवानीशः स्फुरन्माणिक्यशेखरः ।
वाक्यानलसमुत्थेन ज्वालावीर्येण मन्त्रराट् ॥
प्रददाह मुनेः सर्वमज्ञानं तृणराशिवत् ।'
इति ।
'शिववक्त्राम्बुजोद्भूतममलं सर्वतोमुखम् ॥
शिवत्वोन्मीलनं तथ्यं ज्ञानमज्ञाननाशनम् ।
अनेन सिद्धाः पश्यन्ति यत्तत्पदमनामयम् ॥'
इति च । आदिशब्देन चिल्लाचक्रेश्वरीमतादेर्ग्रह-
णम् । तदुक्तं तत्र
'बौद्धं च पौरुषेयं च द्विविधं तन्मलं स्मृतम् ।
तत्र दीक्षादिना याति पौरुषेयं मलं क्षयम् ॥
बौद्धमक्षयमेवास्ते तावत्तावत्समुद्रितम् ।
यावन्न बौद्धमेवास्य सजातीयविलापकम् ॥
पं० १ ख० पु० सर्वे वर्णात्मका मन्त्राः सर्वे वर्णाः शिवात्मका इति शोधितः
पाठोऽस्ति ।
पं० २ क० पु० शिवात्मकमिदं कृत्वेति पाठः ।
पं० १५ ख० पु० बौद्धमक्षतमिति पाठः ।

८६ श्रीतन्त्रालोकः ।
ज्ञानमभ्युदितं सम्यक्सारेतरविभागकृत् ।'
इति । पौंस्नज्ञानाभिव्यञ्जने दीक्षा तावन्न प्रभवेद्या-
वदस्य बौद्धं ज्ञानं पूर्वभावि न स्यात्, येनास्य
ततोऽपि प्राधान्यमुक्तम् ॥ ४६ ॥
एवं बौद्धमपि ज्ञानं पारमेश्वरं शास्त्रमन्तरेण
कुतः समुदियात् इति तदेव मूलकारणत्वादिह
प्रधानम् इत्याह
तथाविधावसायात्म-
बौद्धविज्ञानसम्पदे ।
शास्त्रमेव प्रधानं य-
ज्ज्ञेयतत्त्वप्रदर्शकम् ॥ ४७ ॥
'संपदे' इति तां जनयितुम् इत्यर्थः। यतो 'ज्ञेयस्य'
नीलसुखादेः 'तत्त्वं' प्रकाशमानत्वान्यथानुपपत्त्या
प्रकाशात्मकशिवस्वभावत्वं, तस्य प्रदर्शकम् पराद्वयो-
पदेशकारित्वात्तदभिधायकम् इत्यर्थः । अत एव
चास्य तद्प्रदर्शक तया शास्त्रान्तरेभ्यो वैलक्षण्यमपि
कटाक्षितम् ॥ ४७ ॥
पं० ३ ख० पु० बौद्धमपि ज्ञानमिति पाठः ।
पं० ११ ग० पु० प्रधानं यन्ज्ञेयतत्त्वप्रकाशकमिति पाठः ।

श्लोक ४९ ] प्रथमाह्निकम् । ८७
ननु भवत्वेवम्, अत्र पुनः किं निमित्तं यत्पौंस्ना-
ज्ञाननिवृत्तौ देहान्ते मुक्तिः, बौद्धाज्ञाननिवृत्तौ तु
तदैव इत्याशङ्क्याह
दीक्षया गलितेऽप्यन्त-
रज्ञाने पौरुषात्मनि ।
धीगतस्यानिवृत्तत्वा-
द्विकल्पोऽपि हि संभवेत् ॥ ४८ ॥
'धीगतस्य' इति अज्ञानस्य । 'विकल्पो हि' भेद-
प्रथात्मकः स चैव अख्यातिरूपत्वादज्ञानम् इति
बहूक्तम् ॥ ४८ ॥
ननु धीगतमज्ञानं यदि न निवृत्तं तदात्मनः
किमायातम् इत्याशङ्क्याह
देहसद्भावपर्यन्त-
मात्मभावो यतो धियि ।
देहान्तेऽपि न मोक्षः स्या-
त्पौरुषाज्ञानहानितः ॥ ४९ ॥
पं० २ क० पु० देहान्ते निवृत्तिरिति पाठः ।
पं० ६ क० पु० निवृत्तत्वादिति पाठः ।
पं० ९ क० ख० पु० सा चैवेति पाठः ।
पं० १३ क० पु० देवसद्भावेति पाठः ।

