ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वादशाध्याये नवमः खण्डः। ४६५
अनुतुन्नमनुतोदयुक्तम् । अनुतोदो नामाऽभ्यासः । सकृत्प्रयुक्तस्यैव
ऋगवयवस्य (१)पुनः पुनरुत्पादनं सख्य इन्द्रो ३ दा इवे १ दिवा इत्यादि
तद्युक्तं गायति । तथा खल्वेतस्याऽह्नो रूपं विराडनुतोदवदिति हि
चतुर्थस्याऽह्नो रूपं (२)प्राग्दर्शितम् ॥ १७ ॥
अथाऽस्मिन्नेव तृचे पुरनावृत्ते स्वःपृष्ठाख्यं साम विधत्ते—
चतुर्णिधनमाङ्गिरसं भवति चतुरात्रस्य धृत्यै ॥१८॥
आ २ वा २ ३ ४ और हो वा ऊ २ ३ ४ पा ऊ २ ३ ४ पा ई २३४
ही इति चत्वारि निधनानि यस्य तच्चतुर्णिधनमाङ्गिरसं अङ्गिरसा दृष्टं
साम स्वःपृष्ठाख्यं तवाहमत्यिास्मिंस्तृचे गातव्यम् । तच्च चतुस्संख्या-
योगात् चतुरात्रस्य एतदन्तस्यऽहश्चतुष्टयस्य धृत्यै धारणाय भवति ॥
अस्मिन्साम्नि विद्यमानं किञ्चिदिलिङ्गमनूद्याऽह्ना सङ्गतिमाह—
स्वः पृष्ठं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपम् ॥ १९ ॥
अस्मिन् साम्नि उपाद्वयं दृश्यते । तयोः स्थाने उपास्थानेष्वन्यानि
निधनानीति प्रकृत्य स्वः पृष्ठे च पूर्वं उत्तरं इति गौतमधानञ्जप्यावि-
त्यन्तरस्योपास्थाने स्वरित्ययमादेशो भवति । अन्यतरस्य स्थाने त्वि-
डेति सूत्रकारोक्तम् । तत्र हि इडानादेशे स्वः काशीत इति उभयमनुप्र-
र्त्तते । तस्मादेतत्साम स्वःपृष्ठम् । पृष्ठशब्दो मध्यवचनः स्वरिति पृष्ठे
मध्ये यस्य तत् स्वःपृष्ठम् । स्वरशब्दश्च ज्योतिर्मयः स्वर्गवाची । इद-
महश्च विराडात्मकेन छन्दसा ज्योतिषा सम्बद्धम् । तस्मादेतत्सं-
ङ्गतम् । एतदेवाऽऽह--तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपमिति ॥ १९ ॥
'अथ पुनानो अक्रमीदि'त्यन्तिमे तृचे गेयं साम विधत्ते—
सत्रासाहीयं भवति ॥ २० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २० ॥
अस्य साम्नो भ्रातृव्याभिभवसाधनत्वं विवक्षुस्तदर्थमाख्यायिकया
सत्रासाहीयसंज्ञां निर्वक्ति—
यद्वा असुराणामसोढमासीत्तद्देवाः सत्रासाही-
येनाऽसहन्त सत्रैनानसक्षमहीति तत्सत्रासाहीयस्य स-
त्रासाहीयत्वम् ॥ २१ ॥
१. पुनः पुनर्गानमिति. क. ख. पु. २. प्रदर्शितमिति. क. ख. पु.

