ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

An authentic, line-by-line transcription of the Sanskrit page in Markdown:

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४७३
भारद्वाजस्य पृश्नीति पदद्वयसमुदायात्मिका साम्नः संज्ञा ।
तत्संज्ञं साम अच्छावाकसाम(१) अच्छावाकस्य पृष्ठस्तोत्रं 'यो राजा
चर्षणीना'मिति तृचे कार्य्यम् ॥ २४ ॥
अथैतत्स्तौति—
अन्नं वै देवाः पृश्नीति वदन्त्यन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ २५ ॥
नानावर्णमन्नमेव देवाः पृश्नीति प्रशस्तवर्णत्वात् पृश्निशब्दाभिधेयमिति
वदन्ति। अत एतत् पृश्नि क्रियमाणं साम अन्नाद्यस्य प्राप्त्यै भवति ॥२५॥
अथाऽस्य साम्नोऽह्ना सङ्गतिमाह—
इडाभिरैडं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपं॰स्तोमः ॥ २६ ॥
इडा २३ भा ३४३ औ २३४५ इडा इत्यनेन युक्तमिडाभिरैडम् । तथा
हि तादृशमेव खल्वेतस्य चतुर्थस्याऽह्

४७४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तयोर्न्यां 'त्वामिद्धि हवामहे' इति युष्मच्छब्ददर्शनेन तद्रूपत्वावगतेः। एत-
च्चतुर्थ महरपि बार्हतं बृहत्प्रभवेन वैराजेन साम्ना युक्तत्वात्। अत-
स्त्वमिति बृहतो रूपेण युक्तस्तृचश्चतुर्थेऽहनि सङ्गत इत्यर्थः॥ २॥
अथ तृचान्तरं विधत्ते—
सोमः पुनान ऊर्मिणा ऽव्यंवारं विधावति। अग्रे वाचः
पवमानः कनिक्रददिति ॥ ३ ॥
सोमः पुनान ऊर्मिणेत्ययमार्भवस्य तृतीयस्तृचः॥ ३ ॥
अग्रे वाच इति पदद्वयसूचितमर्थमुपादाय स्तौति—
अग्रꣳ ह्येतर्हि वाचोऽगच्छन्नग्रमेवैतया यजमानं
गमयन्ति ॥ ४ ॥
एतर्हि एतस्मिन् काले चतुर्थस्याऽह्नोऽनुष्ठानसमये (१) अग्रे प्रशस्तं
वाचोऽगच्छन्। अत एतया स्तोत्रीयया यजमानमेवाऽग्रं श्रैष्ठ्यं गमय-
न्ति प्रापयन्ति ॥ ४ ॥
अथाऽन्यं तृचं विधत्ते—
“पुरो जितीवो अन्धस”ति विराजौ वैराजꣳ ह्येतदहः॥५॥
'पुरोजितीवो अन्धस' इत्यार्भवस्य चतुर्थस्तृचः। तस्मिन् तृचे द्वे
विराजौ भवतः—पद्या चाऽक्षरया चेति उत्तरत्र प्रदर्शयिष्यते। एतदहश्च
वैराजं विराट्सम्बद्धम्। अतोऽस्मिन्नहनि अयं तृचः सङ्गत इत्यर्थः॥५॥
(२)अथाऽपरं तृचं विधत्ते—
‘सोमः पवते जनिता मतीना’ मिति प्रातःसवने षोड-
शिनं गृहीतं तं तृतीयसवने प्रजनयन्ति ॥ ६ ॥
'सोमः पवते जनिते'ति जनिधातुयुक्तस्तृचः पञ्चमः। प्रातःसवने
धाराग्रहाणामुत्तमः षोडशी ग्रहो गृह्यते। तं गृहीतं षोडशिनं तृतीयस-
वने प्रजनयन्ति होमयोग्यं जनिधातुयुक्तेनाऽनेन तृचेनोत्पादयन्ति। स-
हि षोडशी तृतीयसवने हूयते। तस्माद्धोमायोत्पादयन्तीत्यर्थः॥ ६ ॥
ननु जागतं तृतीयसवनम्; अयञ्च त्रैष्टुभस्तृचः कथमसौ तत्र सङ्ग-
च्छत इत्यत आह—
त्रिष्टुभः सत्यो जगत्यो रूपेण तस्माज्जग-
तीनां लोके क्रियन्ते ॥ ७ ॥

१. अग्रं पुरस्तादिति. क. ख. पु.
२. अथाऽनन्तरमिति. क. पु. ।

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः। ४७५
सोमः पवत इत्याद्यास्त्रिष्टुभः सत्योऽपि जागतेन रूपेण योगाज्ज-
गत्यः। तस्माज्जगतीनां स्थाने प्रयुज्यन्ते। किंतज्जागतं रूपम्? उच्यते
‘आतिष्ठति वृषभो गोषु जान’न्निति गोशब्दवत्त्वम्। तथाहि पूर्वं परिगणि-
तं दिग्वस्त्रोमवृषभवत्तत्तृतीयस्याऽह्नो रूपमित्यादिना ॥ ७ ॥
अथ परिप्रियेति प्रथमे तृचे पूर्ववद्गायत्रं साम विधाय तत्स्तावकं
ब्राह्मणमप्यतिदिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ८ ॥
अथाऽऽवृत्ते(१) तस्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते—
और्णायवं भवति ॥ ९ ॥
ऊर्णायुना दृष्टं साम और्णायवम्। तदस्मिन् परिप्रियेति तृचे गा-
तव्यम् ॥ ९ ॥
इदं(२) स्वर्गप्राप्तिसाधनमिति प्रतिपिपादयिषुस्तदर्थमाख्यायिका-
माह—
अङ्गिरसो वै सत्रमासत तेषामाप्तः स्पृतः स्वर्गो-
लोक आसीत्पन्थानं तु देवयानं न प्राजानंस्तेषाङ्कल्या-
ण आङ्गिरसो ध्यायमुदव्रजत् स ऊर्णायुं गन्धर्वमप्सर-
सां मध्ये प्रेङ्खयमाणमुपैत्स इयामिति यां यामभ्यदिश-
त्सैनमकामयत तमभ्यवदत्कल्याणा ३ इत्यासो वै वः
स्पृतः स्वर्गो लोकः पन्थानं तु देवयानं न प्रजानीथेदमूँ
साम स्वर्ग्यं तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्यथ मा तु वोचो-
हमदर्शामिति ॥ १० ॥
अङ्गिरसः खलु पुरा ऋषयः सत्रयागमन्वातिष्ठन्। तेषामाङ्गिरसां त-
द्यागफलभूतः स्वर्गाख्यो लोक आप्तः पर्याप्तः स्पृतः प्रियहेतुश्चासीत्।
स्पृ प्रीतिचलनयोरिति धातुः। (३)देवयानं देवा यान्त्यनेनेति देवयानः तं
देवयानं तु पन्थानं स्वर्गस्य मार्गं न प्राजानन् (४)नाऽवबुध्यन्त। एवम-
जानतां मध्ये कल्याणनामाऽऽङ्गिरसः ध्यायं, ध्यै चिन्तायामित्यस्मात् ण-
१. तास्मिन्नेवेति क. पु. । २. प्रतिपादयितुमिति. क. ख. पु. ।
३. देवयानः देवान् प्रतिपद्यतेऽनेनेति देवयान इति. क. ख. पु.
४. नाऽबुध्यन्तेति. क. पु. ।

