तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

२ श्रीतन्त्रालोकः ।
दप्यनुपायस्योत्कृष्टत्वम्, इति - प्रथमं तत्स्वरूपमे-
वाभिधातुमाह्निकान्तरारम्भं द्वितीयार्धेन प्रतिजानीते
यत्तत्राद्यं पदमविरतानुत्तरज्ञप्तिरूपं
तन्निर्णेतुं प्रकरणमिदमारभेऽहं द्वितीयम् ॥१॥
तन्निर्णयमेवाह
अनुपायं हि यद्रूपं
कोऽर्थो देशनयात्र वै ।
सकृत्स्याद्देशना पश्चा-
दनुपायत्वमुच्यते ॥२॥
वै-शब्दोऽवधारणे, तेन नैव कश्चिदर्थः इत्यर्थः ।
अत्रैव समाधत्ते 'सकृत्स्यात्' इत्यादिना, देशना
इत्युपलक्षणं - तेन सिद्धदर्शनाद्यपि ग्राह्यं, यदुक्तम्
'सिद्धानां योगिनीनां च दर्शनं चरुभोजनम् ।
कथनं संक्रमः शास्त्रे साधनं गुरुसेवनम् ॥
इत्याद्यो निरुपायस्य संक्षेपोऽयं वरानने ।'
इति । सकृदिति - न पुनरुपायानुभवः पौनःपुन्ये-
नेत्यर्थः । अत एवाह 'पश्चादनुपायत्वमुच्यते' इति,
पं० ३ क० पु० यत्र त्वाद्यं परमशिवतानुत्तरेति, ख० पु० यत्तत्राद्यमिति पाठः ।
पं० ४ क० ख० पु० मिदं त्वारभेयं द्वितीयमिति पाठः ।

श्लोक ३ ] द्वितीयमाह्निकम् । ३
आणवादौ असकृद्भाव्यमानो हि देशनादि उपेय-
प्राप्तिं विदधाति इति तत्र तथात्वमुक्तम्, इह तु न
तथा इत्यनुपायत्वं, पर्युदासस्य 'अनुदरा कन्या'
इति वदल्पार्थत्वेऽपि भावात् अल्पोपायत्वमित्यर्थः-
प्राप्तव्ये हि प्राप्ते किं नाम निरर्थकैरायासकारि-
भिर्भावनादिभिरिति भावः, यदुक्तम्
'उपायैर्न शिवो भाति भान्ति ते तत्प्रसादतः ।
स एवाहं स्वप्रकाशो भासे विश्वस्वरूपकः ॥
इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं सकृत्केचन निश्चिताः ।
विना भूयोऽनुसंधानं भान्ति संविन्मयाः स्थिताः ॥'
इति ॥ २ ॥
नन्वत्र प्रसज्यप्रतिषेधपक्षावलम्बनेनाविद्यमानो-
पायत्वमेव, इति मुख्योऽर्थः कस्मान्न व्याख्यातः ?
इत्याशंक्याह
अनुपायमिदं तत्त्व-
मित्युपायं विना कुतः ।
स्वयं तु तेषां तत्तादृक्
किं ब्रूमः किल तान्प्रति ॥३॥
पं० १२ क० पु० नेन विद्यमानोपायमेवेति पाठः ।

४ श्रीतन्त्रालोकः ।
'इदमनुपायं तत्त्वम्' इत्याद्युपदेशादिना केनचि-
दुपायेनावश्यं भाव्यम्, अन्यथा लक्षणमुपायमन्तरेण
कथं सिद्ध्येत्, इत्युक्तम् 'इत्युपायं विना कुतः' तेन
सकृदुपदेशादिना केनचिदुपायेनावश्यं भाव्यम्,
अन्यथा ह्यनुपायपरतत्त्वज्ञप्तिरेव न स्यात् । ननु
स्वविमर्शबलात्स्वयमेव प्राप्तप्राप्तव्या अपि केचिद्
दृश्यन्ते, इति-किं सकृदुपदेशाद्यात्मना स्वल्पे-
नाव्युत्पन्नेन ? इत्याशंक्याह 'स्वयमित्यादिना' तदि-
त्यनुपायं परप्रकाशात्मकं रूपं, किं ब्रूम इति-नहि
तदधिकारेण शास्त्रस्यैव प्रवृत्तिर्भवेदिति भावः,
तदुक्तम्
'तत्त्वज्ञस्य तृणं शास्त्रं.........।'
इति । यदभिप्रायेणैव
'संसाराम्बुनिधिं यः स्यात्तितीर्षुः कश्चिदुत्तमः'
नात्यन्ततज्ज्ञो नो मूर्खः सोऽस्मिञ्छास्त्रेऽधिकारवान्' ।
इत्यादावत्यन्ततज्ज्ञस्य शास्त्रे नाधिकार उक्तः, तेन
वयमर्वाग्दर्शिनोऽप्यदृष्टेऽर्थे शास्त्रैकदिव्यचक्षुष आरु-
पं० २ ग० पु० उपायान्तरेण कथमिति पाठः ।
पं० ८ ग० पु० अव्युत्पन्नत्वेन इति पाठः ।
पं० १४ संसारेति पदद्वयं ग० पुस्तकात्पूरितमस्ति ।