८८ श्रीतन्त्रालोकः ।
दीक्षितस्यापि हि नियतकालं बुद्धावात्मग्रहो
भवेत् इति तयोरभेदाद् बौद्धमप्यज्ञानमात्मन्युपचितं
संभवेत् इति भावः । अत एव देहान्ते बुद्धावात्मग्रह-
व्युपरमात् पौरुषस्याज्ञानस्य दीक्षादिना पूर्वमेव
प्रध्वस्तत्वान्मोक्षः इति युक्तमुक्तं 'तच्छरीरान्ते
तज्ज्ञानं व्यज्यते स्फुटम्' इति ॥ ४६ ॥
एवं विकल्पोऽत्र संभवन्मुक्तौ व्यवधायकः इति
न तदैव मुक्तिः, तस्य पुनरसंभवे सत्यपि देहे मुक्तिः
इत्याह
बौद्धाज्ञाननिवृत्तौ तु
विकल्पोन्मूलनाद्ध्रुवम् ।
तदैव मोक्ष इत्युक्तं
धात्रा श्रीमन्निशाटने ॥५०॥
न चैतदप्रमाणकम् इत्याह 'इत्युक्तम्' इत्यादि ॥५०॥
विकल्पयुक्तचित्तस्तु
पिण्डपाताच्छिवं व्रजेत् ।
इतरस्तु तदैवेति
शास्त्रस्यात्र प्रधानतः ॥५१॥
पं० ५ क० पु० ततः शरीरान्ते इति पाठः ।

श्लोक ५२ ] प्रथमाह्निकम् । ८९
‘इतर’ इति निर्विकल्पः । ‘तदैव’ इति देहसद्भावे
इत्यर्थः । यदुक्तं तत्रैव
‘विकल्पयुक्तचित्तस्तु पिण्डपाताच्छिवं व्रजेत् ।’
विकल्पहीनचित्तस्तु ह्यात्मानं शिवमव्ययम् ॥
पश्यते भावशुद्ध्या यो जीवन्मुक्तो न संशयः ।’
इति। इदानीं प्राक्प्रतिज्ञातं शास्त्रस्यैव प्राधान्यं
निगमयति-इति इत्यादिना, ‘इतिशब्दः’ काकाक्षि-
न्यायेन योज्यः, तेन श्रीनिशाटनग्रन्थसमाप्तौ हेतौ च
व्याख्येयः । स च ‘ज्ञेयतत्त्वप्रदर्शकम्’ इत्यादिना
प्रागप्युक्तः ॥ ५१ ॥
ननु किं नाम ज्ञेयस्य तत्त्वं यत्प्रदर्श्यमानं शास्त्र-
प्राधान्यावगमकमपि स्यात् इत्याशङ्क्याह
ज्ञेयस्य हि परं तत्त्वं
यः प्रकाशात्मकः शिवः ।
नह्यप्रकाशरूपस्य
प्राकाश्यं वस्तुतापि वा ॥५२॥
पं० १ ख० पु० देवसद्भावे इति पाठः ।
पं० ३ ख० पु० विकल्पहीणचित्तस्तु इति पाठः ।
पं० ६ क० पु० ज्ञेयतत्त्वप्रकाशकमिति पाठः ।
१२