[Page Header]
४७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

मुलु प्रत्ययः। ध्यात्वा ध्यात्वा कोऽसौ देवयानः पन्था इति विचार्य्य वि-
चार्य्य उदव्रजदूर्ध्वमगच्छत्। स कल्याण आङ्गिरसः कियन्तं देशं गत्वा
अन्तरिक्षलोके ऊर्णायुं(१) एतत्संज्ञं गन्धर्व्व अप्सरसां मध्ये प्रेङ्ख्यमाणं
(२)दोलया विहरन्तं उपैत् उपागच्छत्। स गन्धर्व्व इयां प्राप्नुयामिति
यां यां स्त्रियमभ्यदिशत् अभ्यध्यायत् सा सा एनं गन्धर्व्वमकामयत।
एवमप्सरोभिः सह क्रीडन् गन्धर्व्वस्तं कल्याणमाङ्गिरसमभिलक्ष्य अव-
ददब्रवीत्-कल्याणा ३ इति हे कल्याण इति सम्बोध्य '(३)दूराद्धूते चे'ति
प्लुतः। एवं सम्बोध्येदमब्रवीत्-वो युष्माकं यज्ञफलभूतः स्वर्गो लोक
आप्तो वै प्राप्तः स्पृतः प्रीतिकरश्चाऽभूत्। देवयानं तु पन्थानं यूयं न प्रजा-
नीथ। तत्रेदं साम स्वर्यं स्वर्गाय हितं स्वर्गप्राप्तिसाधनम्। तेन साम्ना
स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्यथ प्राप्स्यथ। यदि त्वां कश्चिदप्राक्षीत् तस्मै अ-
हमेवाऽदर्शमिति अदर्शं अज्ञासिषमिति मा वोचः, अपि तु ऊर्णायुः गन्ध-
र्व्वः प्रावोचदिति ब्रूहीति ॥ १० ॥
एवं गन्धर्व्वेणोक्तः किं कृतवानिति तदाह—
स ऐत्कल्याणः सोऽब्रवीदाप्तो वै नः स्पृतः स्वर्गो लो-
कः पन्थानं तु देवयानं प्रजानीम इदꣳ साम स्वर्यं
तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्याम इति कस्तेऽवोचदित्यहमे-
वाऽदर्शमिति तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमायन्नह्येतत् कल्या-
णोऽनृतꣳ हि सोऽवदत्स एषः श्वित्रः ॥ ११ ॥
एवं गन्धर्व्वेणोक्तः स कल्याणः ऐत् पुनराङ्गिरसां समीपमागच्छत्
आगत्य च सोऽब्रवीत् नः अस्माकं स्वर्गो लोक आप्तः स्पृतश्च किल। देव-
यानं तु पन्थानं न प्रजानीमो वयम्। इदमौर्णायवं साम स्वर्यं स्वर्गसाध-
नं देवयानस्य पथो लम्भकम्, तेन स्तुत्वा वयं स्वर्गं लोकमेष्यामो गमि-
ष्याम इति। एवं कल्याणेनोक्ते आङ्गिरसः अपृच्छन् ते तव कः पुरुषोऽवो-
चदुक्तवानिति। न कश्चिदवोचत् अहमेवैतत् साम स्वर्गसाधनत्वेनाद-
र्शमज्ञासिषमिति कल्याणः प्रत्यब्रवीत्। ततस्तेनौर्णायवेन स्तुत्वा स्वर्गं-

[Footnotes]
१. एतन्नामकमप्सरसमिति. ख. पु. ।
२. शब्दायमानं गन्धर्व इयामित्यस्य साम्नो निधनेनैनमुपैत् । उपेत्य च यामप्स-
रसमभ्यादिशत्। सा एवमकामयत। तदनन्तरं ऊर्णायुनामा सः कल्याणमाङ्गिरसम-
भिलक्ष्येति. ख पु. ।

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४७७
लोकमायन्नङ्गिरसोऽगच्छन् । कल्याणस्त्वहाङ्गिरसोऽहीयत हीनो भूमावेव
परित्यक्तोऽभूत् । हि यस्मात् सोऽनृतं वितथमवदत् । तस्मादहीयत ।
स एषोऽसत्यवादी श्वित्रः श्वेतकुष्ठी दृश्यते ॥ ११ ॥
तस्मादेतेन साम्ना स्तवनं स्वर्गसाधनमित्युपसंहरति—
स्वर्ग्यं वा एतत्साम स्वर्गलोकः पुण्यलोको भवत्यौ-
र्णायवेन तुष्टुवानः ॥ १२ ॥
स्वर्गलोकः स्वर्गो लोको यस्य स तथोक्तः पुण्यः पुण्यात्मक उत्तमः
स्वर्गादन्योऽपि लोको यस्य स पुण्यलोकः और्णायवेन तुष्टुवानः स्तुव-
न्नुभयविधो भवति । गतमन्यत् ॥ १२ ॥
‘त्वं ह्यङ्ग दैव्ये’ति पूर्वविहिते तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
बृहतकं भवति ॥ १३ ॥
बृहतको नाम ऋषिः तत्सम्बन्धि साम बृहतकम् । तदस्मिंस्तृचे
गातव्यम् ॥ १३ ॥
तदेतत् स्तौति—
सामाऽऽर्षेयेण प्रशस्तं त्वꣳ हीत्यन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै
हीति वा अन्नं प्रदीयते षोडशिनमु चैवै-
तेनोद्यच्छति ॥ १४ ॥
आर्षेयेण ऋषिसम्बन्धेन युक्तं साम प्रशस्तमुत्कृष्टम् । अस्य च स्तो-
त्रीयासु त्वं हीति शब्दः श्रूयमाणः अन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै अवरोधनाय भ-
वति। कथम्? लोके हि हीत्यनेन शब्देन खलु अन्नं प्रदीयते बालानां भो-
जयितारः मुखस्य विदारणार्थं हीति शब्दमुच्चारयित्वा अन्नमादयन्ति ।
तत्सामान्यादत्रापि हिशब्देनाऽन्नाद्यस्याऽवरोधो भवति । अपि च षोड-
शिनमेव ग्रहमेतेनोद्यच्छति होमार्थमुद्गमयति । त्वं ह्यङ्ग दैव्येत्याभिमुख्य-
करणात् पूर्वयोः सवनयोः शयानं अत्र होमायोद्बोधयतीत्यर्थः ॥ १४ ॥
अथ ‘सोमः पुनान ऊर्म्मिणे’ति तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
आर्तिषादीयं भवति ॥ १५ ॥
आर्तिषादीयाख्यं सामाऽस्मिंस्तृचे गेयम् ॥ १५ ॥
अथैतदायुर्हेतुरिति स्तौति—
आयुर्वा आर्तिषादीयमायुषोऽवरुद्ध्यै ॥ १६ ॥
यदेतदार्तिषादीयाख्यं साम तदायुर्वै आयुषोऽभिवृद्धिहेतुत्वादायुरेव । अत एतत्साम आयुषोऽवरोधनार्थमत्र कार्यम् ॥ १६ ॥