४६६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

यद्वै यत् खलु असुराणां सम्बन्धि असोढं(१) परैरनभिभूतं आसीत्
पुरा तद्देवाः सत्रासाहीयेन साम्ना साधनेनाऽसहन्त अभ्यभवन् । षह
अभिभवे इत्यस्मादेव धातोर्निष्ठायां(२) 'तीषसहल्लुभे'त्यादिनाऽस्य वि-
कल्पेनेदत्त्वात्(३) 'यस्य विभाषे' तीट्प्रतिषेधे(४) 'सहिबहोरोदवर्णस्ये'
त्यकारस्य स्थाने ओकारः । तदनन्तरं देवा एनानुसुरान् सत्रा सह युगप-
देव सर्वान् असक्ष्महि अभ्यभूमेत्येमन्यन्त । तत्तस्मात् सत्रासाहीयस्या-
ऽस्य साम्नः सत्रासाहियत्वं सत्रासाहीयमिति संज्ञा सञ्जाता ॥ २१ ॥
यस्मादेवं तस्मादद्यतनोऽपि स्तोता अनेन भ्रातृव्यमभिभवतीत्याह—
सत्रा भ्रातृव्यं सहते सत्रासाहीयेन तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
सत्रासाहीयेन तुष्टुवानः स्तुतवान् यजमानः सत्रा साकम्, साकं
सत्रा समं सहेति निघण्टुः । सह युगपदेव यत्तेनैव भ्रातृव्यं शत्रुं सहते
अभिभवति ॥ २२ ॥
अथाऽधारभूतानामृचां छन्दोद्वारेण स्तौति--
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव
प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति ॥ २३ ॥
'पुनानो अक्रमीदि'त्याद्यासु गायत्रीषु सत्रासाहीयेन स्तुवन्त्युद्गा-
तारः । त्रिपदाश्च गायत्र्यः । लोके च त्रिपदाः पृष्ठ्यादयः प्रतिष्ठिता दृष्टाः।
अतस्तत्स्तवनं प्रतिष्ठायै यजमानस्य प्रतिष्ठानाय सम्पद्यते ब्रह्मवर्च-
साय च । तेजोविशेषो हि ब्रह्मवर्चसं गायत्री तु तेजोरूपेणाऽग्निना सह
प्रजापतिमुखादुत्पन्ना । तस्मात्तेजोरूपेति ब्रह्मवर्चसहेतुरित्यर्थः। अपि
च प्राणापानव्यानरूपेण वृत्तित्रयरूपः । प्राणापानवायुरेव त्रिपदा गायत्री।
अत्र चाऽऽद्यन्तयोस्तृचयोर्गायत्रत्वात् येनैव प्राणेन गायत्रीरूपेण प्रयन्ति
स्तोत्रं प्रारभन्ते तमेवाऽभिलक्ष्योद्यन्ति समापयन्ति । एवं सत्युपक्रमोप-
संहारयोरैकरूप्यं जायत इत्यर्थः ॥ २३ ॥
यदुक्तं प्राक् स्तोत्रीयाविधानसमये गायत्र्यः सत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण
तस्माल्लोके क्रियन्त इति, तदत्र विवृणोति—
वृषण्वत्यो गायत्र्यो भवन्ति तदु त्रैष्टुभाद्रूपान्न-
यन्ति स्तोमः ॥ २४ ॥
'गमदिन्द्रो वृषा सुतमि'ति वृषण्वत्यो वृषण्वच्छब्दयुक्ता गायत्र्यो भ-

१. परैरधृतमिति. क. पु. २. पा. सू. ७. २. ४८.
३. पा. सू. ७. २. १५. ४. पा. सू. ६. ३. ११२.