९० श्रीतन्त्रालोकः ।
'ज्ञेयस्य' नीलादेर्नीलतैव प्रकाशमानता न ताव-
दात्मभूता, तथात्वे हि सर्वदैव सर्वान्प्रति च स्यान्न तु
कदाचित्कंचित्प्रति इति सर्वेऽपि सर्वज्ञाः स्युः । अतश्च
अस्य प्रकाशते, मम प्रकाशते इति प्रकाशात्मप्रमातृसं-
लग्नैव सा युज्यते इति नासौ स्वातन्त्र्येण पर्यवसि-
तस्वरूपो नीलादिः, शिव एव प्रकाशात्मकः प्रमाता,
तदतिरिक्तस्य अन्यस्य भेदाभेदविकल्पोपहतत्वात्,
अतश्च नीलादेर्ज्ञेयस्य प्रकाशमानत्वात् स एव पर-
मार्थः इत्युक्तं 'प्रकाशात्मकः शिवः परं तत्त्वम्' इति ।
नन्वसौ स्वयमतथारूपोऽपि प्रकाशसंबन्धात्तथा
भविष्यति इत्याशङ्क्याह 'नहि' इत्यादि । प्रकाश-
संबन्धेनापि हि प्रकाशमानो नीलादिः स्वयं प्रकाश-
रूप एव सन् प्रकाशते, नहि अप्रकाशरूपश्च प्रका-
शते च इति स्यात्, नहि अश्वेतः प्रासादः श्वेतते,
न चैवं वस्तुत्वमप्यस्य स्यात्, नहि प्रकाशरूपतामप-
हाय अन्यद्वस्तु संभवेत् इति भावः ॥ ५२ ॥
पं० १ क० पु० नीलसुखादेरिति पाठः ।
पं० ५ क० पु० पर्यवस्थितरूपेति पाठः ।
पं० १२ क० पु० प्रकाशनरूपः प्रकाशते इति पाठः ।

श्लोक ५३ ] प्रथमाह्निकम् । ९१
एवं च न केवलं नीलादेर्ज्ञेयस्य भावस्य प्रकाश-
मानत्वात्प्रकाशात्मकः शिवस्तत्त्वं यावत्तदभावस्या-
पि इत्याह
अवस्तुतापि भावानां
चमत्कारैकगोचरा ।
यत्कुड्यसदृशी नेयं
धीरवस्त्वेतादित्यपि ॥ ५३ ॥
यतो 'नास्त्यत्र घट' इत्येवंरूपापि बुद्धिर्बोधस्व-
भावत्वात्कुड्यादिजडपदार्थविलक्षणा अत एव घटा-
द्यभावोऽपि बुद्ध्यमानत्वात्परमानन्दैकघनबोधा-
त्मकशिवस्वभाव एव इत्यर्थः । तदाहुः
'अबोधोऽपि बुद्ध्यमानो बोधात्मभूत ईश्वर एव ।'
इति ॥ ५३ ॥
ननु सिद्धे प्रकाशे भावाभावरूपस्य ज्ञेयस्य तदे-
कपरमार्थत्वं सिद्ध्येत्, स एव पुनः केन प्रमाणेन
सिद्धः इत्याशङ्क्याह
पं० ६ क० पु० घटाभावोपीति पाठः ।

९२ श्रीतन्त्रालोकः ।
प्रकाशो नाम यश्चायं
सर्वत्रैव प्रकाशते ।
अनपह्नवनीयत्वात्
किं तस्मिन्मानकल्पनैः ॥५४॥
अपूर्वार्थविषयं खलु प्रमाणं । यदाहुः
‘अनधिगतविषयं प्रमाणमज्ञातार्थप्रकाशो वा’
इति । प्रकाशस्य अपूर्वत्वेन प्रकाशो नास्ति सर्वदैव
तस्य प्रकाशमानत्वेन ‘अनपह्नवनीयत्वात्’ इति व्यर्थं
तत्र प्रमाणपरिकल्पनम् । तथाहि तदा तस्य अपूर्वत्वेन
प्रकाशः स्यात्, यद्यसौ पूर्वमनधिगतत्वेन अप्रकाश-
मानः स्यात्, तथाभावश्च तद्रहितपूर्वकालस्मृतौ
सत्यां भवेत्, स्मृतिरपि एवंरूपमनुभवं विना नोत्प-
द्यते, अनुभूतविषयासंप्रमोषात्मकत्वात्तस्याः, न च
प्रकाशरहितत्वेन पूर्वकालमनुभवोऽस्ति, तस्यैवानु-
भवस्य प्रकाशात्मकत्वात्, स एव हि प्रकाशः इति
पं० ११ क० पु० तद्भावश्चेति पाठः ।
पं० १२ क० पु० एवंरूपानुभवमिति समस्तः पाठः ।
पं० १५ ख० पु० य एव हि प्रकाश इति पाठः ।