४७८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
यावति काले श्वासनिरोधः कर्तुं शक्यते तावन्तं कालमस्य सा-
म्नो निधनमावर्त्तनीयमिति विधाय स्तौति—
आतमि॒तोर्निध॑नमु॒पय॑न्त्या॒युरे॒व सर्व॒माप्नु॑वन्ति ॥ १७ ॥
आतमितोः आतमनात् श्वासे निरुध्यमाने यावता कालेन ग्लानि-
र्भवति । तमु ग्लान इति धातुः, तावत्कालपर्य्यन्तं आतीषादीयस्य नि-
धनं क्रददे२३४५ इत्येवं रूपं पुनः पुनः उपयन्त्युपगच्छन्ति । तथा च सर्वं
सम्पूर्णमेवायुः प्राप्नुवन्ति ॥ १७ ॥
अथ ‘पुरोजिती’ इति तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
नान॑दं भवति ॥ १८ ॥
नानदाख्यं सामाऽस्मिंस्तृचे कार्य्यम् ॥ १८ ॥
अथैतदहः सन्ततिहेतुरित्याह—
ज्यायोऽभ्यार॑म्भमतिहाय पञ्चममहः षष्ठस्या॒ऽह्न आ-
रम्भस्तेन॑ षष्ठमह॒रार॑भन्ते सन्तत्यै ॥ १९ ॥
अस्य साम्न आधारभूते तृचे प्रथमाऽनुष्टुबुत्तरे गायत्र्यौ च । गा-
नसमये पूर्वमानुष्टुभं पादमारभ्य अनुष्टुभौ कार्य्ये । एवमेव षष्ठेऽहनि
पादमात्रस्याऽऽरम्भः। पञ्चमेऽहनि जगत्या वृद्धतरं पादात्मकं शकर्य्याख्यं
छन्दोऽभ्यारभ्यते । एतदभिप्रेत्याऽत्र स्तुतिः क्रियते । ज्यायोऽभ्यारम्भं
चतुर्थेऽह्नि प्रयुज्यमाना विराड् छन्दसो ज्यायः अधिकतरं शकर्य्याख्यं छ-
न्दोऽभ्यारभ्यते गानार्थमुपादीयते । यस्मिंस्तादृशं पञ्चममहः परिहाय
अतिक्रम्य षष्ठस्याऽह्नः पादमात्राभ्यासयुक्तस्य आरम्भ उपक्रमो भवति
तेनाऽऽनुष्टुभप्रगाथकरणेन षष्ठमहरेवाऽऽरभन्ते सन्तत्यै सन्तानार्थम् अ-
विच्छेदार्थम् ॥ १९ ॥
अथाऽस्य साम्नः प्रस्तावभागस्य परिमाणविशेषं विधाय स्तौति—
षोड॑शाक्षरेण प्रस्तौति॒ षोड॑शिनमु चैवैतेनोद्यच्छति ॥२०॥
प्रथमतः षोडशभिरक्षरैः प्रस्तोता प्रस्तावभागं ब्रूयात् । तेन प्रस्ता-
वेन षोडशिनमेव ग्रहं होमायोद्यच्छति ॥ २० ॥
अथास्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते--
आन्धी॑गवं भवति ॥ २१ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २१ ॥
अस्मिंस्तृचे (१)विराट्द्वयं सम्पादयन् अन्नाद्यहेतुरेतत्सामेति स्तौति-
प॒द्या वा अ॒न्या वि॒राड॑क्ष॒ण्वत्य॒न्याऽस्मा॒ल्लोकात्प॒द्यया
१. विराट्द्वयं सम्पाद्याऽन्नाद्यहेतुरिति. क. पु. ।

विराजाऽन्नाद्यमवरुन्धेऽमुष्मादक्षययोभयोरनयोर्लो-
कयोरन्नाद्यमवरुन्ध आन्धीगवेन तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
अत्र हि 'पुरोजिती' इत्याद्यानुष्टुबुत्तरे गायत्र्यौ । अतो दशपादा भ-
वन्तीति तैर्निष्पद्यमाना पद्या अन्या विराट् । एतासु विद्यमानाक्षरपरि-
गणनायामशीतिसंख्यान्यक्षराणि भवन्ति । तत्र दशसंख्यया विभागे अ-
न्ततो दशा (२)क्षराण्येव तिष्ठन्ति । तैरक्षरैर्निष्पद्यमाना अन्या विराट् ।
(३)ततः पद्यया विराजा अस्माद्भूलोकादेव अन्नाद्यमवरुन्धे लभते ।
अमुष्मात् स्वर्गलोकादक्षय्यया विराजा अन्नाद्यमवरुन्धे यस्मादान्धी-
गवेन तुष्टुवानः स्तुतवान् अनयोरुभयोर्द्यावापृथिव्योर्लोकयोरन्नाद्यं
अदनीयं प्रशस्तमन्नमवरुन्धे लभते ॥ २२ ॥
अथ 'सोमः पवते' इति तृचे गेयं साम दर्शयति—
वात्सप्रं भवति ॥ २३ ॥
वत्सप्रिणा दृष्टं साम वात्सप्रम् । तत् 'सोमः पवते' इति तृचे कार्यम् २
वैराजस्य साम्न इव (४)अस्याऽप्यनुतोदवत्त्वात् साम्येनाऽस्मिन्
वैराजं प्रतिष्ठितमित्यभिप्रेत्य स्तौति—
एतस्मिन्वै वैराजं प्रतिष्ठितं प्रतितिष्ठति वात्सप्रेण
तुष्टुवानः ॥ २४ ॥
अयमभिप्रायः—अनुतोदो नामाऽभ्यासः । स च त्रित्वविशिष्टो वैराज-
स्य त्रिषु पादान्तेष्वधीयते वात्सप्रेऽपि तथाऽधीयते । उभयत्र चतुष्कृत्वो-
ऽभ्यासः सूत्रकृता विकल्पेनोक्तः—'तस्य पदान्तांश्चतुरभ्यस्येयुस्तथा चा-
तुर्थिकस्य वात्सप्रस्ये'ति । तस्येति प्राकृतं वैराजं परामृश्यते । तत्र च नि-
दानकारेण व्यवस्था दर्शिता—'तेन वात्सप्रं सामाऽऽदध्यात् यदि वैराजं
त्र्यनुतोदं वात्सप्रमपि त्र्यनुतोदम् । यदि चतुरनुतोदं वात्सप्रमपि चतुर-
नुतोदमि'ति । सूत्रकृताऽप्युक्तम्—'समाधि त्वि'ति । वैराजवात्सप्रयोः
समाधि साम्यं कुर्यादिति तस्याऽर्थः । एतदेवाभिप्रेत्य एतस्मिन् खलु
वात्सप्रे वैराजं साम प्रतिष्ठितमिति कथनम् । यस्मादेवं तस्माद्वात्स-
प्रेणानेन तुष्टुवानः स्तुवन् प्रतितिष्ठति ॥ २४ ॥
अथाऽस्य साम्नः ऋषिसम्बन्धप्रदर्शनपुरस्सरं श्रद्धाफलतया स्तौति—
वत्सप्रीर्भाल्न्दनः श्रद्धां नाऽविन्दत स तपोऽतप्यत
२. अक्षराण्यवशिष्यन्त इति. क. पु. ३. तयोरिति. क. ख. पु.
४. अस्याऽप्यनुतोदादिति. क. ख. पु. ।