वन्ति । तदु तस्मादेव कारणात्त्रैष्टुभाद्रूपाद्भ्रश्यन्ति नाऽपगच्छन्ति ‘पव-
स्व दक्षसाधनः’ ‘तवाहं सोमे’ऽत्यनयोस्त्रिरावृत्तयोः प्रत्येकं सामत्रयं विहि-
तम् । तत्रैकैकस्य साम्नस्तिस्रस्तिस्रः स्तोत्रीया इत्यष्टादश सम्पद्यन्ते ।
अन्तिमस्य सत्रासाहीयस्य तिस्र इत्येकविंश एव स्तोमो भवति ॥२४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये सायणाचार्यविरचिते
वेदार्थप्रकाशे द्वादशाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥
अथ दशमः खण्डः ॥
अथ पृष्ठाना (१) माद्यस्य स्तोत्रस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति—
‘पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वा यन्ते सुषाव हर्य्यश्वाद्रिः ।
सोतुर्ब्बाहुभ्याꣳ सुयतो नार्वे”त्ययतमिव वै चतुर्थमह-
स्तस्यैव यत्यै ॥ १ ॥
प्रथमस्य पृष्ठस्तोत्रस्य ‘पिबा सोममिन्द्रे’ति वैराजस्तृचः स्तोत्रीयः ।
तत्र च सुयतो नार्वेति सुष्ठु यमनं प्रतीयते । चतुर्थमहश्चायतमिव वै
अनियतमसम्बद्धमिव खलु । प्रथमस्य त्रिरात्रस्य समाप्तत्वात् । तेन
सह सम्बन्धानुपपत्तेः । आगामिनश्चाह्नोऽननुष्ठितत्वादेवाऽभावात् ।
अतो नियमनसापेक्षस्य तस्यैवाऽह्नो यत्यै नियमनाय भवति ॥ १ ॥
प्राकृतमेव द्वितीयं पृष्ठमिति मन्वानो ब्रह्मणः पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं
दर्शयति—
विश्वाः पृतना अभिभूतरन्नर इत्यातिजगती वर्षीय-
यञ्छन्द आक्रमतेऽनपभ्रꣳशाय ॥ २ ॥

!
So it is definitely printed as a single word!
And what are the letters under that continuous top line?
ई, then ङ्, then क्, then त्ये, then वं! -> ईङ्क्त्येवं !
Yes, it is printed as ईङ्क्त्येवं (or ईङ्‌इत्येवं if read as a ligature, but ईङ्क्त्येवं is the exact visual type). Wait, let's look if it could be ईङ् इत्येवं - no, there's a continuous line, and the character has the shape of क्त.

Let's check every single line carefully to make sure there are no other doubts.

Line by line check:
Header:
४६८ (left)
ताण्ड्यमहाब्राह्मणे (center)

Line 1:
तृतीयमहर्जागतम् । इदं चतुर्थमहरानुष्टुभम्। जगती चाऽष्टाचत्वारिंश-
Wait, at the end of line 1:
Does it end with "चत्वारिंश" or "चत्वारिंश-"?
Look at line 1:
"दक्षरत्वात्" is at the start of line 2.
At the end of line 1: "चाऽष्टाचत्वारिंश" - no hyphen.
Wait, look at the right margin:
L1: "चाऽष्टाचत्वारिंश"
L2: "दक्षरत्वात् ज्यायसी। तथा

द्वादशाध्याये दशमः खण्डः । ४६९
अर्व्वाङ्च अवाङ्मुखश्च सन् अधस्तनानपि लोकान् तपति प्रकाशयति
अथ तस्मिन् साम्नि प्रस्तावानन्तरं मत्स्वा हाऊ(१) इत्यादिका ये
दश विष्टम्भास्ताननूद्य स्तौति—
प्रस्तावं प्रस्तुत्य विष्टम्भान्विष्टभ्नोति मुखत एव
तदन्नाद्यं धत्ते मुखं हि साम्नः प्रस्तावः ॥ ७ ॥
होइ या होइ या ३४३ दिव इति प्रस्तावभागः । तं प्रस्तुत्य उच्चार्य्य
मत्स्वाहाऊ इत्यादिकान्विष्टभ्नोति विष्टम्भसंज्ञकानेतान् ब्रूयात् तत्त-
था सति मुखतो मुखप्रदेशे आस्य एव अन्नाद्यं धत्ते धारयति । प्रस्ताव-
भागः खलु साम्नो मुखं तत्र विष्टम्भानां धारणात् ॥ ७ ॥
एतदेव विवृणोति—
दशकृत्वो विष्टभ्नोति दशाक्षरा विराड् वैराजमन्न-
मन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ ८ ॥
मत्स्वा हाऊ ओजो हाऊ सहो हाऊ बलं हाऊ इत्यादिभिर्दशकृत्वो
दशवारं विष्टभ्नोति एतदादिकान् दशसंख्याकान् विष्टम्भान् कुर्य्यात् वि-
राड्दशाक्षरा दशेन्द्रियवता किं तेन दशविधत्वादन्नञ्च वैराजं विराट्-
सम्बन्धि । एवं संख्याद्वारेण दशकृत्वो विष्टम्भनमन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै अव-
रोधनाय भवति ॥ ८ ॥
एवमुत्तरयोरपि पादयोः प्रारम्भे एते विष्टम्भाः कार्याः इत्याभि-
प्रायेणाऽऽह--
त्रिंशत्कृत्वो विष्टभ्नोति भूयसोऽन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥९॥
विराजो हि दशाक्षरास्त्रयः पादाः । तत्र प्रतिपादं दशकृत्वो विष्टम्भने
सति त्रिंशत्कृत्वः त्रिंशद्वारं विष्टभ्नोति(२) विष्टम्भं कृतवान् भवति
तच्च भूयसो बहुतरस्याऽन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै भवति ॥ ९ ॥
अत एवंगुणविशिष्टं साम पिबा सोममिति तृचे विधाय समुच्चित्य
स्तौति--
वैराजं साम भवति विराट्सु स्तुवन्ति वैराजा
विष्टम्भाः समीचीर्विराजो दधात्यन्नाद्याय ॥ १० ॥
वैराजाख्यं साम 'पिबा सोम' मित्यस्मिन् तृचे पृष्ठस्तोत्रतया कार्य्यम् ।
१. इत्यादिकान्दश विष्टम्भानायाननूयेति. क. ख. पु. ।
२. विष्टम्भः कृतो भवतीति. क. ख. पु.
४० ता० ब्रा०

