ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

४७८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
यावति काले श्वासनिरोधः कर्तुं शक्यते तावन्तं कालमस्य सा-
म्नो निधनमावर्त्तनीयमिति विधाय स्तौति—
आतमि॒तोर्निध॑नमु॒पय॑न्त्या॒युरे॒व सर्व॒माप्नु॑वन्ति ॥ १७ ॥
आतमितोः आतमनात् श्वासे निरुध्यमाने यावता कालेन ग्लानि-
र्भवति । तमु ग्लान इति धातुः, तावत्कालपर्य्यन्तं आतीषादीयस्य नि-
धनं क्रददे२३४५ इत्येवं रूपं पुनः पुनः उपयन्त्युपगच्छन्ति । तथा च सर्वं
सम्पूर्णमेवायुः प्राप्नुवन्ति ॥ १७ ॥
अथ ‘पुरोजिती’ इति तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
नान॑दं भवति ॥ १८ ॥
नानदाख्यं सामाऽस्मिंस्तृचे कार्य्यम् ॥ १८ ॥
अथैतदहः सन्ततिहेतुरित्याह—
ज्यायोऽभ्यार॑म्भमतिहाय पञ्चममहः षष्ठस्या॒ऽह्न आ-
रम्भस्तेन॑ षष्ठमह॒रार॑भन्ते सन्तत्यै ॥ १९ ॥
अस्य साम्न आधारभूते तृचे प्रथमाऽनुष्टुबुत्तरे गायत्र्यौ च । गा-
नसमये पूर्वमानुष्टुभं पादमारभ्य अनुष्टुभौ कार्य्ये । एवमेव षष्ठेऽहनि
पादमात्रस्याऽऽरम्भः। पञ्चमेऽहनि जगत्या वृद्धतरं पादात्मकं शकर्य्याख्यं
छन्दोऽभ्यारभ्यते । एतदभिप्रेत्याऽत्र स्तुतिः क्रियते । ज्यायोऽभ्यारम्भं
चतुर्थेऽह्नि प्रयुज्यमाना विराड् छन्दसो ज्यायः अधिकतरं शकर्य्याख्यं छ-
न्दोऽभ्यारभ्यते गानार्थमुपादीयते । यस्मिंस्तादृशं पञ्चममहः परिहाय
अतिक्रम्य षष्ठस्याऽह्नः पादमात्राभ्यासयुक्तस्य आरम्भ उपक्रमो भवति
तेनाऽऽनुष्टुभप्रगाथकरणेन षष्ठमहरेवाऽऽरभन्ते सन्तत्यै सन्तानार्थम् अ-
विच्छेदार्थम् ॥ १९ ॥
अथाऽस्य साम्नः प्रस्तावभागस्य परिमाणविशेषं विधाय स्तौति—
षोड॑शाक्षरेण प्रस्तौति॒ षोड॑शिनमु चैवैतेनोद्यच्छति ॥२०॥
प्रथमतः षोडशभिरक्षरैः प्रस्तोता प्रस्तावभागं ब्रूयात् । तेन प्रस्ता-
वेन षोडशिनमेव ग्रहं होमायोद्यच्छति ॥ २० ॥
अथास्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते--
आन्धी॑गवं भवति ॥ २१ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २१ ॥
अस्मिंस्तृचे (१)विराट्द्वयं सम्पादयन् अन्नाद्यहेतुरेतत्सामेति स्तौति-
प॒द्या वा अ॒न्या वि॒राड॑क्ष॒ण्वत्य॒न्याऽस्मा॒ल्लोकात्प॒द्यया
१. विराट्द्वयं सम्पाद्याऽन्नाद्यहेतुरिति. क. पु. ।