४८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
स एतद्वात्सप्रमपश्यत्स श्रद्धामविन्दत श्रद्धा विन्दा-
महा इति वै सत्रमासते विन्दते श्रद्धाम् ॥ २५ ॥
(१)ऋषिः श्रद्धां सर्ववस्तुविषयामभिरुचिं नाऽविन्दत नाऽलभत ।
तल्लाभार्थं स ऋषिः तपस्तप्तवान् । तेन च तपसा स ऋषिरेतद्वात्सप्रं
सामाऽपश्यत् । तेन साम्ना साधनेन श्रद्धामप्यविन्दत श्रद्धां विन्दामहै
लभामहा इति खलु सत्रमासते द्वादशाहाख्यं यज्ञं कुर्वन्ति । तेनैतद्वा-
त्सप्रं प्रयुञ्जानाः श्रद्धामभिरुचिं सर्ववस्तुगोचरां विन्दते लभते ॥ २५ ॥
अथैतदीयस्य निधनस्य अह्ना सङ्गतिं दर्शयन् प्रशंसति-
ईनिधनं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपं निधनान्ताः पवमाना
भवन्त्यह्नो धृत्यै स्तोमः ॥ २६ ॥
ई इति निधनं यस्य तत्तथोक्तं वात्सप्रमपि ईकारानिधनम् । तथाहि
तथैव खल्वेतस्याऽह्नो रूपं पुरा विहितम् दिनिधनं तृतीयस्य निधनं
चतुर्थस्येति । किञ्च पवमानाः पवमानस्तोत्राणि निधनान्ताः
निधनं ऋगक्षरव्यतिरिक्तं ई सा वाक् ई इत्यादिकं येषां ते निध-
नान्ताः तादृशानि भवन्त्यह्नो धृत्यै पवमानस्तोत्रस्यैतस्याऽह्नो धार-
णार्थम् । स्तोत्रं हि पुरस्तात् क्रियमाणेन हिङ्कारेण ऋगक्षरव्यतिरिक्तेना-
वसानप्रयुक्तेन निधनेन उभयतः परिगृहीतत्वादृढं भवति। तद्वारा अह-
रपि अन्यथाऽभिधानस्थानेन निधनेन वियोगात् कृतमपि स्तोत्रं प्रशि-
थिलं स्यादित्यह्नोऽपि शैथिल्यं भवेत् । एवं सप्तसु सामसु तृचेषु क्रि-
यमाणेषु एकविंशतिस्तोत्रीया निष्पद्यन्ते । तथा च एकविंश एवाऽस्य
स्तोत्रस्य स्तोमो भवति ॥ २६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
द्वादशाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥
अथ द्वादशः खण्डः ॥
अथोक्थानां प्रथमस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति-
'अग्निं वो वृधन्त'मिति ॥ १ ॥
अयं तृचः प्रथमस्य मैत्रावरुणस्योक्थस्य स्तोत्रीय इत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्मिंस्तृचे वृधन्तमिति वृधि धातुः श्रूयते । तत्सूचितमर्थमाह-
अवर्धन्त ह्येतर्हि यजमानमेव तया वर्धयन्ति ॥ २ ॥
१. भालन्दनः भलन्दनस्य पुत्रः वत्सप्रीर्नाम ।

[Header] द्वादशाध्याये द्वादशः खण्डः । ४८१

एतर्हि एतस्मिन् काले तृतीयसवानावसाने अवर्द्धन्त । हि यस्माद्दे-
वाश्चरुपूरोडाशादिभिर्वृद्धाः समृद्धाः अभूवन्, तस्मादेतया वृद्धिधातु-
युक्तयर्चा यजमानमेव वर्द्धयन्त्युद्गातारः ॥ २ ॥
अथ द्वितीयस्य ब्रह्मण उक्थस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति-
“वयमु त्वामपूर्व्वयं”त्यपूर्व्वाँ॑ ह्ये॑तर्हि॑ प्रजापतेस्तनूमग-
च्छन्नपूर्व्वमेवैतया यजमानं गमयन्ति ॥ ३ ॥
'वयमु त्वा'मिति तृचो द्वितीयस्योक्थस्य स्तोत्रीयः कार्य्यः। तत्सम्ब-
न्धिना(१) अपूर्व्वशब्देन सूचितोऽर्थः प्रतिपाद्यते । एतर्ह्येतस्मिन् काले
अपूर्व्वां अदृष्टपूर्व्वां खलु प्रजापतेस्सर्वकारणभूतस्य विधातुस्तनं शरी-
रं हि अगच्छन् आप्नुवन् देवाः । तस्मादपूर्व्वशब्दयुक्तयैतया स्तोत्रीयया
अपूर्व्वं अभूतं दिव्यं फलमेव यजमानं गमयन्ति प्रापयन्ति ॥ ३ ॥
अथ तृतीयमच्छावाकोक्थस्य स्तोत्रीयं तृचं विधत्ते—
“इममिन्द्र सुतं पिब ज्येष्ठममर्त्यं मदामि”ति ज्यैष्ठ्यँ॑ ह्ये-
तर्हि॑ वाचोऽगच्छन् ज्यैष्ठ्यमेवैतया यजमानं गमयन्ति ॥४॥
'इममिन्द्र सुतं पिबे'ति तृतीयस्योक्थस्य स्तोत्रीयस्तृचः कार्य्यः ।
एतर्ह्येतस्मिन्नन्तरे ज्यैष्ठ्यमतिशयितं प्राशस्त्यं वाचोऽगच्छन् स्तुत-
शस्त्ररूपाणां सर्व्वासां वाचां प्रयुक्तत्वात् । अतो ज्यैष्ठ्यलिङ्गयुक्तया स्तो-
त्रीयया यजमानं ज्यैष्ठ्यमतिशयितं प्राशस्त्यमेव गमयन्ति ॥ ४ ॥
अथ 'अग्निं व' इति प्रथमस्योक्थस्य विहिते तृचे गेयं साम दर्शयति-
सैन्धुक्षितं भवति ॥ ५ ॥
सिन्धुक्षिता दृष्टं सैन्धुक्षितम् । तत्साम तस्मिंस्तृचे कार्यम् ॥ ५ ॥
अथोक्तमृषिसम्बन्धं दर्शयन् विशिष्टफलहेतुतयैतत् स्तौति--
सिन्धुक्षितै राजन्य॑र्षिर्ज्यो॑गपरुद्धश्चरन् स एतत्
सैन्धुक्षितमपश्यत् सोऽवागच्छत् प्रत्यतिष्ठद्वगच्छति
प्रतितिष्ठति सैन्धुक्षितेन तुष्टुवानः ॥ ६ ॥
सिन्धुक्षिन्नाम राजन्यो राजपुत्रः ऋषिः ज्योक् चिरकालं अपरुद्ध
अज्ञानेनाऽऽवृतश्चरन् सञ्चरणशीलश्चाऽऽसीत्। स ऋषिरेतत् सैन्धुक्षितं
नाम सामाऽपश्यत् तपसो बलाद्दृष्टवान् । तदनन्तरमेतेन साम्ना साध्य-
नेन अवागच्छत् सर्वमजानात्, तथा प्रत्यतिष्ठत्(२) प्रतिष्ठातत्परोऽभव-
१. अपूर्वसम्बन्धेनेति. ग. पु. २. प्रतितिष्ठत्येति. क. ख. पु.
६१ ता० ब्रा०

४८२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
द्राज्ये। अतोऽद्यतनोऽपि सैन्धुक्षितेन स्तुवन्नवगच्छति प्रतितिष्ठति च ॥
'वयसु त्वामपूर्व्वे'ति द्वितीयस्योक्थस्य विहिते तृचे गेयं साम दर्शयति-
सौभरं भवति बृहतस्तेजः ॥ ७ ॥
'बृहतो वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्तस्य तेजः परापतत् तत् सौभ-
रमभवदि'ति ब्राह्मणात् सौभरं साम बृहतस्साम्नस्तेजः। एतदस्मिन्
'वयमुत्वामि'ति तृचे कार्य्यम् ॥ ७ ॥
अथैतत् स्तौति--
पन्नमिव वै चतुर्थमहस्तदेतेन बृहतस्तेजसोत्त-
भ्नोति सौभरेण ॥ ८ ॥
पन्नं अधस्तात् पतितमिव खल्वेतत् चतुर्थमहरतीतेष्वहःसु(१)
बृहतीष्वेतत्पृष्ठस्तोत्रं क्रियते। बृहती च षट्त्रिंशदक्षरा। अस्मिन्नहनि
ततोन्यूना