४७० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अतस्सामैव विराट् तथा विराट्सु विराट्छन्दस्कास्वृक्षु स्तुवन्ति ।
विष्टम्भाश्च वैराजाः दशसंख्यायोगादयमप्यन्या विराट् । अत एव विरा-
जः समीचीः समन्तात्समूहकृताः दधाति अन्नाद्यार्थम् ॥ १० ॥
अथाऽस्मिन् साम्नि दृश्यमानं गानविशेषं प्रदर्श्य स्तौति—
अनुतुन्नं गायति रेतोधेयायाऽनुतुन्नाद्धि रेतो धी-
यते ॥ ११ ॥
अनुत्वानुत्वेत्यादिकोऽभ्यासोऽनुतोदस्तद्युक्तं गायति । किमर्थम् ?
रेतोधेयाय रेतसः अपत्यहेतोर्वीर्य्यस्य आधानाय निषेकार्थम् । कथम्-
नुतोदाद्रेतस आधानमित्याशङ्क्य लोकप्रसिद्धिमेव तत्र प्रमाणयति-अनु-
तुन्नाद्धीति । अनुतुन्नात् योन्यां(१) शेफसः प्रक्षेपणप्रतिक्षेपणरूपाद्-
नुतोदनात् पुनः पुनरभ्यासात् खलु लोके रेतो

