तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक २२६ ] प्रथमाह्निकम् । २४५
येन बुद्धि-मनोभूमा-
वपि भाति परं पदम् ॥२२५॥
यदुक्तं तत्र
'इत्थं गुणवतस्तस्मात्तत्त्वात्तत्त्वमनिन्दितम् ।
स्फुरद्रश्मिसहस्राढ्यमधस्ताद्व्यापकं महत् ॥'
इति । एतदेव निगमयति 'अधोव्याप्तुः' इत्या-
दिना । स इति बुद्ध्यादिरूपः, येन इति बुद्ध्या-
दीनां शिवप्रकाशैकरूपत्वेन हेतुना ॥२२४॥२२५॥
एवमेतत्प्रसङ्गादभिधाय प्रकृतमेवाह
द्वावप्येतौ समावेशौ
निर्विकल्पार्णवं प्रति ।
प्रयात एव तद्रूढिं
विना नैव हि किंचन ॥२२६॥
प्रतिः आभिमुख्ये, तेन एतदुभयमपि परप्रका-
शात्मनि शाम्भवावेशे एव विश्रान्तम् इत्यर्थः ।
यद्धि तत्र न विश्रान्तं तदप्रकाशमानत्वात् न
किंचित् स्यात् इत्युक्तं 'तद्रूढिं विना नैव हि किंचन'
पं० ६ क० पु० प्रभोर्व्याप्तुरिति पाठः ।
पं० १२ क० पु० विश्रान्तिरिति इति पाठः ।

२४६ श्रीतन्त्रालोकः ।
इति । एवं च निर्विकल्पात्मा परः प्रकाश एव
सर्वेषामेषामुपायः इत्युक्तं स्यात् ॥२२६॥
न चैतदस्मदुपज्ञमेव इत्याह
संवित्तिफलभिच्चात्र
न प्रकल्प्येत्यतोऽब्रवीत् ।
कल्पनायाश्च मुख्यत्व-
मत्रैव किल सूचितम् ॥२२७॥
अतः इति एकस्यामेव निर्विकल्पात्मिकायां संवि-
त्तौ अनुप्रवेशात् । तदुक्तं
'संवित्तिफलभेदोऽत्र न प्रकल्प्यो मनीषिभिः ।'
इति । अत्र च उपायानां नानात्वात् प्राप्तं तावत्फ-
लभेदकल्पनम्, अन्यथा हि निषेधस्य प्राप्तिपूर्व-
त्वात् स एवात्र न स्यात् इति 'न प्रकल्प्या' इत्युक्त्या
एतदाक्षिप्तम् इत्याह - कल्पनाया इति । मुख्यत्वम्
इति अभिधेयत्वं । सूचितम् इति - न तु साक्षाद-
भिहितम् इति भावः ॥२२७॥
न केवलमिह निर्विकल्पके विश्रान्तिसतत्त्वं, याव-
दितो बाह्यानां मतेऽपि इत्याह
पं० १० ग० पु० संवित्तिः फलभेदेन न प्रकल्प्या मनीषिभिरिति पाठान्तरं च ।

श्लोक २२६] प्रथमाह्निकम् । २४७
विकल्पापेक्षया योऽपि
प्रामाण्यं प्राह तन्मते ।
तद्विकल्पक्रमोपात्त-
निर्विकल्पप्रमाणता ॥२२८॥
तस्य विकल्पापेक्षनिर्विकल्पप्रामाण्यवादिनो वैभा-
षिकादेः मतेऽपि, ते च ते विकल्पाः, तेषां यः क्रमः -
परम्परा, तया उपात्ता - जनिता, निर्विकल्पस्यैव
प्रमाणता - विकल्पोपारोहेण निर्विकल्प एव विश्रा-
न्तिः इत्यर्थः ॥२२८॥
एतदेव उदाहरति
रत्नतत्त्वमविद्वान्प्राङ्-
निश्चयोपायचर्चनात् ।
अनुपायाविकल्पाप्तौ
रत्नज्ञ इति भण्यते ॥२२६॥
यः कश्चन वैकटिकादिः आदौ अविकल्पवृत्त्या
रत्नस्वरूपमजानानोऽपि 'किमेवमस्य तत्त्वं न वा'
इत्यादिकल्पनामुखेन विचारमवलम्ब्य, अनुपायस्य
स्वारसिकस्य अविकल्पस्य उत्थाने रत्नज्ञः तद्विषय-
पं० १८ क० पु० रत्नज्ञस्तद्विषयमन्त्रनिर्विकल्पज्ञानम् इति ख० पु० तद्विषयो
मन्त्रेति पाठः ।