अथ त्रयोदशः खण्डः ॥
इत्थं पञ्चदशस्तोत्राणि गतानि। अथैतस्य चतुर्थस्याह्नः षोडशि-
मत्वात् तत्र षोडशिस्तोत्रे बृहत्साम द्विपदासु स्तोतव्यमिति विधि-
त्सुराह—
इन्द्रश्च बृहच्च समभवतां तमिन्द्रं बृहदेकया तन्वा-
त्यरिच्यत तस्या अबिभेदनया माऽभिभविष्यतीति सो-
ऽब्रवीत् षोडशी तेऽयं यज्ञक्रतुरास्त्विति स षोडश्यभ-
वत्तदस्य जन्म ॥ १ ॥
देवानां मध्ये इन्द्रश्च साम्नां मध्ये बृहत्साम च समभवतां प्रजापते
रुरसो बाहुभ्याञ्च सम्भूतौ सहोत्पन्नावभूताम् । (१) एवं सहोत्पत्त्यन्तरं
तमिन्द्रं बृहत्साम एकया तन्वा एकेन (२) शरीराङ्गेनाऽत्यरि-
च्यत अतिरिक्तमधिकमभूत् । ततस्स इन्द्रः तस्या बृहतस्तन्वा अति-
रिक्ताया अबिभेत् भीतवान् । अनयाऽतिरिक्तया तन्वा मां बृहत्सामा-
ऽभिभविष्यति पराभविष्यतीति । एवं (३) भीतस्सन् इन्द्रोऽब्रवीत्—
हे बृहत् ते तव येयमतिरिक्ता तनूः अयं षोडशी नाम यज्ञक्रतुर-
स्त्विति षोडशस्तोत्राणि षोडश शस्त्राणि च यस्याऽसौ षोडशी
षोडश्याख्यः सोमयागो भवत्वित्यर्थः । एवमिन्द्रोक्ते तदनन्तरं
स षोडश्यभवत् उक्थस्तोत्रपञ्चदशापेक्षया अतिरिक्ता या बृहतस्तनूः
सा षोडशी षोडशस्तोत्रशस्त्रवान् यज्ञक्रतुरभवत् । अस्य षोडशिन-
स्तदेव जन्मोत्पत्तिर्बृहतः सम्बन्धिव्यतिरिक्ता तनूः विहितानां
पञ्चदशानां स्तोत्राणां यत् षोडशसंख्यापूरकं स्तोत्रं तदात्मना जा-
तेत्यर्थः ॥ १ ॥
तस्माद्बृहत्साम षोडशिस्तोत्रतया कार्यमित्याह—
अतिश्रिया भ्रातृव्यं॑रिच्यते यो गाय॒त्रीषु द्विपदा-
सु बृहता षोडशिना स्तुते ॥ २ ॥
यच्छब्दश्रवणात्तच्छब्दाध्याहारः । सोऽयं श्रिया सम्पदा भ्रातृव्यं
शत्रुमतिरिच्यते अधिको भवति । यो गायत्रीषु द्विपदासु बृहता षोड-
शिना षोडशिसाम्ना स्तुते स्तावयतीत्यर्थः ॥ २ ॥
१. सहोत्पन्नामिति. ग. पु. २. शरीरेणाऽनेनेति. ग. पु.
३. भूतस्स इन्द्र इति. क. ख. पु.

काः पुनस्ताः द्विपदा इत्यत आह—
“उप॑ नो॒ हरि॑भिः सु॒त”मित्ये॒ता वै गा॑य॒त्र्यो द्वि-
प॒दा ए॒तासु स्तोत॑व्यम् ॥ ३ ॥
“उप नो हरिभिः सुत”मित्याद्याः उत्तराग्रन्थे समाम्नाताः । एता एव
गायत्र्यो द्विपदाः। यद्यपि तास्त्रिपदा गायत्र्यः तथाप्यु‘प नो हरिभिः सु-
त’मिति प्रथमपाद एव तृतीयपादात्मना पुनः पुनरभ्यस्यते इति तासां
द्विपदात्वम् । एतासु द्विपदासु बृहता साम्ना स्तोतव्यमित्येकः पक्षः॥३॥
अथ पक्षान्तरं विधित्सुः सामान्तरस्योत्पत्तिमाह—
इन्द्रः॑ प्रजाप॑तिमुपाधावद्वृ॒त्रꣳ हनानीति॒ तस्मा॑
ए॒ताम॑नु॒ष्टुभ॑मपहरसं प्रायच्छत्तया नाऽस्तृणुत॒ यद॒स्तृ-
ता व्य॑नदत्तन्नानदस्य नानद॒त्वम् ॥ ४ ॥
इन्द्रः पुरा वृत्रं असुरं हन्तुं स्वयं(१) अशक्तस्सन् प्रजापतिं स्रष्टारं
(२)स्वपितरमुपाधावदुपागच्छत् । किं कुर्व्वन् ? वृत्रमसुरमहं हनानि हन-
नसमर्थो भवामि यथाऽहं हन्तुं शक्ष्यामि तथा मां कुर्व्विति ब्रुवन् । तस्मा
उपगतायेन्द्राय अपहरसं अपगतहरसं(३) तेजःप्रतिपादकेन हरशब्देन
विधुरामेतां प्रत्यस्मा इत्यादिकमनुष्टुभमृचं प्रायच्छत् प्रादात्-अनया
वृत्रं जहीति । तत इन्द्रस्तां तस्मिन् वृत्रे प्राक्षिपत् । तया स नाऽस्तृणुत
नाऽहिंस्यत । स्तृहिंसायामिति धातुः। स चाऽस्तृतोऽहिंसतः सन् यत्
व्यनदत् विशेषेण शब्दमकरोत् तन्नानदं सामाऽभवत् । यस्मादेवं नद-
नाज्जातं तत्तस्मान्नानदस्य साम्नो नानदत्वं नानदमिति नाम सम्पन्नम्॥४॥
इत्थं पक्षान्तरोपयुक्तं साम प्रदर्श्य अथ (४)तस्याऽऽधारभूताः स्तो-
त्रीया ऋचो विवक्षुराह—
तं पुन॑रुपाधावत्तस्मै॑ स॒प्तानाꣳ होत्रा॑णाꣳ हरो
निर्म्मा॑य॒ प्राय॑च्छत् तमस्तृणुत ॥ ५ ॥
तं प्रजापतिमिन्द्रः पुनरुपाधावत् उपागच्छत् त्वद्दत्तयाऽनुष्टुभा
नाऽसौ वृत्रो हत इति ब्रुवन् । ततस्तस्मै इन्द्राय प्रजापतिः सप्तानां हो-
त्राणां होतृमैत्रावरुणादयः सप्त वषट्कर्त्तारः तेषामार्त्विज्यनि होत्राश-
ब्देनोच्यन्ते सप्तसंख्यानां होतृमैत्रावरुणादिसम्बद्धानां कर्म्मणां हरस्ते-
जो निर्म्मायोत्पाद्य एकीकृत्य प्रायच्छत् । ततस्तेन हरसा तं वृत्रम-
१. अपराद्धस्सन्निति. ग. पु. २. स्वामिनमिति. क. पु.
३. कामः तेजप्रतिपादकेनेति. क. पु, ४. तत्साधनभूता इति. क. ख. पु.

