ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशाध्याये त्रयोदशः खण्डः । ४८९
प्रतिष्ठाय उत्कृष्टे स्थाने प्रतिष्ठितो भूत्वा ततः प्रजायते पुत्रादिरू-
पेणोत्पद्यते नो नैव च अन्तस्थाषां अन्तर्मध्ये अवस्थितायां प्रजायां जी-
र्यते हीयते अपक्षीयते । ज्यावयोहानार्विति धातुः । य एवमासु विरा-
ट्सु उक्तां प्रतिष्ठां प्रजातिञ्च वेद ॥ २१ ॥
एवं कामनाभेदेन स्तोत्रीयाणां विकल्पा उक्ताः । अथ नित्यप्रयोगे
'इन्द्र जुषस्वे'त्याद्यास्तिस्र ऋचो गौरीवितस्य षोडशिसाम्नस्तोत्रीयाः
कार्या इत्यभिप्रेत्य तद्गतानुपसर्गान्विदधाति—
अथ वा एता एकपदास्त्र्यक्षरा विष्णोश्छन्दो भु-
रिजः शक्कर्य्यः ॥ २२ ॥
'इन्द्रं जुषस्वे'त्याद्यास्तिस्र ऋचः पञ्चपदाः पादाय पञ्चाक्षराः ।
तत्र प्रथमायामृचि प्रथमपादात् ऊर्ध्वं प्रवहेति त्रीण्यक्षराण्याम्नातानि ।
द्वितीयपादात्परमपि हरिहेति अक्षरत्रयमाम्नातम् । तथा तृतीयपादा-
त्परमपि मतिर्भेत्यक्षरित्रतयम् । अविशिष्टौ पञ्चाक्षरौ द्वौ पादौ ।
आदितः पञ्चाक्षरास्त्रयः पादा इति पञ्चाक्षरपादाः पञ्चपादाः
प्रथमाः । तत्राऽऽद्येषु त्रिषु पादेषु प्रवहहरिमतिन्न इत्येता-
स्त्र्यक्षरा एकपदाश्शक्कर्य्य इति च उपसर्गा इति चाऽऽख्यायन्ते
एवमुत्तरयोरपि । तथा च प्रत्यृचं त्रयस्त्रय उपसर्गा इति तृचेन भवन्ति
एतास्तैर्विरहिता 'इन्द्र जुषस्वे'त्याद्याः पञ्चविंशत्यक्षरा गायत्र्यो भव-
न्ति । तैः सहिताश्चतुस्त्रिंशदक्षरा अनुष्टुभो भवन्ति । अत्र निदानकारः
'तस्यैता ऋचः पञ्चविंशत्यक्षरा पञ्चपदाः [पञ्चाक्षरपादाः नवोपसर्गा-
क्षराणि आदितस्त्रयाणां पादानां त्रीणि त्रीण्युपसर्गाक्षराणि पादान्ते
षु भवन्ति । तेऽष्टाक्षरास्सम्पद्यन्ते । पञ्चाक्षरावुत्तरौ दशाक्षरो बैकः ता-
श्चतुस्त्रिंशदक्षरास्सम्पद्यन्त", इत्यादिना इममेवाऽर्थं बहुधा प्रपञ्चितवा-
न्। तत्र या एताः प्रवहाद्या (१)उपसर्गास्ते प्रदर्श्यन्ते अथे इत्यादिना ।
अथेति पक्षान्तरपरिग्रहे 'इन्द्रं जुषस्वे'त्यादीनां तिसृणां आदितस्त्रिभ्यः
पञ्चाक्षरपादेभ्य ऊर्ध्वं यानि प्रवहेत्यादीनि त्रीण्यक्षराणि एतास्त्र्यक्षरा
एकपदा विष्णोश्छन्दसः विष्णुसम्बन्धीनि छन्दांसि भुरिजः शक्कर्य्यः
भुरिजनामिकाः शक्करीविशेषाः ॥ २२ ॥
एतासां शीघ्रफलसाधनत्वमाह—
एताभिर्वा इन्द्रो वृत्रमहन् क्षिप्रं वा एताभिः
पाप्मानं हन्ति क्षिप्रं वसीयान भवति ॥ २३ ॥

---

१. उपसर्गा इति नाऽस्ति क. ख. पु.