श्लोक ४ ] द्वितीयमाह्निकम् । ५
रुज्जूनायातशक्तिपातान्प्रत्येव किंचन ब्रूमः—तेषां
ह्येवमुपायमन्तरेण न कदाचिदप्युपेयप्राप्तिर्भवेत् इत्ये-
वमुक्तम्, यद्वक्ष्यति
'नानिर्मलचितः पुंसोऽनुग्रहस्त्वनुपायकः ।'
इति ॥ ३ ॥
ननु यद्येवं तर्हि अल्प एव कश्चिदुपायोंशः समुप-
दिश्यतां येनोपदेश्यजनस्य सुखमेव उपेयप्राप्तिः
स्यात्, किं बह्वायासदायिभिरन्यैरुपायैः? इत्याशंक्याह
यच्चतुर्धोदितं रूपं
विज्ञानस्य विभोरसौ ।
स्वभाव एव मन्तव्यः
स हि नित्योदितो विभुः ॥४॥
यच्चतुर्धा-अनुपायादिभेदेन विज्ञानस्य रूपमुक्तं
तद्विभोः परमेश्वरस्यैव स्वातन्त्र्यं ज्ञेयम्, स एव हि
स्वस्वातन्त्र्यादतिनिर्हासतारतम्यादियोगाद्विचित्रेणो-
पदेश्यजनात्मना प्रस्फुरन् तदनुसारमेव तत्तदुपाय-
पं० ६ क० ख० पु० समुद्दिश्यतामिति पाठः ।
पं० १२ ग० पु० स हि संविन्मयः प्रभुरिति पाठः ।
पं० १५ क० पु० स्वातन्त्र्यात्तारतम्येति पाठः ।

६ श्रीतन्त्रालोकः ।
वैचित्र्यमप्याभासयेत्। नन्वेक एव विचित्रेण रूपेण च
स्फुरति, इति किमेतत् ? इत्याशंक्याह ‘स हीत्यादि’
नित्योदित इति – अप्रच्युतप्राच्यस्वरूपः, अत एव
‘विभुः’ व्यापकः – तत्तद्वैचित्र्यग्रहणकालेऽप्यनुगत
एवेत्यर्थः ॥ ४ ॥
अत एवाह
एतावद्भिरसंख्यातैः
स्वभावैर्यत्प्रकाशते ।
कोऽप्यंशांशिकया तेन
विशन्त्यन्ये निरंशतः ॥ ५ ॥
एतावद्भिरिति – चतुर्भिः, असंख्यातैरिति – तत्त-
दवान्तरभेदात्, तेनेति – अनेकेन स्वभावेन प्रकाश-
नात् ॥५॥
न केवलमत्रेयदेव वैचित्र्यं यावदन्यदप्यस्तीत्याह
तत्रापि चाभ्युपायादि-
सापेक्षान्यत्वयोगतः ।
उपायस्यापि नो वार्या
तदन्यत्वाद्विचित्रता ॥ ६ ॥
पं० १४ क० पु० सापेक्षत्वान्ययोगत इति पाठः ।