स्तृणुत अवधीत् ॥ ५ ॥
एतद्वेदनफलमाह—
स्तृणुते तं यं तुस्तूर्षते य एवं वेद ॥ ६ ॥
यं शत्रुं तुस्तूर्षते हिंसितुमिच्छति तं स्तृणुते हिनस्ति स पुरु-
षः य एवं पूर्वोक्तमर्थं वेद जानाति ॥ ६ ॥
किन्तत इत्याह—
तस्माद्धरिवतीषु स्तुवन्ति हरिवतीः शंसन्ति हरि-
वतीषु ग्रहो गृह्यते हरो ह्यस्मै निम्माय प्रायच्छत् ॥ ७ ॥
यस्मादिन्द्रो हरसा प्रजापतिदत्तेन वृत्रमवधीत् तस्मात् कारणात्
हरिवतीषु हरिशब्दयुक्तासु एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति न्यायेन
हरिशब्देन हरश्शब्दः प्रत्यभिज्ञायते । अत एतासु हरिवतीषु 'असावि
सोम इन्द्र' इत्याद्यासु नानदेन षोडशिसाम्ना स्तुवन्तीत्येतत्पक्षान्तरम्।
तथा हरिवतीः हरिशब्दयुक्ता एव ये होतारः शंसन्ति तथा हरिवतीषु
चक्षुरादिशत्रुहननमित्याद्यास्त्वृक्षु पठ्यमानासु अध्वर्युणा ग्रहः षोड-
श्याख्यो गृह्यते । तस्मादिन्द्राय हरो हि हरशब्दवाच्यं खलु तेजो नि-
र्म्माय पुरा प्रजापतिः प्रायच्छत् दत्तवान् ॥ ७ ॥
सप्तानां होत्राणां हरो निम्माय प्रायच्छदिति यदुक्तं तस्योपपादकं
लिङ्गं अस्मिन् षोडशिस्तोत्रे दर्शयति—
एकविंशायतनो वा एष यत् षोडशी सप्त हि प्रा-
तस्सवने होत्रा वषट्कुर्व्वन्ति सप्त माध्यन्दिने सवने
सप्त तृतीयसवने ॥ ८ ॥
यत् यष्षोडशी एषः एकविंशायतनो वा एकविंशस्तोमस्याऽऽयत-
नभूत आश्रयभूतः । तत् कुतो हेतोः ? प्रातस्सवने सप्तसंख्याकाः होत्राः
होतृमैत्रावरुणादयः ऋत्विजो वषट्कुर्व्वन्ति प्रस्थितयाज्याद्याभिर्वष-
ट्कृत्य यजन्ते । तथोत्तरयोस्सवनयोरपीत्येकविंशतिसंख्या होत्रा भ-
वन्ति । हि यस्मादेवं तस्मात् षोडशिन एकविंशायतनत्वम् ॥ ८ ॥
इत्थं बृहन्नानदाख्यं(१) सामद्वयं विकल्पेन षोडशिसाम कर्त्तव्यमि-
त्युक्तम्, अथ स्वाभिमतं पक्षान्तरं दर्शयति—
गौरीवितं भवति ॥ ९ ॥
गौरीवितं साम 'इन्द्रं जुषस्व प्रवहे'ति तृचे षोडशिसाम कार्य्यम् । ह।
१. सामद्वितयमिति. क. ख. पु.

४८६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथाऽस्य साम्नः ऋषिसम्बन्धप्रदर्शनपुरस्सरमुत्पत्तिं दर्शयन्
स्तौति—
गौरीवितिर्वा एतच्छक्तयो ब्रह्मणोऽतिरिक्तमप-
श्यत्तद्गौरीवितमभवदतिरिक्तं वा एतदतिरिक्तेन स्तुव-
न्ति यद्गौरीवितेन षोडशिनᳵश्वस्तनवान् भवत्यपि प्र-
जाया उपक्लृप्तः ॥ १० ॥
अतिरिक्तं वा एतदित्यन्तं पूर्ववद्व्याख्येयम् : यद्गौरीवितेन साम्ना
षोडशिनं षोडशिस्तोत्रं प्रणयति अतिरिक्तेनाऽधिकेनैव तेन स्तुवन्ति
तस्मादाधिक्यवता साम्ना स्तवनात् श्वस्तनवान् श्वः परस्मिन् दिवसे
भवं श्वस्तनं तद्वान् प्रजायाः पुत्रपौत्रादिरूपायाः उपक्लृप्तः उपक-
ल्पितः उपभोग्यश्च भवति ॥ १० ॥
पूर्वं नानदं साम षोडशिस्तोत्रतया कार्य

द्वादशाध्याये त्रयोदशः खण्डः। ४८७
ष्टुभि नानदं कृत्वा गौरीवितेन षोडशिना स्तुतेऽञ्जसा
श्रियमुपैति न श्रिया अवपद्यते ॥ १२ ॥
एष वै एष खलु विशालं विस्तृतं विवृद्धया उपचितया भूत्या ऐ-
श्वर्येण अभिदधाति यो यजमानः अनुष्टुभि आनुष्टुभे तृचे नानदं
साम कृत्वा गौरीवितेन षोडशिना षोडशिसाम्ना स्तुते तदनन्तरमञ्ज-
साऽऽर्जवेन श्रियमुपगच्छति । न च तया श्रिया वियुज्यते ॥ १२ ॥
इत्थं सामद्वयं व्यवस्थाप्य षोडशिसाम्ना स्तोत्रीयाः कामना-
भेदेन विविधाः प्रदर्शयन्नेकं पक्षमाह—
शक्वरीषु षोडशिना स्तुवीत यः कामयेत वज्री
स्यामिति ॥ १३ ॥
षट्पञ्चाशदक्षरा ऋचः शक्वर्य्यः । शक्वरीषु षोडशिना षोडशि-
साम्ना स्तुवीत । यो यजमानः वज्री स्याम् (१)वज्रवान् वीर्य्यवान्
भवेयमिति स शक्वरीषु षोडशिना स्तुवीत ॥ १३ ॥
तदेतदुपपादयति—
वज्रो वै षोडशी वज्रः शक्वर्यो वज्रेणैवाऽस्मै वज्रꣳ
स्पृणोति वज्री भवति ॥ १४ ॥
षोडशिनः शक्वरीणाञ्च वज्रवद्वृत्रहननसाधनत्वाद्बज्रत्वम् । अत्र
च शक्वरीषु षोडशिसाम्ना स्तवनात् वज्रेण वज्रात्मकेनैव षोडशिना
शक्वर्य्याख्यं वज्रं अस्मै यजमानाय स्पृणोति बलयति संयोजयति त-
र्पयति वा । स्पृप्रीतिबलयोरिति धातुः । स च यजमानो वज्री वज्रवान्
भवति ॥ १४ ॥
अथ फलान्तराय स्तोत्रीयान्तरं विधत्ते—
अनुष्टुप्सु षोडशिना स्तुवीत यः कामयेत न मा
वागातिवदेत् ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्सु अनुष्टुप्छन्दस्कासु ऋक्षु षोडशिसाम्ना स्तुवीत मा मां
वाक् परैः प्रयुज्यमानं वाक्यं नाऽतिवदेत् अतिक्रम्य न ब्रूयादिति यो
यजमानः कामयेत, सोऽनुष्टुप्सु षोडशिना स्तुवीत ॥ १५ ॥
अथैतदुपपादयति—
वज्रो वै षोडशी वागनुष्टुब्बज्रेणैवाऽस्मै वाचꣳ
१. वज्रवानिव भवेयमिति. क. ख. पु.

Here is the line-by-line transcription of the page into Devanagari:

४८८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
स्पृणोति नैनं वागभिवदति ॥ १६ ॥
अस्मै यजमानाय वज्रेणैव वाचं स्पृणोति प्रीणयति । अत एनं वा-
ङ्नाऽतिवदति । शिष्टं लिङ्गम् ॥ १६ ॥
काः पुनस्ता अनुष्टुभ(१) इति तत्राऽऽह—
“असावि सोम इन्द्र त” इत्येतासु स्तोतव्यम् ॥ १७॥
‘असावि सोमं’ इत्याद्यास्तिस्रोऽनुष्टुभ एतासु गौरीवितेन षो-
डशिसाम्ना स्तोतव्यम् ॥ १७ ॥
अथाऽन्नाद्यकामस्य षोडशिस्तोत्रीया दर्शयति ।
विराट्सुवन्नाद्यकामः षोडशिना स्तुवीत वज्रो वै
षोडशी वैराजमन्नं वज्रेणैवाऽस्मा अन्नंᳵस्पृणोत्यन्नादो
भवति ॥ १८ ॥
विराट्छन्दस्कासु ऋक्षु अन्नाद्यकामः अन्नञ्च तदद्यं अन्