२४८ श्रीतन्त्रालोकः।
तत्त्वं निर्विकल्पं जानानः इत्युच्यते इति वाक्या-
र्थः । एवमाणवाद्यभिज्ञेऽपि वाच्यम् ॥२२६॥
इह खलु भेदभेदाभेदाभेदात्मना त्रिधा ज्ञानं,
यदुक्तं
'वस्तुतो हि त्रिधैवेयं ज्ञानसत्ता विजृम्भते ।
भेदेन भेदाभेदेन तथैवाभेदभागिना ॥'
इति । तत्र आणवं भेदप्रधानमुक्तं, शाक्तं च
भेदाभेदप्रधानं, शाम्भवं पुनः किं प्रधानम् ? इत्या-
शङ्क्याह
अभेदोपायमत्रोक्तं
शाम्भवं शाक्तमुच्यते ।
भेदाभेदात्मकोपायं
भेदोपायं तदाणवम् ॥२३०॥
ननु
'.............मुक्तिश्च शिवदीक्षया।'
इत्याद्युक्तेः दीक्षादेः क्रियाया अपि मुक्त्युपायत्व-
पं० ३ क० पु० खलु भेदाभेदौ तदात्मना त्रिधा इति पाठः ।
पं० ६ क० पु० अभेदभागिनीति पाठः ।
पं० ८ क० पु० किं प्रमाणमिति पाठः ।

श्लोक २३१ ] प्रथमाह्निकम् । २४६
मुक्तम् इति सा किमुपायान्तरमतिरिक्तम्, उत अत्रैव
कुत्रचिदन्तर्भावमेति ? इत्याशङ्क्याह
अन्ते ज्ञानेऽत्र सोपाये
समस्तः कर्मविस्तरः ।
प्रस्फुटेनैव रूपेण
भावी सोऽन्तर्भविष्यति ॥२३१॥
सोपाये इति उच्चाराद्युपायसहभूते इत्यर्थः ।
अत एव तत्र 'सोपाये' इति प्रागुक्तम् । समस्तः
कर्मविस्तरः इति - दीक्षादिर्विचित्रः क्रियाकलापः,
भावी वक्ष्यमाणः । अन्तर्भविष्यति इत्यनेन - नैतद्-
तिरिक्तम् उपायान्तरमस्ति इत्यावेदितम् ॥२३१॥
ननु सजातीये सजातीयस्य अन्तर्भावो न्याय्यो
न तु इतरथा, इति कथं दीक्षादेः क्रियाया आणव-
ज्ञानान्तर्भावः स्यात् ? इत्याशङ्क्याह
क्रिया हि नाम विज्ञाना-
न्नान्यद्वस्तु क्रमात्मताम् ।
पं० १ क० पु० अतिरिक्तं वा स्यात् सात्रैव कुत्रचिदिति, ख० पु० सा तत्रै-
वेति पाठः ।
३२

२५० श्रीतन्त्रालोकः ।
उपायवशतः प्राप्तं
तत्क्रियेति पुरोदितम् ॥२३२॥
तत् इति विज्ञानं, पुरा इति 'यतो नान्या क्रिया
नाम' इत्यादौ ॥२३२॥
ननु 'ज्ञानं मोक्षैककारणम्' इत्यादिना 'ज्ञाना-
न्मुक्तिः' इति तावत्प्रतिज्ञातं, तत्किं स्वाधिकरणं
मोचकम्, उत पराधिकरणम्, स्वाधिकरणत्वे च
तस्य किं दीक्षायां सत्यामसत्यां वा मोचकत्वम्,
असत्यां चेत्
'न चाधिकारिता दीक्षां विना योगेऽस्ति शाङ्करे ।'
इत्याद्युक्त्या ज्ञानाधिगमे एव अधिकारो नास्ति
इति किं कस्य मोचकं स्यात्, सत्यां चेत् परापेक्षा-
त्मनैव स्वात्मनि दीक्षाकरणानुपपत्तेः, पराधिकरणत्वे
च कारणमन्यत्र कार्यं च अन्यत्र इति महान् दोषः ?
इत्याशङ्क्याह
सम्यग्ज्ञानं च मुक्त्येक-
कारणं स्वपरस्थितम् ।
यतो हि कल्पनामात्रं
स्वपरादिविभूतयः ॥२३३॥
पं० १७ ग० घ० पु० स्वपरिस्थितिमिति पाठः ।