श्लोक ५५] प्रथमाह्निकम् । ९३
कथं पूर्वमपि तदभावः, अतश्च सर्वदास्य अवभास-
मानत्वेन आदिसिद्धत्वात् न प्रमाणसव्यपेक्षा सि-
द्धिः। स एव च 'प्रकाश एव प्रकाशकः प्रमाता' इति
नीत्या परप्रमातृरूपः परमेश्वरः शिवः इति युक्त-
मुक्तम् 'ज्ञेयस्य च परं तत्त्वं यः प्रकाशात्मकः शिवः।'
इति ॥ ५४ ॥
न केवलमेतत्सिद्धौ प्रमाणानामनुपयोगो यावत्प्र-
त्युत एषां तदधीना सिद्धिः इत्याह
प्रमाणान्यपि वस्तूनां
जीवितं यानि तन्वते ।
तेषामपि परो जीवः
स एव परमेश्वरः ॥ ५५ ॥
इह वस्तूनां नीलपीतादीनां प्रकाशनिरपेक्षेण
स्वस्वरूपेण तावत्स्वयमन्योन्यं वा न कश्चिद्विशेषः ।
नहि स्वात्मनि नीलं नीलं पीतं वा पीतम् । यदि-
पं० १ ख० पु० सर्वमस्यावभासेति पाठः ।
पं० १४ ख० पु० नास्ति कश्चिद्विशेष इति पाठः ।
पं० १५ क० पु० यदि हि स्वात्मनि पीतं स्यात्पीतं नीलं वा नीलं तत्किमिव
विरुद्धमिति पाठः ।

९४ श्रीतन्त्रालोकः ।
नाम हि स्वात्मनि नीलं पीतं स्यात्पीतं वा नीलं,
तत्किमिव न विरुद्धमापतेत् । अथ यथैव यत्प्रकाशते
तथैव तत्स्वात्मनि परिनिष्ठितं स्यात् इति न नीलं
पीतं, पीतं वा नीलम्, इति चेत्-एवं तर्ह्येषां स्वात्म-
नि विशेषो न कश्चिदुक्तः स्यात्, अपि तु प्रकाशते
इति-इति प्रकाश एवैषां रूपं तत्तन्नियतस्वरूपप्र-
निष्ठानिबन्धनत्वात् जीवितं वितनुयात् येन नील-
मिदं पीतमिदम् इति सिद्ध्येत् । स च नीलाद्युप-
रागेण नियतरूपतामवलम्बमानः प्रमाणशब्दव्य-
पदेश्यो भवेत् । न चास्य स्वात्मसिद्धिं प्रति अन्यद-
पेक्षणीयं-प्रकाशरूपत्वात्, प्रकाशस्य च स्वपरप्रका-
शकत्वात्, तथा-भूतोऽप्यसौ प्रकाशो विमर्शरूपतां
विना नार्थस्य आत्मनो वा प्रकाशरूपतायां प्रति-
ष्ठास्पदं स्यात्, नहि प्रकाशः इत्येवासौ स्वपरात्मनोः
प्रतिष्ठापको भवेत्, एवं हि नीलमपि न नीलम्
इत्येव कृत्वा तथा स्यात् । तस्मात्स्वपरप्रकाशता-
पं० ४ क० पु० स्वात्मनि न कश्चिदर्थ इति पाठः ।
पं० ५ ख० पु० अपि तु प्रकाश इति पाठः ।
पं० १६ ख० पु० स्वप्रकाशात्मतासिद्धाविति पाठः ।

श्लोक ५६ ] प्रथमाह्निकम् । ९५
सिद्धौ तस्यापि अहंपरामर्शात्मा जीवितभूतः प्रका-
शोऽभ्युपगमनीयो - येन सर्वं सिद्ध्येत् । यदुक्तं
'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ।'
इति । स एव च परप्रकाशात्मा परमेश्वरः शिवः
इत्युक्तं 'तेषामपि परो जीवः स एव परमेश्वरः'
इति ॥५५॥
एवमादिसिद्धत्वादस्य न केवलं साधकं प्रमाणम-
किंचित्करं, यावद्बाधकमपि इत्याह
सर्वापह्नवहेवाक-
धर्माप्येवं हि वर्तते ।
ज्ञानमात्मार्थमित्येत-
न्नेति मां प्रति भासते ॥५६॥
'सर्वेषां' ज्ञातृज्ञानज्ञेयानाम् 'अपह्नवः' निराकरणं
तत्र 'हेवाक' एव 'धर्मः' स्वभावो यस्यासौ बौद्धः ।
तत्र त्रयाभाववादिनो माध्यमिकाः । ज्ञातृज्ञेयाभाव-
वादिनो योगाचाराः । ज्ञात्रभाववादिनो वैभाषिकाः ।
सोऽपि 'ह्येवं ज्ञानमात्मार्थम्' इत्येतत् मां संवेदन-