द्वादशाध्याये त्रयोदशः खण्डः । ४८९
प्रतिष्ठाय उत्कृष्टे स्थाने प्रतिष्ठितो भूत्वा ततः प्रजायते पुत्रादिरू-
पेणोत्पद्यते नो नैव च अन्तस्थाषां अन्तर्मध्ये अवस्थितायां प्रजायां जी-
र्यते हीयते अपक्षीयते । ज्यावयोहानार्विति धातुः । य एवमासु विरा-
ट्सु उक्तां प्रतिष्ठां प्रजातिञ्च वेद ॥ २१ ॥
एवं कामनाभेदेन स्तोत्रीयाणां विकल्पा उक्ताः । अथ नित्यप्रयोगे
'इन्द्र जुषस्वे'त्याद्यास्तिस्र ऋचो गौरीवितस्य षोडशिसाम्नस्तोत्रीयाः
कार्या इत्यभिप्रेत्य तद्गतानुपसर्गान्विदधाति—
अथ वा एता एकपदास्त्र्यक्षरा विष्णोश्छन्दो भु-
रिजः शक्कर्य्यः ॥ २२ ॥
'इन्द्रं जुषस्वे'त्याद्यास्तिस्र ऋचः पञ्चपदाः पादाय पञ्चाक्षराः ।
तत्र प्रथमायामृचि प्रथमपादात् ऊर्ध्वं प्रवहेति त्रीण्यक्षराण्याम्नातानि ।
द्वितीयपादात्परमपि हरिहेति अक्षरत्रयमाम्नातम् । तथा तृतीयपादा-
त्परमपि मतिर्भेत्यक्षरित्रतयम् । अविशिष्टौ पञ्चाक्षरौ द्वौ पादौ ।
आदितः पञ्चाक्षरास्त्रयः पादा इति पञ्चाक्षरपादाः पञ्चपादाः
प्रथमाः । तत्राऽऽद्येषु त्रिषु पादेषु प्रवहहरिमतिन्न इत्येता-
स्त्र्यक्षरा एकपदाश्शक्कर्य्य इति च उपसर्गा इति चाऽऽख्यायन्ते
एवमुत्तरयोरपि । तथा च प्रत्यृचं त्रयस्त्रय उपसर्गा इति तृचेन भवन्ति
एतास्तैर्विरहिता 'इन्द्र जुषस्वे'त्याद्याः पञ्चविंशत्यक्षरा गायत्र्यो भव-
न्ति । तैः सहिताश्चतुस्त्रिंशदक्षरा अनुष्टुभो भवन्ति । अत्र निदानकारः
'तस्यैता ऋचः पञ्चविंशत्यक्षरा पञ्चपदाः [पञ्चाक्षरपादाः नवोपसर्गा-
क्षराणि आदितस्त्रयाणां पादानां त्रीणि त्रीण्युपसर्गाक्षराणि पादान्ते
षु भवन्ति । तेऽष्टाक्षरास्सम्पद्यन्ते । पञ्चाक्षरावुत्तरौ दशाक्षरो बैकः ता-
श्चतुस्त्रिंशदक्षरास्सम्पद्यन्त", इत्यादिना इममेवाऽर्थं बहुधा प्रपञ्चितवा-
न्। तत्र या एताः प्रवहाद्या (१)उपसर्गास्ते प्रदर्श्यन्ते अथे इत्यादिना ।
अथेति पक्षान्तरपरिग्रहे 'इन्द्रं जुषस्वे'त्यादीनां तिसृणां आदितस्त्रिभ्यः
पञ्चाक्षरपादेभ्य ऊर्ध्वं यानि प्रवहेत्यादीनि त्रीण्यक्षराणि एतास्त्र्यक्षरा
एकपदा विष्णोश्छन्दसः विष्णुसम्बन्धीनि छन्दांसि भुरिजः शक्कर्य्यः
भुरिजनामिकाः शक्करीविशेषाः ॥ २२ ॥
एतासां शीघ्रफलसाधनत्वमाह—
एताभिर्वा इन्द्रो वृत्रमहन् क्षिप्रं वा एताभिः
पाप्मानं हन्ति क्षिप्रं वसीयान भवति ॥ २३ ॥

१. उपसर्गा इति नाऽस्ति क. ख. पु.

० एताभिः शक्वरीभिः खलु पुरा इन्द्रो वृत्रमसुरं हतवान्। आभिर्वै-
त्रमशकं हन्तुं तच्छक्वरीणां शक्वरीत्वमिति विज्ञायते इति निरुक्तम्।
यस्मादेवं तस्मादेकपदाभिर्भुरिजशक्वरीभिः क्षिप्रं पाप्मानं हन्ति
विनाशयति। क्षिप्रं शीघ्रं वसीयान् वसुमत्तरः श्रेष्ठश्च भवति॥ २३॥
अथैता एकपदाः ‘इन्द्र जुषस्वे’त्याद्याश्च संयुज्य स्तौति—
चतुस्त्रिं॑शदक्षराः सं॑स्तुतो भवति त्रयस्त्रिं॑शद्दे-
वताः॑ प्रजाप॑तिश्चतुस्त्रिं॑शो दे॒वतानां॑ प्रजाप॑तिमे॒वोप॑-
यन्त्यरि॑ष्ट्यै॥ २४॥
प्रत्यृचं प्रषहाद्यास्तिस्रस्तिस्र एकपदाः ताश्च संस्तुताः प्रत्यृचं नव-
नवाक्षराणि सम्पद्यन्ते। पञ्चाक्षरैः पञ्चभिः पादैः पञ्चविंशत्यक्षराणि
सम्पद्यन्ते। ता उभयोर्मिलित्वा प्रत्यृचं चतुस्त्रिंशदक्षरास्संस्तुतः सह
स्तुतः सन्न्रिचतुस्त्रिंशदक्षरात्मकस्समुदायो भवति। तस्याऽऽदितः त्रय-
स्त्रिंशदक्षरैः त्रयस्त्रिंशत्संख्याका देवताः प्राप्नोति-अष्टौ वसवः, एकाद-
शरुद्राः, द्वादशाऽऽदित्याः, इन्द्रश्च वषट्कारश्चेति। त्रयस्त्रिंशदेतासां
देवतानां प्रजापतिश्चतुस्त्रिंशत् संख्यापूरको भवति चतुस्त्रिं-
शेनाऽक्षरेण चतुस्त्रिंशं प्रजापतिमेवोपयन्ति उपगच्छन्ति अरिष्ट्यै
अहिंसायै॥ २४॥
अथोद्गातॄणां षोडशिस्तोत्रसमये हिरण्यधारणं विधत्ते—
हिर॑ण्यꣳ सम्प्र॑दायं॑ षोड॒शिना॑ स्तुवते॒ ज्योति॑-
ष्मानस्य षोड॒शी भ॑वति॥ २५॥
हिरण्यं सुवर्णं सम्प्रदायं अन्योन्यस्मै प्रदाय प्रदाय उद्गातारः
षोडशिसामा स्तुवते। अस्य साम्नः यां यां भक्तिं यो यो ब्रूते स स
हिरण्यं धृत्वा तया भक्त्या स्तुवीतेत्यर्थः। तदुक्तं सूत्रकृता-‘यो यत्सा-
माङ्गं ब्रूयात् स स हिरण्यं धारयेदि’ति। अत्र सम्प्रदायमिति णमुलप्र-
त्ययान्तस्तेन एकमेव हिरण्यं एकैकस्मै गानसमये दातव्यमिति ग-
म्यते। ‘षोडशिसामा स्तोष्यमाण’ इत्यादिना षोडशिस्तोत्राङ्गत्वेन
यदुक्तं सूत्रकारेण तत्सर्वमत्राऽनुसन्धेयम्। स्वस्वभक्तिगानसमये
उद्गातृभिर्हिरण्यस्य धारणादस्य यजमानस्य षोडशी ज्योतिष्मान्
तेजस्वी भवति॥ २५॥
अथैतस्मिन् षोडशिस्तुतिकाले अश्वस्य स्थापनं विधत्ते—
अ॒श्वः कृ॒ष्ण उ॑पतिष्ठति सा॒म्ये॑क्ष्याय भ्रातृ॑व्यलोक-
मे॒व स वि॑धमं॑स्तिष्ठति॥ २६॥