श्लोक ८ ] द्वितीयमाह्निकम् । ७
उपायस्यापीति अपिशब्दो भिन्नक्रमः, तेन नो वार्या
तदन्यत्वादपि, इति व्याख्येयम्, एतच्च प्रथमाह्निक
एव वितत्य निर्णीतम्, इति — नेह पुनरायस्तम् ॥६॥
एवमेतत् प्रसंगादभिधाय प्रकृतमेवाह
तत्र ये निर्मलात्मानो
भैरवीयां स्वसंविदम् ।
निरुपायामुपासीना-
स्तद्विधिः प्रणिगद्यते ॥७॥
ये केचन तीव्रतीव्रशक्तिपातानुविद्धा विकल्पक-
लंकान्मुक्ताः, भैरवीयां पूर्णाम्, अत एवानुपायम् —
अनपेक्षाम्, आत्मसंविदमाविष्टाः, तेषां विधिः —
पूर्णसंविदावेशक्रमात्मा प्रकारः, प्रकर्षेण निगद्यते —
युक्तियुक्तत्वेन भण्यते इत्यर्थः ॥ ७ ॥
तदेवाह
तत्र तावत्क्रियायोगो
नाभ्युपायत्वमर्हति ।
पं० ९ क० पु० शक्तिपातविकल्पान्मुक्ता इति पाठः ।
पं० १२ क० पु० आवेशात्मप्रकार इति पाठः ।

८ श्रीतन्त्रालोकः ।
उपायः खलु करणे प्रसृते, अतश्च पूर्णेन भाव्य-
मेव, इति सर्वेषामविवादः, न चात्रैवं - क्रियादयो हि
संवेद्यमानत्वात्संविन्निष्ठा एव, इति संविच्छक्तिं विना
अप्रसिद्धत्वात् कथं तत्रोपायतामासादयेयुः, अतः
प्रत्युत क्रियादीनां बहिराभासने संविदुपायः, इति
युक्तम् ॥ अत एवाह
स हि तस्मात्समुद्भूतः
प्रत्युत प्रविभाव्यते ॥८॥
तस्मादित्यनुपायात्संवित्तत्त्वात् ॥८॥
अथ यद्यस्य क्रियादि न कारकम् अपि तु
ज्ञापकम् इति उच्यते, तदपि न युज्यते, इत्याह ।
ज्ञप्तावुपाय एव स्या-
दिति चेज्ज्ञप्तिरुच्यते ।
प्रकाशत्वं स्वप्रकाशे
तच्च तत्रान्यतः कथम् ॥६॥
इह जडस्तावत् स्वयमप्रकाशात्मा स्वात्मनो न
पं० ३ क० पु० एवेति संविदः प्रसिद्धत्वात्कथमिति पाठः ।

श्लोक १० ] द्वितीयमाह्निकम् । ६
प्रकाशते, अपि तु परस्य, इति - पर एवास्य प्रकाशः,
अजडस्तु स्वयं प्रकाशात्मा स्वात्मन एव प्रकाशते,
न परस्य, इति - न परोऽस्य प्रकाशोऽपितु स्व एव
अस्य प्रकाशः, तस्यापि परप्रकाशत्वे ह्यप्रकाशात्म-
त्वात् जाड्यं स्यात्, अत एवाह 'स्वप्रकाशे तच्च
तत्रान्यतः कथम्' इति प्रकाशत्वम्, एवं चान्योऽपि
स्वप्रकाशो वा स्यात् अन्यथा वा, स्वप्रकाशत्वे
प्रथमस्यैव तथाभाव उच्यताम्, अनेनापि कोऽर्थः,
अन्यथात्वे तस्यापि जाड्यापत्तिः, इति प्रकाशत्वात्त-
त्प्रकाशनाय प्रमात्रन्तरापेक्षायामनवस्थापत्तिः, इति
सर्वेषामेव अप्रकाशात्मत्वान्न किंचिदपि प्रकाशेत,
इति - सर्वमिदमन्धं स्यात् ॥६॥
तदाह
संवित्तत्त्वं स्वप्रकाश-
मित्यस्मिन्किं नु युक्तिभिः ।
पं० २ ख० पु० अजडस्तद्द्वयं प्रकाशेति पाठः ।
पं० ७ क० पु० स्वप्रकाशकः स्यादिति पाठः ।
पं० ८ क० पु० तथा उत्पद्यतामिति ख० पु० भाव उच्यतामिति पाठः ।
२