९६ श्रीतन्त्रालोकः ।
स्वभावत्वाद् विचारयितारं प्रति नेति भासते-नास्ति
इति प्रतीतिरूपो वर्तते अवतिष्ठते इत्यर्थः, तेन
आत्मादेर्निराकरणे साधने वापि अवश्यमेव साध-
यिता पूर्वकोटावाञ्छितः सिद्धः । नहि साधयितार-
मन्तरेण अर्थानां साध्यतैव स्यात्, स च स्वतः सिद्धः
प्रकाशात्मा परमार्थरूपः परमेश्वरः शिव एव ॥५६॥
अतश्च तत्र व्यर्थमेव बौद्धस्यापि प्रमाणस्य परि-
कल्पनम् इत्याह
अपह्नुतौ साधने वा
वस्तूनामाद्यमीदृशम् ।
यत्तत्र के प्रमाणाना-
मुपपत्त्युपयोगिते ॥ ५७॥
'वस्तूनां' ज्ञातृज्ञानज्ञेयात्मनाम् 'आद्यम्' आद्य-
सिद्धत्वात् 'ईदृशं' परप्रमातृरूपं 'तत्र' इति आदि-
सिद्धे प्रमातरि । प्रमेयं खलु प्रमिएवत्प्रमाणमुच्यते,
प्रमेयं च विभिन्नप्रकाशाधीनसिद्धिकमिदन्ताविमृश्यं
पं० १ ख० पु० नास्तीति प्रत्येति रूपेति पाठः ।
पं० ६ क० पु० परमार्थरूप इति वाक्यं नास्ति ।
पं० ७ क० पु० व्यक्तमेवेति, प्रमाणस्यापरिकल्पनमिति च पाठः ।

श्लोकः ५८ ] प्रथमाह्निकम् । ९७
च भवति । न चैवंरूपत्वं प्रमातुर्येन प्रमाणपरिच्छेद्यः
स्यात्, स हि अर्थपरिच्छेदादौ प्रवृत्तः स्वप्रकाश-
रूपत्वान्न प्रकाशाद्भिन्नो, नापीदन्ताविमृश्यः - अहं-
प्रत्यवमर्शमयत्वात्, स च यदि प्रमाणप्रमेयः स्यात्
तत्रापि प्रमितिक्रियायां प्रमात्रा अपरेण भाव्यं, तत्रा-
प्यन्येन इत्यनवस्थानं स्यात्, तस्मान्नात्र प्रमा-
णस्य प्रवृत्तौ काचिदुपपत्तिः । यस्तु भावनोपदेशादौ
'सकृद्विभातोऽयमात्मा प्रमाता' इत्यादिरिदन्तया
व्यवहारः स न वास्तवः - तत्र तस्य साक्षादप्रतीतेः,
अहन्ताव्यवधानेन हि तत्रासौ प्रतीयते इत्यास्ताम्,
एतद्धि पदे पदे वितनिष्यते । प्रमाणानुपयोग-
स्त्वादिसिद्धत्वात् समनन्तरमेव दर्शितः, इति न पुन-
र्वितानितः ॥ ५८ ॥
न केवलमत्र युक्तिरेवास्ति यावदागमोऽपि इत्याह
कामिके तत एवोक्तं
हेतुवादविवर्जितम् ।
पं० ३ ख० पु० अहंविमर्शमयत्वादिति पाठः ।
पं० ५ ख० पु० प्रमात्रन्तरेणेति पाठः ।
पं० ८ ख० पु० प्रमेत्यादिरिति पाठः ।
१३