श्लोक २३४ ] प्रथमाह्निकम् । २५१
कल्पनामात्रम् इति, वस्तुतो हि एकैव संवित् तत्त-
त्स्वपराद्याभासतया प्रस्फुरति इत्यभिप्रायः ॥२३३॥
अत एवाह
तुल्ये काल्पनिकत्वे च
यदैक्यस्फुरणात्मकः ।
गुरुः स तावदेकात्मा
सिद्धो मुक्तश्च भण्यते ॥२३४॥
गुर्वगुर्वाद्यपेक्षया स्वपरकल्पनायाः साम्येऽपि येन
शिष्येण गुरुणा वा यदैक्यम् एकीकारः तेन स्फुरणं
स्वपराद्याभासविभागाभावेन एकघनसंविद्रूपतया वि-
मर्शनं तदात्मा यो गुरुः स तावान् ऐक्यस्फुरणा-
वधिः एक आत्मा यस्य तथाभूतः सन् सिद्धो मुक्तश्च
पारमैश्वर्यमात्रमुच्यते इत्यर्थः । इदमुक्तं भवति -
यावदस्य हि स्वसंविदेकात्मत्वेन परामर्शः तावदयम्
एक एव प्राप्तपरप्रकाशैकात्म्यः परिस्फुरति इति ।
तदुक्तं
पं० २ क० पु० स्वपराभासात्मतया प्रस्फुरतीति भावः इति पाठः ।
पं० १० क० पु० स्वपराद्यवभासेति पाठः ।
पं० १३ पारमैश्वर्यपात्रमिति पाठः संगतोऽनुमन्यते ।
पं० १४ क० पु० संविदात्मकत्वेनेति पाठः ।

३५२ श्रीतन्त्रालोकः ।
'एवं व्याप्तिं तु यो वेत्ति परापरविभागतः ।
स भवेन्मोचकः साक्षाच्छिवः परमकारणम् ॥'
इति ॥२३४॥
अत एवाह
यावानस्य हि संतानो
गुरुस्तावत्स कीर्तितः ।
सम्यग्ज्ञानमयश्चेति
स्वात्मना मुच्यते ततः ॥२३५॥
तत एव स्वसंतानं
ज्ञानी तारयतीत्यदः ।
युक्त्यागमाभ्यां संसिद्धं
तावानेको यतो मुनिः ॥२३६॥
संतानः शिष्यप्रशिष्यादिरूप इति, इति तावदा-
त्मत्वेन एकस्यैवास्य स्फुरणात् । तत इति तावतः
संतानात् । तावन्तं हि संतानमवलम्ब्य संविदैका-
त्म्यात् एक एवायं गुरुः इति यत् संतानिनो मुच्यन्ते,
तत् स एव स्वात्मना मुच्यते इति स्वपरविभागस्य
काल्पनिकत्वात् न कश्चिद्दोषः । अत एवाह 'तत एव'
इत्यादि, तारयति इति । तदुक्तं
पं० ६ ग० पु० तावदेको गुरुर्मत इति पाठान्तरं च ।

श्लोक २३८ ] प्रथमाह्निकम् । २५३
'आचार्यः स्वजनानां च कुलकोटिसहस्रशः ।
ज्ञानज्ञेयपरिज्ञानात्सर्वान्संतारयिष्यति ॥'
इति । अत्र हेतुः 'तावानेको यतो मुनिः' मुनिः
इति गुरुः ॥२३५॥२३६॥
एवं च सति अयत्नेन परोक्तदूषणोद्धारः सिद्धः
इत्याह
तेनात्र ये चोदयन्ति
ननु ज्ञानाद्विमुक्तता ।
दीक्षादिका क्रिया चेयं
सा कथं मुक्तये भवेत् ॥२३७॥
ज्ञानात्मा सेति चेज्ज्ञानं
यत्रस्थं तं विमोचयेत् ।
अन्यस्य मोचने वापि
भवेत्किं नासमञ्जसम् ।
इति ते मूलतः क्षिप्ता
यत्त्वत्रान्यैः समर्थितम् ॥२३८॥
पं० ११ क० पु० ज्ञानात्मा चेति चेज्ज्ञानमिति, ख० पु० ज्ञानात्मा चेदिति
ज्ञानमिति पाठः ।
पं० १४ क० पु० नाम सामञ्जसम् इति पाठः ।