द्वादशाध्याये दशमः खण्डः । ४७१
जातस्याग्नेः कस्मिन्नग्नौ प्रहरणमिति ब्रह्मवादिभिः कृतां मीमांसा-
माह—
तस्मै जातायाऽमीमांसन्त गार्हपत्ये प्रहरामा३
आग्नीध्रा ३ आहवनीया ३ इति ॥ १५ ॥
तस्मै जातायाऽग्नये तदर्थं ब्रह्मवादिनोऽमीमांसन्त पूजितविचारव-
चनो मीमांसाशब्दः विचारितवन्त इत्यर्थः । कथमिति किमेतमग्निं गार्ह-
पत्ये प्रहराम ? स हि सर्वेषामग्नीनां योनिः, किंवा आग्नीध्रे ? आग्नीध्रीय-
धिष्ण्यगतेऽग्नौ प्रहराम क्षिपाम। सोमे ह्याग्नीध्रीयो मुख्यः आहवनीयो-
द्वाते तत एवोद्धारात् । श्रूयते हि “यदाहवनीये उद्वायेदाग्नीध्रीदुद्धरे”-
दिति । अथवा आहवनीये प्रहराम ? स हि सर्वासामाहुतीनामाधार-
तया प्रधानभूत इत्येवं ब्रह्मवादिनः संशयापन्ना आसन्। त्रिष्वपि वाक्ये-
षुविचार्यामाणानामिति प्लुतिः ॥ १५ ॥
एवं विदुषां संशयं दर्शयित्वा तत्र कर्त्तव्यं पक्षमाह—
आहवनीये प्रहरन्त्येतदायतनो वै यजमानो यदा-
हवनीये स्वमेव तदायतनं ज्योतिष्मत्करोति ॥ १६ ॥
तमग्निमाहवनीये प्रहरन्ति प्रक्षिपेयुः आहवनीयोऽग्निरितियत् एत-
दायतनो वै एतदायतनं स्थानं यस्य तथाविधः खलु यजमानः। तत्तथा
सति स्वं स्वकीयमेवाऽऽयतनं प्रह्रियमाणेनाऽग्निना ज्योतिष्मत्करोति
अतिशयेन ज्योतिर्युक्तं विदधाति ॥ १६ ॥
एतद्वेदनं फलवदित्याह—
ज्योतिष्मान् ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं वेद ॥१७॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १७ ॥
जातेनाऽग्निना होमं विधत्ते—
अभिजुहोति शान्त्यै ॥ १८ ॥
यजमानस्य देहशान्त्यै अभिजुहोति ॥ १८ ॥
प्रहृतस्याग्नेरुपरि आज्येन होमं विधत्ते—
आज्येनाऽभिजुहोति तेजो वा आज्यं तेज एव
तदात्मन्धत्ते ॥ १९ ॥
प्रहृतमग्निमभि आज्येन जुहोति(१)“तृतीया च होइश्छन्दसी”ति जुहोतेः
१. पा. सू. २. ३. ३.

[४७२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे]

कर्म्मणि तृतीया । आज्यं जुहुयादित्यर्थः। अग्नेस्तेजसो वृद्धिहेतुत्वादाज्यं
तेज एव । तथा च (१) यदाज्येन जुहोति तत्तेन तेज एवात्मन्धत्ते ॥१९॥
तस्मिन् होमे मन्त्रं विधाय तस्य विशिष्टफलहेतुतां दर्शयति—
“प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न” इति विराजाऽभिजु-
होत्यन्नं विराडन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ २० ॥
'प्रेद्धो अग्ने' इति विराजा विराट्छन्दसा ऋचा अभिजुहोति । गत-
मन्यत् ॥ २० ॥
अथ तृतीयस्य पृष्ठस्तोत्रस्य ‘विश्वाः पृतना' इति यस्तृचो विहित-
स्तत्र गातव्यं साम विधत्ते—
त्रैशोकं ब्रह्मसाम भवति ॥ २१ ॥
त्रिशोकेन दृष्टं साम त्रैशोकम् । तद्ब्रह्मसाम ब्रह्मणः स्तोत्रे पृष्ठत्वेन
कार्य्यम् ॥ २१ ॥
अथाऽस्याऽऽधारभूतानामृचां छन्दोद्वारेण स्तौति—
अतिजगतीषु स्तुवन्त्यह्न उत्क्रान्त्या उद्धा एतेनाऽह्ना
क्रामन्ति ॥ २२ ॥
अतिजगतीषु द्वापञ्चाशदक्षरासु जगतीमतीत्य वर्त्तमानासु ऋक्षु 'वि-
श्वाः पृतना' इत्यादिषु स्तुवन्ति । किमर्थम्? अह्नोऽस्य चतुर्थस्य उत्क्रान्त्यै
उत्क्रान्तिरूध्र्वगतिः । स्वर्गस्य प्राप्तिरिति यावत् । उत्क्रान्तिसाधनताया
इत्यर्थः । जगत्या अप्यूर्द्ध्वगतेन छन्दसा योगादेतेन चतुर्थेनाऽह्ना उत्क्रा-
मन्ति वै ऊर्ध्वं गच्छन्ति स्वर्गप्राप्त्यर्थम् ॥ २२ ॥
अथैतन्निधनद्वारा पापक्षयहेतुरिति स्तौति—
दिवेति निधनमुपयन्ति पाप्मनोऽपहत्यै अप-
पाप्मानꣳ॑हते त्रैशोकेन तुष्टुवानः ॥ २३ ॥
'ओ इदी २३४ वा' इति ह्यस्य निधनमुपयन्ति उपगच्छन्त्युद्गातारः
पाप्मनः पापस्याऽपहत्यै अपक्षयार्थम् । द्युशब्दस्य दीप्तिवचनत्वात्तमो-
विदारकत्वम् । पापं तेन विनाश्यत इत्यर्थः । यस्मादेवं तस्मादनेन
त्रैशोकेन साम्ना तुष्टुवानः स्तुवन् पाप्मानमपहते अपहन्ति वि-
नाशयति ॥ २३ ॥
अथ चतुर्थस्य पृष्ठस्तोत्रस्य साम विधत्ते—
भारद्वाजस्य पृष्ठन्द्यच्छावाकसाम भवति ॥ २४ ॥