९८ श्रीतन्त्रालोकः ।
तस्य देवातिदेवस्य
परापेक्षा न विद्यते ॥५६॥
परस्य तदपेक्षत्वा-
त्स्वतन्त्रोऽयमतः स्थितः ।
ततः इति तत्र प्रमाणानामुपपत्त्युपयोगयोर-
भावात्, हेतोः अनुमानस्य वादेन विवर्जितम् ।
अत एवाह-तस्य इत्यादि, परस्य प्रमाणादेः,
अतः इति परानपेक्षत्वलक्षणाद्धेतोः ॥५६॥
एवमस्य परानपेक्षत्वायथा न प्रमाणान्यवच्छे-
दकानि, तथा प्रमेयाण्यपि इत्याह
अनपेक्षस्य वशिनो
देशकालाकृतिक्रमाः॥६०॥
नियता नेति स विभु-
र्नित्यो विश्वाकृतिः शिवः ।
वशिनः स्वतन्त्रस्य इति विशेषणद्वारेण हेतुः ।
पं० ८ क० पु० परानपेक्षणाद्धेतोरिति पाठः ।
पं० ६ क० पु० यथा प्रमाणाद्यवच्छेदेति पाठः ।

श्लोकः ६२ ] प्रथमाह्निकम् । ९९
अत्रापीति परानपेक्षस्य, प्रकाशात्मनः शिवस्य हि
देशकालाकारैर्भेदाभेदविकल्पोपहतत्वादवच्छेदाधा-
नमशक्यम् इत्युक्तं - नियता न इति । अत एव
च स एवंविधः इत्याह - विभुर्नित्यो विश्वाकृतिः
इति । विभुः इति देशावच्छेदशून्यत्वात् । नित्य
इति अतीतादिकालावच्छेदविगलनात् । विश्वाकृतिः
इति चिदचिदाद्याकारवैचित्र्योल्लासकत्वात् ॥६०॥
एतदेव प्रपञ्चयति
विभुत्वात्सर्वगो नित्य-
भावादाद्यन्तवर्जितः॥६१॥
विश्वाकृतित्वाच्चिदाचि-
त्तद्वैचित्र्यावभासकः ॥
अत एवास्यागमेषु नानारूपत्वमुच्यते इत्याह
ततोऽस्य बहुरूपत्व-
मुक्तं दीक्षोत्तरादिके ॥६२॥
तदेवाह
पं० १ ख० पु० पेक्ष्यस्येति प्रकाशेति पाठः ।
पं० ५ क० पु० नित्य इति कलावच्छेदेति पाठः ।

१०० श्रीतन्त्रालोकः ।
भुवनं विग्रहो ज्योतिः
खं शब्दो मन्त्र एव च ।
बिन्दुनादादिसंभिन्नः
षड्विधः शिव उच्यते ॥६३॥
भुवनं तत्तद्भुवनाधिष्ठेयं भोगाधाररूपम् । विग्रह-
शब्देन उपचाराद्विग्रहिणो लक्ष्यन्ते । तेषां च
रुद्र-क्षेत्रज्ञादिनानारूपत्वेऽपि तत्तत्सिद्धिदानसाम-
र्थ्यादिह रुद्रादीनि कारणान्येव । ज्योतिः बिन्दुः
'कदम्बगोलकाकारः स्फुरत्तारकसंनिभः ।'
इत्यादिनास्य ज्योतीरूपत्वेनाभिधानात् । खं
शून्यं - शक्ति-व्यापिनी-समनालक्षणम् । शब्दो ना-
दात्मा । मन्त्रः अकारोकार-मकारात्मा । अस्य
विशेषणं-बिन्दुनादादिसंभिन्नः इति । यदुक्तं
'बिन्दुनादस्तथा व्योम मन्त्रो भुवनविग्रहौ ।
षड्वस्त्वात्मा शिवो ध्येयः फलभेदेन साधकैः ॥'
इति । तथा
पं० ६ ख० पु० तारकप्रभ इति पाठः ।
पं० १४ ख० पु० भुवनविग्रहे इति पाठः ।

श्लोकः ६४ ] प्रथमाह्निकम् । १०१
‘उन्मना तु परो भावः स्थूलस्तस्यापरो मतः ।
पुनः शून्यं च व्योमात्मा संस्पर्शं च ततः परम् ॥
शब्दो ज्योतिस्तथा मन्त्राः कारणा भुवनानि च ।’
इति । तथा
‘व्योम-विग्रह-बिन्दूर्णा-भुवनाध्वविभेदतः ।
लक्ष्यभेदः स्मृतः षोढा.................... ॥’
इत्यादि ॥६३॥
अत्र च
‘यो यत्राभिलषेद्भोगान्स तत्रैव नियोजितः ।
सिद्धिभाक्.................... ॥’
इतिन्यायेन यस्य यत्र निष्ठा तस्य तत्प्राप्तिर्भ-
वति इत्याह
यो यदात्मकतानिष्ठ-
स्तद्भावं स प्रपद्यते ।
व्योमादिशब्दविज्ञानात्-
परो मोक्षो न संशयः ॥६४॥
यः साधको, यस्य भुवनादेः, आत्मकतायां
तद्रूपताया, निष्ठितः, स तद्भावं-तत्तद्भुवना-
दिरूपत्वेन नियतां सिद्धिमेति इत्यर्थः । तदुक्तं