२५४ श्रीतन्त्रालोकः ।
ये इति भेदवादप्रकाराः, ते इति एवं चोद्यविधा-
यिनः, क्षिप्ताः प्रतिक्षिप्ताः । यन्मूलत एव ज्ञानक्रिय-
योरैक्यमभ्युपगतं स्वपरविभागस्य च काल्पनिकत्वम्
इति तदेव च अत्र प्रतिसमाधानं नान्यत् इत्याह
‘यत्तु’ इत्यादि । यदन्यैर्भेदैश्वरवादिभिर्निरूपितं तत्
पुरस्तात् निषेत्स्यामः इति संबन्धः ॥२३७॥२३८॥
ननु यदि भेदवाद्युक्तं मलस्य द्रव्यरूपत्वं नाभ्यु-
पेयते, तत्तस्य किं रूपम् ? इत्याशङ्क्याह
मलो नाम किल द्रव्यं
चक्षुःस्थपटलादिवत् ।
तद्विहन्त्री क्रिया दीक्षा
त्वञ्जनादिककर्मवत् ॥२३९॥
तत्पुरस्तान्निषेत्स्यामो
युक्त्यागमविगर्हितम् ।
मलमायाकर्मणां च
दर्शयिष्यामहे स्थितिम् ॥२४०॥
पं० ३ क० पु० ऐक्यमुपगतमिति पाठः ।
पं० ११ क० पु० विहर्त्रीति, ग० पु० त्वाञ्जनादीति च पाठः ।

श्लोक २४१ ] प्रथमाह्निकम् । २५५
एतदेव अधिकावापेन उपसंहरति
एवं शक्तित्रयोपायं
यज्ज्ञानं तत्र पश्चिमम् ।
मूलं तदुत्तरं मध्य-
मुत्तरोत्तरमादिमम् ॥२४१॥
पश्चिममिति आणवम्, मूलमिति, तस्यैव शाक्त-
क्रमेण शांभवे विश्रान्तिः तदाह तदुत्तरम् इति, तस्मा-
दाणवात्, उत्तरं विश्रान्तिस्थानत्वादधिकं शाक्तम्
उत्तरात् शाक्तादपि उत्तरं शांभवम् । यदुक्तं
'विभुशक्त्यणुसंबन्धात्समावेशस्त्रिधा मतः ।
इच्छा-ज्ञान-क्रियायोगादुत्तरोत्तरसंभृतः ॥'
इति ॥२४१॥
न केवलमाणवादेः विश्रान्तिधामतया शांभवमेव
ज्ञानमुत्कृष्टं, यावदस्मादनुपायाख्यम् अन्यत् इत्याह
ततोऽपि परमं ज्ञान-
मुपायादिविवर्जितम् ।
पं० ४ क० पु० पूर्वे यदुत्तरमिति पाठः ।
पं० ६ ग० पु० आणवमूलमिति, क० पु० आणवमङ्गमिति तस्येति पाठः ।
पं० ७ विश्रान्तिरित्यारभ्य उत्तरं विश्रान्तिस्थानेत्यन्तः पाठः ग० पुस्तकात्
पूरितोऽस्ति ।

२५६ श्रीतन्त्रालोकः ।
आनन्दशक्तिविश्रान्त-
मनुत्तरमिहोच्यते ॥२४२॥
परमम् इति उपेयैकरूपत्वात्, अत एवोक्तम्
‘उपायादिविवर्जितम्’ इति । अत एव च ‘आनन्द-
शक्तिविश्रान्तम्’ इत्युक्तम् । इच्छादीनां हि एषणी-
यादिविषयावच्छेदेन बाह्योन्मुखत्वात् भेदसंभाव-
नापि स्यात्, आनन्दशक्तिः पुनः
‘आनन्दो ब्रह्मणो रूपम्’...............।’
इत्याद्युक्त्या हि चितस्तत्स्वरूपमेव इति, नात्र
उपायगन्धोऽस्ति इति तात्पर्यम् ॥२४२॥
एतच्च न स्वोपज्ञम् अपि तु सर्वत्रैव आगमेषु
उक्तम् इत्याह
तत्स्वप्रकाशं विज्ञानं
विद्याविद्येश्वरादिभिः ।
अपि दुर्लभसद्भावं
श्रीसिद्धातन्त्र उच्यते ॥२४३॥
मालिन्यां सूचितं चैत-
त्पटलेऽष्टादशे स्फुटम् ।