कृष्णः कृष्णवर्णोऽश्वः सदसः पूर्वस्मिन् परस्मिन्वा द्वारे प्रत्यङ्मु-
खः प्राङ्मुखो वा उपतिष्ठति यथा उपस्थितो भवति तथा कुर्यादि-
त्यर्थः । तदुक्तं सूत्रकारेण-'अश्वः कृष्णः पूर्वस्यां सदसो द्वारि प्रत्यङ्-
मुखस्तिष्ठेदिति शाण्डिल्योऽपरस्यां प्राङ्मुख इति धानञ्जय' इति । कि-
मर्थमश्वस्योपस्थानं साम्येक्ष्याय साम्यमीक्षणं साम्येक्ष्यं साम्यदर्शना-
येत्यर्थः । अपि च स उपस्थितोऽश्वः भ्रातृव्यलोकं शत्रुनिवासस्था-
नमेव विधमन् विविधमुखवायुना अपगमयंस्तिष्ठति ॥ २६ ॥
अथ द्विप्रकारोऽयं षोडशी विहृतोऽविहृतश्च । तत्र विहृतस्य 'इन्द्र
जुषस्वे'त्याद्यास्तोत्रीया विहिताः । अविहृते 'त्वं सावि सोम इन्द्र त,
इत्याद्यास्तिस्रोऽनुष्टुभः स्तोत्रीयाः । अथैतासां अनुष्टुभं स्तोतुमाह-
एकाक्षरं वै देवानामवमं छन्द आसित्सप्ताक्षरं प-
रमं नवाक्षरमसुराणामवमं छन्द आसीत् पञ्चदशाक्षरं
परमं देवाश्च वा असुराश्चाऽस्पर्दन्त तान् प्रजापतिरानु-
ष्टुभो भूत्वाऽन्तराऽतिष्ठत्तं देवासुरा व्यह्वयन्त स देवा-
नुपावर्त्तत ततो देवा अभवन् पराऽसुराः ॥ २७ ॥
देवानामवमं न्यूनतमञ्छन्द एकाक्षरं एकमेवाऽक्षरं यस्य तथाविध-
मासीत् । परमं अधिकं छन्दः सप्ताक्षरमासीत् । असुराणान्तु अवमंन-
वाक्षरमासीत् परमं पञ्चदशाक्षरम् । एवं सप्तभिः छन्दोभिस्सहिता देवा-
श्चाऽसुराश्चाऽस्पर्दन्त । तान् स्पर्द्धमानानुभयविधानन्तरा तेषाममध्ये-
प्रजापतिस्तेषां पिता अनुष्टुभः पादो भूत्वा अतिष्ठत् स्थितवान् । सप्ता-
क्षरं हि देवानां परमं छन्दः असुराणाणवाक्षरन्न्यूनं अष्टाक्षरं तूभयसाधा-
रण्येन मध्येऽवस्थितम् । आनुष्टुभः पादश्चाष्टाक्षरः इति तद्रूपो भूत्वा
प्रजापतिर्मध्यस्थोऽभवदित्यर्थः । तं मध्ये स्थितं प्रजापतिं देवाश्चाऽसु-
राश्च व्यह्वयन्त विविधमाह्वयन् । स च देवैरसुरैश्चाऽऽहूयमानः प्रजापतिः
देवानुपावर्त्ततोपागच्छत, नाऽसुरान् । ततोऽनन्तरं देवा अभवन् (१) स-
मृद्धा अभवन् । असुराः पराभवन् पराभूताः पराजिताः आसन् ।
आनुष्टुभेन प्रजापतिना सहायेन देवानामभिवृद्धिर्जातेति अनुष्टुप्स-
मृद्धिहेतुः । अतोऽनुष्टुभस्तोत्रीयाः समृद्धिहेतव इत्यर्थः ॥ २७ ॥
एतद्वेदनं प्रशंसति-
भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥२८॥
१. भूष्णवस्समृद्धा इति. क. ख. पु.

गतमवेत् ॥ २८ ॥
अथ देवैः केन छन्दसा आसुरं छन्दोऽपहृतमिति उभयं विवि-
च्य दर्शयति—
ते देवा असुराणामेकाक्षरेणैव पञ्चदशाक्षरमवृञ्जत
द्व्यक्षरेण चतुर्दशाक्षरं त्र्यक्षरेण त्रयोदशाक्षरञ्चतुरक्षरेण
द्वादशाक्षरं पञ्चाक्षरेणैकादशाक्षरँ षडक्षरेण दशाक्ष-
रँ सप्ताक्षरेण नवाक्षरमष्टाभिरेवाष्टाववृञ्जत ॥ २९ ॥
ते प्रजापतिसहायेन समृद्धा देवाः स्वकीयेनैकाक्षरेणैव छन्दसा
असुराणां पञ्चदशाक्षरं यत्परमं छन्दस्तदवृञ्जत अपावर्जयन् । द्व्यक्षरेणा-
त्मीयेन छन्दसा आसुरं चतुर्दशाक्षरं छन्दोऽवृञ्जत । एवमुत्तरत्रापि
योज्यम् । अष्टाक्षरस्य छन्दसोऽन्तरालवर्त्तित्वेनोभयसाधारणत्वात्
अष्टाभिरेवाऽक्षरैः आसुराण्यष्टाक्षराण्यवृञ्जत ॥ २९ ॥
एतद्वेदनफलमाह—
एवमेव भ्रातृव्याद्भूतिं वृङ्क्ते य एवं वेद ॥ ३० ॥
यथा देवाः स्वकीयैश्छन्दोभिः असुराणाञ्छन्दांसि क्रमेणाऽवर्ज्ज-
यन् एवमेव भ्रातृव्यात् शत्रोः भूतिमैशवर्ध्यं वृङ्क्ते वर्जयति य एवमुक्तं
ब्राह्मणार्थं जानाति ॥ ३० ॥
अथ प्रकारान्तरेण तद्वेदनस्य फलमाह—
अपरुद्धयज्ञ इव वा एष यत् षोडशी कनीयस्विन-
इव वै तर्हि देवा आसन् भूयस्विनोऽसुराः कनीयस्वी
भूयस्विनं भ्रातृव्यं वृङ्क्ते य एवं वेद ॥ ३१ ॥
यत् योऽयं षोडशी नाम यज्ञक्रतुः एषः अपरुद्धयज्ञ इव वै। इवेत्य-
वधारणे । शत्रुभिरवरुध्यमानेन आक्रम्यमाणेन क्रियमाणो यज्ञोऽपरुद्धय-
ज्ञः। तादृश एव खलु । तत्कस्य हेतोः ? तस्मिन् काले असुरैः सह युद्ध-
समये कनीयस्विनः (१)कनीयांसि एकाक्षरादीनि सप्ताक्षरान्तानि छन्दां-
सि आसुरेभ्यश्छन्दोभ्यो (२)न्यूनाक्षरत्वात् अल्पीयांसि तद्वन्तो देवाः
अल्पा एवाऽऽसन्। नवाक्षरादीनि पञ्चदशाक्षरान्तानि छन्दांसि बह्वक्ष-
रत्वात् भूयांसि तद्वन्तो असुरा महान्त आसन् । एवञ्च सति अधिकब-
लैस्तैरुपरुध्यमाना देवाः षोडशिनमाहृत्य (३)तत्रत्येनाऽऽनुष्टुभेन प्रजा-
१. अल्पीयांसीति. क. ख. पु. २. अल्पाक्षरत्वादिति. क. ख. पु.
३. मध्यवर्तिनेति. क. ख. पु.