पं० २ ख० पु० व्योमात्मा च पुनः शून्यं संस्पर्शमिति पाठः ।
पं० ५ ख० पु० भुवनेष्वनिभेदत इति पाठः ।

१०२ श्रीतन्त्रालोकः ।
'भुवनं चिन्तयेद्यस्तु वक्ष्यमाणैकरूपकम् ।
भुवनेशत्वमाप्नोति....................॥'
इत्युपक्रम्य
'ब्रह्मादिकारणानां तु विग्रहं यः सदा स्मरेत् ।
पूर्वोक्तलक्षणं यच्च तन्मयत्वमवाप्नुयात् ॥
मन्त्रैश्च मन्त्रसिद्धिस्तु जपहोमार्चनाद्भवेत् ।
पूर्वोक्तरूपकध्यानात्सिध्यत्यत्र न संशयः ॥
ज्योतिर्ध्यानात्तु योगीन्द्रो योगसिद्धिमवाप्नुयात् ।
तन्मयत्वं तदाप्नोति योगिनामधिपो भवेत् ॥
शून्यध्यानाच्च शून्यात्मा व्यापी सर्वगतिर्भवेत् ।
समनाध्यानयोगेन योगी सर्वज्ञतां व्रजेत् ॥'
इति । एषां च षण्णामपि शिवात्मकत्वात्
६....................'शिवं ध्यात्वा तु तन्मयः ।'
इत्याद्युक्तेः शिवैकमयतयैकैकानुप्रवेशेऽपि शिवा-
त्मकस्वस्वरूपलाभो भवेत् इत्याह व्योमादिशब्द-
विज्ञानात् इत्यादि । व्योमादीनाम् एषां षण्णां
शब्दानां शब्दनं शब्दः – परो विमर्शः, तदात्मकतया
पं० ८ क० पु० ज्योतिर्ध्यानाच्चेति पाठः ।
पं० ९ क० पु० अधिको भवेदिति पाठः ।
पं० १० क० पु० सर्वगतो भवेदिति पाठः ।
पं० १४ क० पु० शिवैकानुप्रवेश इति इयानेव पाठः ।
पं० १७ क० पु० शब्दः परविमर्शोति समस्तः पाठः ।

श्लोकः ६५ ] प्रथमाह्निकम् । १०३
यत् विज्ञानम् - अनुभवः, तस्मात् परो - विमर्शैक-
सारशिवैकात्म्यापत्तिलक्षणो , मोक्षो निःसंशयं
भवेत् इति वाक्यार्थः । व्योमादिषट्क इति पाठे तु
व्योमादेः षट्कस्य विशिष्टादनवच्छिन्नाज्ज्ञानात्
इति व्याख्येयम् । न च अत्र भुवनादीनां क्रमो
विवक्षितः इतीह व्योमादि इति प्रयुक्तम् ॥६४॥
ननु यद्ययं विश्वाकृतिस्तत्कथमस्य षड्विधत्व-
मेवोक्तम् इत्याशङ्क्याह
विश्वाकृतित्वे देवस्य
तदेतच्चोपलक्षणम् ।
अनवच्छिन्नतारूढा-
ववच्छेदलयेऽस्य च ॥६५॥
उपलक्षणम् एव भवति, अनेनैव निखिल-
विश्वसंग्रहसिद्धेः । न केवलमेतद्विश्वाकारताया-
मेवास्योपलक्षणं यावदन्यत्रापि इत्याह - अनवच्छि-
पं० ४ क० पु० अनवच्छिन्नादिति ज्ञानशब्दविहीनः पाठः ।
पं० १३ ख० पु० उपलक्षणमिव इति पाठः ।
पं० १४ क० पु० एवोपलक्षणं यावदत्रापीति पाठः ।