श्लोक २४४ ] प्रथमाह्निकम् । २५७
न चैतदप्रसन्नेन
शंकरेणेति वाक्यतः ॥ २४४॥
इत्यनेनैव पाठेन
मालिनीविजयोत्तरे ।
तत्र हि
'अनायासमनारम्भमनुपायं महाफलम् ।
श्रोतुमिच्छामि योगेश योगं योगविदांवर ॥'
इति देव्या पृष्टे
'शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगामृतमनुत्तमम् ।
यत्प्राप्य शिवतां मर्त्या लभन्त्यायासवर्जिताः ॥
न चैतदप्रसन्नेन शंकरेणोपदिश्यते ।
कथंचिदुपलब्धेऽपि वासना न प्रजायते ॥'
इत्याद्युपक्रम्य
'तस्मात्तदभ्यसेन्नित्यमविरक्तेन चेतसा ।
स विसर्गो महादेवि यत्र विश्रान्तिमर्हति ॥
गुरुवक्त्रं तदेवोक्तं शक्तिचक्रं तदुच्यते ।
तदेव सर्वमन्त्राणामुत्पत्तिस्थानमुत्तमम् ॥'
इत्याद्युक्तम् ॥ २४३॥ २४४॥
पं० १ न चैतदप्रसन्नेन इति पद्यं ग० पुस्तकात् पूरितमस्ति ।
पं० ११ क० पु० उपलभ्यत इति पाठः ।
पं० १४ क० पु० अभ्यसन्नित्यं सुविरक्तेनेति पाठः ।
३३

२५८ श्रीतन्त्रालोकः ।
अयमेव च शास्त्रार्थः इत्याह
इति ज्ञानचतुष्कं य-
त्सिद्धिमुक्तिमहोदयम् ।
तन्मया तन्यते तन्त्रा-
लोकनाम्न्यत्र शासने ॥२४५॥
इतीति तन्त्रालोके - तन्त्राणां पारमेश्वराणाम्
आलोक इव आलोकः, तानि आलोकयति प्रकाश-
यति इति वा । इति - उक्तस्वरूपं यत् ज्ञानचतुष्कं,
किं भूतं ? सिद्धिमुक्त्योर्महान् उदयः अस्मिन् इति
कृत्वा महोदयं, तत् अत्र तन्त्रालोके शासने
तन्यते - विस्तरेण प्रकाश्यते इत्यर्थः ॥२४५॥
अथ
'तत्र नानुपलब्धेऽर्थे न निर्णीते प्रवर्तते ।
किं तु संशयिते न्यायस्तदङ्गं तेन संशयः ॥'
इत्याद्युक्त्या प्रायः संशयिते एव अर्थे निर्णया-
त्मनः शास्त्रस्य प्रणयनमुक्तम् इति संशयस्य तद-
ङ्गत्वात् प्रथमं तत्स्वरूपमेव निरूपयितुम् उपक्रमते
पं० १४ क० पु० न्यायो न्यायाङ्गं तेनेति पाठः ।

श्लोक २४७] प्रथमाह्निकम् । २५६
तत्रेह यद्यदन्तर्वा
बहिर्वा परिमृश्यते ।
अनुद्घाटितरूपं त-
त्पूर्वमेव प्रकाशते ॥२४६॥
अन्तः - मानसविज्ञानादौ, अनुद्घाटितरूप-
मिति - अनुल्लिखितविशेषं, सामान्यधर्मात्मकम्
इत्यर्थः ॥ २४६ ॥
अयमेव च प्रायः 'संशयः' इत्युच्यते इत्याह
तथानुद्घाटिताकारा
निर्वाच्येनात्मना प्रथा ।
संशयः कुत्रचिद्रूपे
निश्चिते सति नान्यथा ॥२४७॥
तथा-प्राथमिकत्वेन अनुद्घाटितः करचरणादि-
विशेषधर्मानवगमात् अनुन्मुद्रितो योऽसौ ऊर्ध्वता-
दिः सामान्यधर्मा आकारः तेन अनिर्वाच्येन अन्य-
तरधर्मिविशेषनिश्चयाभावात् उभयांशावलम्बित्वेन
पं० १५ क० पु० अन्यतरधर्मे विशेषेति पाठः ।