१० श्रीतन्त्रालोकः ।
तदभावे भवेद्विश्वं
जडत्वादप्रकाशकम् ॥१०॥
किं नु युक्तिभिरिति-बह्वीभिर्युक्तिभिर्न किंचित्प्र-
योजनमित्याह, एकैव हि युक्तिरियं सर्वातिशायिनी-
यत्संविदः स्वप्रकाशत्वं यदि न स्यात्, न किंचिदपि
प्रकाशेत इति ॥१०॥
ननु यदि नाम अत्र न बाह्यः क्रियादिः प्रग-
ल्भते तदा गुरुज्ञानादि उपायतां भजताम् ? इत्या-
शंक्याह
यावानुपायो बाह्यः स्या-
दान्तरो वापि कश्चन ।
स सर्वस्तन्मुखप्रेक्षी
तत्रोपायत्वभाक्कथम् ॥११॥
यावानिति-नानाशास्त्रोपदिष्टः, सर्व इति-बाह्य
आन्तरो वा, तन्मुखप्रेक्षीति-संविदधीनसिद्धिरि-
त्यर्थः, यदपेक्ष्य हि यस्य सिद्धिरेवं भवति स कथं
तस्य उपायतां यायादिति भावः ॥११॥
पं० १६ क० घ० पु० यदपेक्षा हि यस्य सिद्धिरेव भवेत्स कथमिति पाठः।

श्लोक १३ ] द्वितीयमाह्निकम् । ११
अत एवाह
त्यजावधानानि ननु क्व नाम
धत्सेऽवधानं विचिनु स्वयं तत् ।
पूर्णोऽवधानं न हि नाम युक्तं
नापूर्णामभ्येति च सत्यभावम् ॥१२॥
इह उपदिश्यमानेन स्वयमेव तावदवधातव्यम्
इति परामर्शनीयम्, किं पूर्णे रूपे उतापूर्णे ? तत्र
तावत्पूर्णे रूपेऽवधानं न युक्तम्, अवधानं खलु-
प्रतिनियतावधेयविषयनिष्ठम् एकाग्र्यम्, अतश्च
भेदप्रधानं न किंचित्फलमादातुं समर्थम् ॥१२॥
तस्मादसामर्थ्यवैयर्थ्योपहतत्वादवधानस्यापि यत्र
नास्ति उपायभावस्तत्र का वार्ता तदनुप्राणि-
तस्य भावनादेः ? इत्याह
तेनावधानप्राणस्य
भावनादेः परे पथि ।
भैरवीये कथंकारं
भवेत्साक्षादुपायता ॥१३॥
पं० ३ ख० पु० धर्मेऽवधानमिति पाठः ।
पं० ८ क० पु० अवधानं खलु अप्रतिनियतेति पाठः ।

१२ श्रीतन्त्रालोकः ।
भैरवीये इति-पूर्णे ॥१३॥
ये पुनरनेनापि उपायेनानुपायं परं तत्त्वमनुसरन्ति
तान्प्रति किमुच्यते ? इत्याह
येऽपि साक्षादुपायेन
तद्रूपं प्राविविक्षते ।
नूनं ते सूर्यसंवित्त्यै
खद्योताधित्सवो जडाः ॥१४॥
तदुक्तम्
‘अपरोक्षे भवत्तत्त्वे सर्वतः प्रकटे स्थिते ।
यैरूपायाः प्रतन्यन्ते नूनं त्वां न विदन्ति ते ॥’
इति ॥ १४ ॥
अत्रैव निमित्तान्तरमप्याह
किं च यावदिदं बाह्य-
मान्तरोपायसंमतम् ।
तत्प्रकाशात्मतामात्रं
शिवस्यैव निजं वपुः ॥१५॥
पं० २ क० पु० तत्त्वमनुविशन्तीति पाठः ।
पं० ७ क० पु० खद्योतं लिप्सव इति पाठः ।
पं० ६ क० पु० प्रकटोदिते इति पाठः ।
पं० १६ क० पु० परं वपुः इति पाठः ।

श्लोक १७ ] द्वितीयमाह्निकम् । १३
इह खलु यत्किंचन उपायत्वेनाभीष्टं तदप्रकाश-
मानं प्रकाशमानं वा ? अप्रकाशमानं चेत् तस्य न
किंचिदपि रूपं स्यात्, इति किं नाम उपायतां भजतां,
प्रकाशमानं चेत् प्रकाशात्मा शिव एवावस्थितः,
नहि तदतिरिक्तमन्यत्किंचिदुपपद्यते, इति - कस्यो-
पायभावः, उपायेन हि उपेयाद्व्यतिरिक्तेन भाव्यं,
तच्चात्र न युक्तम्, इति को नाम उपायोपेय-
भावार्थः ॥ १५ ॥
न केवलं भावनाद्येव उपायत्वेनाभीष्टमेवम्,
यावदन्यदपीत्याह
नीलं पीतं सुखमिति
प्रकाशः केवलः शिवः ।
अमुष्मिन्परमाद्वैते
प्रकाशात्मनि कोऽपरः ॥१६॥
उपायोपेयभावः स्या-
त्प्रकाशः केवलं हि सः ॥१७॥
भावनादेः सुप्रसिद्धेऽपि उपायत्वे निरस्ते अन्यस्य
पं० १७ क० पु० उपायत्वेन निरस्ते अन्यत्र इति पाठः ।