[Footnote]
१. यदाज्यं जुहोति तत्तेनेति. क. ख. पु. ।

An authentic, line-by-line transcription of the Sanskrit page in Markdown:

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४७३
भारद्वाजस्य पृश्नीति पदद्वयसमुदायात्मिका साम्नः संज्ञा ।
तत्संज्ञं साम अच्छावाकसाम(१) अच्छावाकस्य पृष्ठस्तोत्रं 'यो राजा
चर्षणीना'मिति तृचे कार्य्यम् ॥ २४ ॥
अथैतत्स्तौति—
अन्नं वै देवाः पृश्नीति वदन्त्यन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ २५ ॥
नानावर्णमन्नमेव देवाः पृश्नीति प्रशस्तवर्णत्वात् पृश्निशब्दाभिधेयमिति
वदन्ति। अत एतत् पृश्नि क्रियमाणं साम अन्नाद्यस्य प्राप्त्यै भवति ॥२५॥
अथाऽस्य साम्नोऽह्ना सङ्गतिमाह—
इडाभिरैडं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपं॰स्तोमः ॥ २६ ॥
इडा २३ भा ३४३ औ २३४५ इडा इत्यनेन युक्तमिडाभिरैडम् । तथा
हि तादृशमेव खल्वेतस्य चतुर्थस्याऽह्

४७४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तयोर्न्यां 'त्वामिद्धि हवामहे' इति युष्मच्छब्ददर्शनेन तद्रूपत्वावगतेः। एत-
च्चतुर्थ महरपि बार्हतं बृहत्प्रभवेन वैराजेन साम्ना युक्तत्वात्। अत-
स्त्वमिति बृहतो रूपेण युक्तस्तृचश्चतुर्थेऽहनि सङ्गत इत्यर्थः॥ २॥
अथ तृचान्तरं विधत्ते—
सोमः पुनान ऊर्मिणा ऽव्यंवारं विधावति। अग्रे वाचः
पवमानः कनिक्रददिति ॥ ३ ॥
सोमः पुनान ऊर्मिणेत्ययमार्भवस्य तृतीयस्तृचः॥ ३ ॥
अग्रे वाच इति पदद्वयसूचितमर्थमुपादाय स्तौति—
अग्रꣳ ह्येतर्हि वाचोऽगच्छन्नग्रमेवैतया यजमानं
गमयन्ति ॥ ४ ॥
एतर्हि एतस्मिन् काले चतुर्थस्याऽह्नोऽनुष्ठानसमये (१) अग्रे प्रशस्तं
वाचोऽगच्छन्। अत एतया स्तोत्रीयया यजमानमेवाऽग्रं श्रैष्ठ्यं गमय-
न्ति प्रापयन्ति ॥ ४ ॥
अथाऽन्यं तृचं विधत्ते—
“पुरो जितीवो अन्धस”ति विराजौ वैराजꣳ ह्येतदहः॥५॥
'पुरोजितीवो अन्धस' इत्यार्भवस्य चतुर्थस्तृचः। तस्मिन् तृचे द्वे
विराजौ भवतः—पद्या चाऽक्षरया चेति उत्तरत्र प्रदर्शयिष्यते। एतदहश्च
वैराजं विराट्सम्बद्धम्। अतोऽस्मिन्नहनि अयं तृचः सङ्गत इत्यर्थः॥५॥
(२)अथाऽपरं तृचं विधत्ते—
‘सोमः पवते जनिता मतीना’ मिति प्रातःसवने षोड-
शिनं गृहीतं तं तृतीयसवने प्रजनयन्ति ॥ ६ ॥
'सोमः पवते जनिते'ति जनिधातुयुक्तस्तृचः पञ्चमः। प्रातःसवने
धाराग्रहाणामुत्तमः षोडशी ग्रहो गृह्यते। तं गृहीतं षोडशिनं तृतीयस-
वने प्रजनयन्ति होमयोग्यं जनिधातुयुक्तेनाऽनेन तृचेनोत्पादयन्ति। स-
हि षोडशी तृतीयसवने हूयते। तस्माद्धोमायोत्पादयन्तीत्यर्थः॥ ६ ॥
ननु जागतं तृतीयसवनम्; अयञ्च त्रैष्टुभस्तृचः कथमसौ तत्र सङ्ग-
च्छत इत्यत आह—
त्रिष्टुभः सत्यो जगत्यो रूपेण तस्माज्जग-
तीनां लोके क्रियन्ते ॥ ७ ॥