२६० श्रीतन्त्रालोकः ।
नियतरूपतया वक्तुमशक्येन आत्मना स्वरूपेण
विशिष्टा या प्रथा-प्रतीतिः सा संशयः, स हि
ऊर्ध्वतादेः सामान्यात्मनो धर्मस्य अधिगमे वक्र-
कोटरत्वादीनां विशेषधर्माणां च अनधिगमे सति
उदियात् । तदाह 'कुत्रचित्' इत्यादि-कस्मिंश्चित्
सामान्यधर्मावच्छेदिनि धर्मिणि इत्यर्थः । नान्यथा
इति-सर्वात्मना निश्चिते धर्मिणि अनिश्चिते वा
इति यावत् ॥२४७॥
एतदेव विभज्य दर्शयति
एतत्किमिति मुख्येऽस्मि-
न्नैतदंशः सुनिश्चितः ।
संशयोऽस्तित्वनास्त्यादि-
धर्मानुद्घाटितात्मकः ॥२४८॥
एतत्किमिति-परामर्शात्मा संशयः, 'स्थाणुर्वा
पुरुषो वा' इत्यादिपरामर्शान्तरापेक्षया सर्वेषामेव
विशेषधर्माणाम् अनुद्घाटितत्वात् मुख्यः, तत्र च
किम् इत्यंशापेक्षया य एतदंशः स धर्मिमात्रग्रहणात्
सुष्ठु निश्चितः । ननु
पं० ३ क० पु० धर्मस्याप्यधिगमे वक्रकोटरत्वेति च पाठः ।

श्लोक २४८ ] प्रथमाह्निकम् । २६१
‘नियतोभयांशावलम्बी विमर्शः संशयः ।’
इति संशयस्य लक्षणं, तत्र चेत् एकः कश्चिदंशो
निश्चितः तत्कृतं तेन, इत्याह ‘संशयः’ इत्यादि । अ-
स्तित्वं च नास्तित्वं च तत् अस्तित्वनास्तित्वमादिर्येषां
विशेषधर्माणां तैः अनुद्घाटितः अनुन्मुद्रित आत्मा
स्वरूपं यस्य स तथा, यत्र हि सत्त्वासत्त्वाख्ययोरपि
धर्मयोरनिश्चितत्वात् उद्घाटनं न वृत्तं तत्र का
वार्ता अन्येषां धर्माणां ? इति सर्वेषामेव धर्माणाम्
अनुल्लिखिताकारत्वात् नियतधर्मानवलम्बनात् अयं
मुख्यः संशयः, किमित्यंशो हि अनुल्लिखितार्थाकारा-
भिधायक एव इति भावः ॥२४८॥
तदाह
किमित्येतस्य शब्दस्य
नाधिकोऽर्थः प्रकाशते ।
अधिकः इति एतच्छब्दार्थात् ॥
तर्हि किमर्थमुपाधीयते ? इत्याशङ्क्याह
पं० २ क० पु० चेत् य एतदंश इति पाठः ।
पं० ४ क० पु० तदस्तित्वनास्त्यादि इति पाठः ।
पं० ७ क० पु० निश्चितत्वाद् दुर्घटनं न वृत्तमिति पाठः ।
पं० १० क० पु० लिखिताकारत्वाभिधायके एव इति पाठः ।

२६२ श्रीतन्त्रालोकः ।
किं त्वनुन्मुद्रिताकारं
वस्त्वेवाभिदधात्ययम् ॥२४६॥
अयम् इति किं-शब्दः ॥२४६॥
संशयस्य च मुख्यत्वं क्वचिदमुख्यत्वे सात युज्यत
इत्यस्यामुख्यत्वमपि दर्शयितुमाह
स्थाणुर्वा पुरुषो वेति
न मुख्योऽस्त्येष संशयः ।
भूयःस्थधर्मजातेषु
निश्चयोत्पाद एव हि ॥२५०॥
न मुख्यः इति - पूर्ववत् सर्वेषामेव धर्मांणाम्
अनुद्घाटितरूपत्वाभावात्, यतः स्थाण्वादिनियत-
परामर्शन्यथानुपपत्त्या भूयसामस्थाण्वादिवर्तिनां
धर्मांणाम् एष निश्चयात्मा प्रत्ययः ॥२५०॥
ननु यद्येवं तर्हि अत्र वा अर्थसंभेदसंभवात्
नियतस्य च अनिश्चयात् उदितानुदितहोमन्यायेन
विकल्प एव भवेत् ? इत्याशङ्क्याह