१४ श्रीतन्त्रालोकः ।
कस्यचित्संभावनामात्रमपि माभूत्, इत्येवमुक्तं 'कोऽ
पर' इति, यत्र उपायत्वसंभावनापि स्यात् ॥१७॥
ननु यद्येवं तर्हि सर्वत्र प्रसिद्धोऽयं द्वैतव्य-
वहारः कथमपहूयते ? इत्याशङ्क्याह
इदं द्वैतमऽयं भेद
इदमद्वैतमित्यपि ।
प्रकाशवपुरेवायं
भासते परमेश्वरः ॥१८ ॥
द्वैतव्यवहारोऽपि प्रकाशमानत्वात्प्रकाशात्मैवेत्य-
भिप्रायः, एतच्च बहूनां वादिनां मतम् - इति द्योतयि-
तुम् 'अयं भेद' इति पुनरुपादानम्, यथा चाद्वैतप्रति-
भासे प्रकाशात्मा परमेश्वर एक एव प्रतिभासते तथा
द्वैतप्रतिभासेऽपि, इत्यर्थमौपम्यं कटाक्षयितुम् 'इदम-
द्वैतमित्यपि' इत्युपात्तम् ॥१८॥
ननु बाह्योऽर्थः प्रकाशमानत्वात्प्रकाशात्मैव इत्या-
स्ताम्, अन्योन्यं पुनरस्य भेदे किमायातम, इत्याप-
तितमेव द्वैतम् ? इत्याशङ्क्याह
पं० १३ क० पु० इत्युक्तमौपम्यमिति पाठः ।
पं० १६ क० पु० किमिदमापतितमिति पाठः ।

श्लोक १६ ] द्वितीयमाह्निकम् । १५
अस्यां भूमौ सुखं दुःखं
बन्धो मोक्षश्चितिर्जडः ।
घटकुम्भवदेकार्थाः
शब्दास्तेऽप्येकमेव च ॥१६॥
अस्यां भूमाविति - परमाद्वयदशायामित्यर्थः,
'एकार्था' इति - एकः प्रकाश एवार्थोऽभिधेयो येषां ते
तथा, सुखदुःखादीनां हि प्रकाशातिरेकेण प्राति-
स्विकं नियतं किंचन रूपं यदि स्यात् तदैवं संभाव-
नापि भवेदिति भावः, अत एव
'घटो मदात्मना वेत्ति वेद्म्यहं च घटात्मना।'
इत्यादिरन्यैरुक्तम् । ननु यद्येवं तर्हि तदभिधाय-
कत्वशब्दाभिप्रायेणापि द्वैतं स्यात् ? इत्याह 'शब्दा-
स्तेऽप्येकमेव च' इत, एकमिति - संवेद्यमानत्वात्सं-
वेदनमेवेत्यर्थः ॥१६॥
ननु यदि नीलसुखादि प्रकाशमानत्वात्प्रकाश
एव तर्हि तत्केन रूपेण प्रकाशते ? इत्याशंक्याह
पं० ६ क० पु० प्रकाशरूपोऽर्थोभिधेय इति पाठः ।
पं० ७ क० पु० प्रकाशव्यतिरेकेणेति पाठः ।
पं० १५ क० पु० नीलप्रकाशादि इति पाठः ।

