तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

१२६ श्रीतन्त्रालोकः ।
प्रकाशावस्थितं ज्ञानं
भावाभावादिमध्यतः ॥८४॥
स्वस्थाने वर्तनं ज्ञेयं
द्रष्टृत्वं विगतावृति ।
विविक्तवस्तुकाथित-
शुद्धविज्ञाननिर्मलः ॥८५॥
ग्रामधर्मवृत्तिरुक्त-
स्तस्य सर्वं प्रसिद्ध्यति ।
आदिशब्दाद्भावोऽपि, तेन भावाभावयोः
भावयोर्वा यत् मध्यम् अन्तरालं तदवलम्ब्य
प्रकाशे स्वात्मन्येव, न पुनर्भावाभावादिस्वरूपे
अवस्थितं यत् ज्ञानं, तस्य स्वस्य आत्मनः
स्थाने स्थितौ वर्तनं ज्ञेयं-ग्रामधर्मविषये वृत्तिर्ज्ञा-
तव्या इत्यर्थः । इदमत्र तात्पर्यम् — भावद्वयस्य
भावाभावयोर्वा प्रतीतिकाले मध्यं तद्द्वयावच्छेदहेतुं
शून्यमुपलभ्य तद्भावाभावादि युगपत्त्यक्त्वा तत्रैव
पं० १० क० पु० तद्वलब्धप्रकाशं स्वात्मन्येव न पुनर्भावस्वरूपे इति पाठः ।

श्लोक ८६ ] प्रथमाह्निकम् । १२७
सावधानस्य परमोपेये शिवामृतपरिप्लुते परमा-
त्मनि वृत्तिर्जायते इति । तदुक्तं
'उभयोर्भावयोर्ज्ञाने ज्ञात्वा मध्यं समाश्रयेत् ।
युगपच्च द्वयं त्यक्त्वा मध्ये तत्त्वं प्रकाशते ॥
भावे त्यक्ते निरुद्धा चिन्नैव भावान्तरं व्रजेत् ।
तदा तन्मध्यभावेन विकसत्यति भावना ॥'
इति । ज्ञेयम् इति काकाक्षिन्यायेन योज्यम् ।
तेन वर्तनमपि परमार्थसाक्षात्काररूपं द्रष्टृत्वं
ज्ञेयम्, तच्च विगतावृत्ति विगता निवृत्ता
भावाभावाद्यात्मकबाह्यरूपा आवृत्तिः यस्य तत्,
बाह्यदेशाद्यवच्छेदशून्यम् इति यावत् । अथ च
विगता परापरात्मना कालेन रहिता कलनात्मिका
आवृत्तिः यस्य तत्, अकालकलितम् इत्यर्थः ।
तदुक्तं
'अपरः षोडशो यावत्कालः सप्तदशः परः ।
परापरस्तु यः कालः स प्रियेऽष्टादशः प्रभुः ॥
प्राण एकं त्रिधा कालं कृत्वा चैव त्यजेत्पुनः ।'
पं० ३ क० पु० भावेन्यक्ते परमे शिवेति पाठः
पं० ५ ख० पु० भावे न्यक्ते निरुद्धा चेदिति पाठः ।

१२८ श्रीतन्त्रालोकः ।
इति । तथा विगता पदैकादशकात्मिका आवृत्तिः
यस्य तत्, तत्प्रतिनियततत्तद्ब्रह्मायाकारोज्झितम्
इति यावत् । यदुक्तं
‘पदैकादशिका सा च प्राणे चरति नित्यशः ।
अकारश्च उकारश्च मकारो बिन्दुरेव च ॥
अर्धचन्द्रो निरोधी च नादो नादान्त एव च ।
शक्तिश्च व्यापिनी चैव समनैकादशी स्मृता ॥’
इति । अत एव च उन्मनाभिन्नप्रमातृरूपं परमार्थ-
साक्षात्कारलक्षणमेतद्भवति इति पिण्डार्थः । तदुक्तं
‘उन्मना तु ततोऽतीता तदतीतं निरामयम् ।’
इति । अत एव तत्तद्देशकालाकारैः विविक्तम्
अवच्छेदशून्यं यत् वस्तु महासत्तात्म परं तत्त्वं,
तत्र कथितं सर्वागमेषु अविगानेन उक्तं यत् शुद्धं
पराहंपरामर्शमयं विज्ञानं तेन निर्मलः तदैकात्म्या-
पत्त्या खिलीकृतनिखिलबन्धो ग्रामधर्मवृत्तिः
‘भैरवाद्भैरवीं प्राप्तः ............ ।’
पं० १६ क० ख० पु० भैरवीप्राप्त इत्युक्तेरिति पाठः ।