पं० ७ क० पु० मुख्यस्त्वेव संशय इति पाठः ।
पं० ८ क० पु० भूयःसुधर्मेति पाठः ।
पं० १३ क० पु० धर्मांणामेव निश्चयेति पाठः ।

श्लोक २५१] प्रथमाह्निकम्। २६३
आमर्शनीयद्वैरूप्या-
नुद्घाटनवशात्पुनः ।
संशयः स किमित्यंशे
विकल्पस्त्वन्यथा स्फुटः ॥२५१॥
आमर्शनीयं स्थाणुपुरुषलक्षणं यत् द्वैरूप्यं, तस्य
अनुद्घाटनं - वक्रकोटरत्वादि विशेषरूपतयानावि-
ष्करणं ततोऽयं प्रत्ययः किमित्यंशसंभेदात् संशय
एव । 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इत्यत्र हि किं स्थाणुः
किं पुरुषः इत्येव तात्त्विकः संशयार्थः, यदि परमेतत्
किमिति केवले किमंशे सर्वेषामेव विशेषधर्माणां
अनुद्घाटितरूपत्वात् मुख्यत्वम्, अत्र च निय-
तविशेषधर्मानवगमात् अमुख्यत्वम्-इति विशेषः ।
विकल्पे पुनर्व्रीहियवयोरुभयोरपि निश्चितत्वे सति
नानुद्घाटितरूपत्वम्, तदाह 'विकल्पस्त्वन्यथा
स्फुटः' इति । अन्यथा इति - आमर्शनीययोर्द्वयोरपि
व्रीहियवयोर्विशेषधर्मात्मना निश्चयात्, एवं-विधश्चायं
पं० ३ क० पु० किमप्यंशे इति पाठः ।
पं० १३ ख० पु० उभयोरिन्दोरिति पाठः ।
पं० १४ क० पु० नान्यतद्रूपत्वमिति पाठः ।

२६४ श्रीतन्त्रालोकः ।
संशयः शास्त्रप्रवृत्तौ निमित्ततां भजते इत्युक्तप्रायम्।
शास्त्रं हि निर्णयात्म, निर्णयश्च प्रायः संदिग्ध
एवार्थे प्रवर्तते, नहि उपलब्ध एव संशयविषयता
प्रतिपद्यते नानुपलब्धः, संशयस्य च प्रमातृधर्मत्वात्
यद्यपि केनचित्संशयानेन संदिग्धोऽर्थः प्रतिपद्यते
तदा तस्योपलम्भः स्यात्, तत्प्रतिपादनमेव च प्रश्नः
इति सोऽपि स्वकारणवत् शास्त्रप्रवृत्तौ निमित्ततां
यायात्, तन्निर्णयाय च प्रारभ्यमाणस्य शास्त्रस्य
त्रिविधा प्रवृत्तिः-उद्देशो, लक्षणं, परीक्षा च इति,
नामधेयेन पदार्थाभिधानमात्रं चोद्देशः, तस्य च
प्रथममवश्यमुपादानं कार्यम्-अनुद्दिष्टस्य लक्षण-
परीक्षानुपपत्तेः, अतश्च उद्देशं विना लक्षणपरीक्षाम-
शास्त्रस्य प्रणयनमेव न घटते-इत्यस्यापि तत्र
अङ्गत्वम् ॥ २५१ ॥
ननु एकेनैव शास्त्रप्रणयनसिद्धेः किमर्थं त्रितयम् ?
इति चेत्, न चैतत्-परस्परानुषक्ततयैव अत्र एषां
पं० ४ क० पु० धर्मत्वायपि इति पाठः ।
पं० ११ क० पु० अनुद्दिश्य लक्षणेति पाठः ।
प० १२ ख० पु० प्राणनायनासिद्धेरिति पाठः ।