१६ श्रीमत्तन्त्रालोकः ।
प्रकाशे ह्यप्रकाशांशः
कथं नाम प्रकाशताम् ।
प्रकाशमाने तस्मिन्वा
तद्द्वैतास्तस्य लोपिताः ॥२०॥
अप्रकाशेऽथ तस्मिन्वा
वस्तुता कथमुच्यते ॥
न प्रकाशविशेषत्व-
मत एवोपपद्यते ॥२१॥
अप्रकाशांश इति-सुखादिजडोऽर्थः, कथं नामेति-
केन रूपेणेत्यर्थः, तत्र यदि प्रकाशात्मनैव प्रका-
शते तत्तस्य नीलसुखादेः स्वभावस्य दोषः स्यात्-
नियतेन नीलत्वादिना बाह्येन रूपेण न भायात्प्रकाश
एव शिष्येत इति यावत्, अथ अप्रकाशात्मना नियते-
नैव रूपेण प्रकाशते तत्तस्य सत्तानिश्चय एव न भवेत्,
नहि प्रकाशमन्तरेण नीलादीनां कदाचिदपि स्वरूपं
दृष्टम्, 'अप्रकाशात्मना रूपेण प्रकाशते' इति वाचो-
युक्तिश्च रिक्ता स्यात्, तदाह 'अप्रकाश' इत्यादि
पं० ४ ख० पु० तत्र लोपत इति पाठः ।
पं० १६ ग० पु० अप्रथात्मरूपेणेति पाठः ।

श्लोक २१ ] द्वितीयमाह्निकम् । १७
प्रकाशः पुनर्नीलादिपरिहारेणानीलादावपि प्रकाशते,
नीलादिर्हि उपाधिः, स च स्वस्वातन्त्र्यविजृम्भामा-
त्ररूपत्वान्न वास्तवः, इत्यखण्ड एक एव प्रकाश उज्जृ-
म्भते, यन्महिम्नैव इदं तत्तन्नीलाद्याभासात्म विश्वं
स्फुरेत्, अत एवाह 'न प्रकाशविशेषत्वमुपपद्यते' इति,
अत इति - एकस्यैव अखण्डस्य प्रकाशस्य तत्तदा-
भासात्मना स्फुरणात् । ननु 'नीलप्रकाशोऽन्यः, पीत-
प्रकाशश्चान्य' इत्यादिरस्त्येव एषां भेदः, इति किमुक्तं
'न प्रकाशविशेषत्वमुपपद्यते' इति? नैतत् - औपाधिको
ह्ययं भेदः, स च न वास्तवः - इत्युपपादितं बहुशः,
नीलादयो हि प्रकाशत्वात्प्रकाशात्मका एव इति किं
केन भेद्यम्, नहि स्वात्मनैव स्वात्मा भिद्यते इत्येत-
दुक्तम् 'न च प्रकाशैकरूपायां संविदि संविद्न्तरमस्ति'
एवं हि स्वरूपभेदकृते भेदव्यवहारे क्रियमाणे एकभेद-
पं० ४ क० पु० महिम्ना तत्तन्नीलानीलाभास इति पाठः ।
पं० १० क० पु० स एव वास्तव इति पाठः ।
पं० १२ क० पु० भेद्यते इत्येतद्युक्तमिति पाठः ।
पं० १३ क० पु० अस्ति ते एवमिति पाठः ।
पं० १४ क० पु० भेदवृते इति पाठः ।
३

१८ : श्रीतन्त्रालोकः ।
प्रकाशरूपत्वमेवोक्तं भवेत् इति गजस्नानतुल्यत्वं
स्यात्, ततश्च पुनरपि 'एकैवाखण्डवित्' इत्येव पर्यव-
स्येत्, एवं च देशकालावपि प्रकाशदशामेवाधिशयानौ
प्रकाश्यत्वात्प्रकाशैकात्म्यमेवावगाहमानौ कथंकारं
प्रकाशस्य भेदाधायकौ स्याताम्, प्रकाशातिरेकाभ्यु-
पगमे वा अनयोरत्र नित्यत्वव्यापकत्वाभ्या भेदाधाने-
ऽसामर्थ्यम्, इत्येक एवाखण्डः प्रकाशः, इति - मता-
न्तरसिद्धिमभिवाञ्छन्तः परे परं निरस्ताः ॥२१॥
तदाह
अत एकप्रकाशोऽय-
मिति वादेऽत्र सुस्थिते ।
दूरादावारिताः सत्यं
विभिन्नज्ञानवादिनः ॥२२॥
ननु यदि ज्ञानानि विभिन्नानि न संभवन्ति, तत्
एकशब्दः किमपोहनायात्र प्रयुक्तः ? इत्याशंक्याह

पं० ६ क० पु० नित्यव्यापकाभ्यां भेदादावसामर्थ्यमिति पाठः ।
पं० ७ क० पु० इति सत्यानन्तरसिद्धिमिच्छन्तः परमिति पाठः ।

श्लोक २४ ] द्वितीयमाह्निकम् । १६
प्रकाशमात्रमुदित-
मप्रकाशनिषेधनात् ।
एकशब्दस्य न त्वर्थः
संख्या चिद्व्यक्तिभेदभाक् ॥२३॥
अप्रकाशः – प्रकाश्यो नीलादिर्बाह्योऽर्थस्तावन्नि-
षिद्धः, अतः 'प्रकाशः केवलोऽस्ति' इत्येकशब्दस्या-
त्रासहायाद्वृत्तिः, तदुक्तं 'एकशब्दस्यार्थः प्रकाशमा-
त्रमुदितम्' इति, न पुनः प्रकाशभेदभाक् इत्येकद्वि-
त्र्यादिलक्षणः संख्यार्थो, येन – मतान्तराण्यप्यपो-
ह्यतया संभावनीयानि स्युः ॥२३॥
अत एवात्र भेदागूरकं व्यवहारमात्रमपि न ज्ञायते,
इत्याह
नैष शक्तिर्महादेवी
न परत्राश्रितो यतः ।
पं० ३ क० पु० नन्वर्थ इति पाठः ।
पं० ६ क० पु० एकशब्दस्यासहाया वृत्तिरिति पाठः ।
पं० ७ ख० पु० शब्दस्यार्थः प्रकाशमानं तदितरदितरदिति न पुनरिति पाठः ।
पं० ८ क० पु० एकद्वित्वादिलक्षणसत्तानन्तराख्यान्यापोहतयेति पाठः ।

२० श्रीतन्त्रालोकः ।
न चैष शक्तिमान्देवो
न कस्याप्याश्रयो यतः ॥२४॥
नैष ध्येयो ध्यात्रभावा-
न्न ध्याता ध्येयवर्जनात् ।
न पूज्यः पूजकाभावा-
त्पूज्याभावान्न पूजकः ॥२५॥
न मन्त्रो न च मन्त्र्योऽसौ
न च मन्त्रयिता प्रभुः ।
न दीक्षा दीक्षको वापि
न दीक्षावान्महेश्वरः ॥२६॥
एष इति - व्याख्यातस्वरूपः परः प्रकाशः, शक्ति-
शक्तिमदादयो हि शब्दाः संबन्धिशब्दत्वान्नित्यसा-
पेक्षाः इत्यन्यागूरणमन्तरेण स्वार्थ एव विश्रान्तिं
लभन्ते, इति तैः क्रियमाणो व्यवहारो भेदनिष्ठ एव
स्यात्, न चात्र परप्रमात्रेकात्मनि प्रकाशे भेदः
कश्चिदस्ति, इत्येवं - व्यवहारमात्रतां कदाचिदपि स
पं० ५ क० पु० न पूजा पूजकेति पाठः ।

श्लोक २७ ] द्वितीयमाह्निकम् । २१
न यायात्, अतश्च नायं शक्तिः, सा हि परं शक्तिम-
न्तमाश्रित्यैव वर्तते इत्यनपेक्षत्वाद्भेदाविर्भावे प्रकाश
एवैकः, इति प्रतिज्ञाया हानिः स्यात्, एवं शक्तिमच्छ-
ब्दव्यवहारोऽपि नायं, सोऽपि हि परं शक्तिलक्षण-
मर्थमुररीकृत्यैव वर्तते, इति भेद एवापतेत्, एवं
ध्येयादावपि ज्ञेयं, मन्त्र इति मन्त्रस्य प्रणवादेर्वा-
च्यः, मन्त्रयिता मन्त्राणां पाठकः, न दीक्षेति कर्तृ-
कर्मापेक्षित्वात्, अत्र च माहेश्वर्ये प्रभुत्वं हेतुः
॥ २४-२५-२६ ॥
अत एव यत्किंचन भेदाधायकं तदत्र नास्ति,
इत्याह
स्थानासननिरोधार्घ-
संधानावाहनादिकम् ।
विसर्जनान्तं नास्त्यत्र
कर्तृकर्मक्रियोज्झिते ॥२७॥
पं० २ ग० पु० इत्यनाक्षेपादिति पाठः ।
पं० ४ क० ख० पु० सोऽपि स्वशक्तिलक्षणमुररीकृत्य इति पाठः ।
पं० ६ ख० पु० मन्त्र्य इति मन्त्रस्यास्येति पाठः ।