१. अग्रं पुरस्तादिति. क. ख. पु.
२. अथाऽनन्तरमिति. क. पु. ।

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः। ४७५
सोमः पवत इत्याद्यास्त्रिष्टुभः सत्योऽपि जागतेन रूपेण योगाज्ज-
गत्यः। तस्माज्जगतीनां स्थाने प्रयुज्यन्ते। किंतज्जागतं रूपम्? उच्यते
‘आतिष्ठति वृषभो गोषु जान’न्निति गोशब्दवत्त्वम्। तथाहि पूर्वं परिगणि-
तं दिग्वस्त्रोमवृषभवत्तत्तृतीयस्याऽह्नो रूपमित्यादिना ॥ ७ ॥
अथ परिप्रियेति प्रथमे तृचे पूर्ववद्गायत्रं साम विधाय तत्स्तावकं
ब्राह्मणमप्यतिदिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ८ ॥
अथाऽऽवृत्ते(१) तस्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते—
और्णायवं भवति ॥ ९ ॥
ऊर्णायुना दृष्टं साम और्णायवम्। तदस्मिन् परिप्रियेति तृचे गा-
तव्यम् ॥ ९ ॥
इदं(२) स्वर्गप्राप्तिसाधनमिति प्रतिपिपादयिषुस्तदर्थमाख्यायिका-
माह—
अङ्गिरसो वै सत्रमासत तेषामाप्तः स्पृतः स्वर्गो-
लोक आसीत्पन्थानं तु देवयानं न प्राजानंस्तेषाङ्कल्या-
ण आङ्गिरसो ध्यायमुदव्रजत् स ऊर्णायुं गन्धर्वमप्सर-
सां मध्ये प्रेङ्खयमाणमुपैत्स इयामिति यां यामभ्यदिश-
त्सैनमकामयत तमभ्यवदत्कल्याणा ३ इत्यासो वै वः
स्पृतः स्वर्गो लोकः पन्थानं तु देवयानं न प्रजानीथेदमूँ
साम स्वर्ग्यं तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्यथ मा तु वोचो-
हमदर्शामिति ॥ १० ॥
अङ्गिरसः खलु पुरा ऋषयः सत्रयागमन्वातिष्ठन्। तेषामाङ्गिरसां त-
द्यागफलभूतः स्वर्गाख्यो लोक आप्तः पर्याप्तः स्पृतः प्रियहेतुश्चासीत्।
स्पृ प्रीतिचलनयोरिति धातुः। (३)देवयानं देवा यान्त्यनेनेति देवयानः तं
देवयानं तु पन्थानं स्वर्गस्य मार्गं न प्राजानन् (४)नाऽवबुध्यन्त। एवम-
जानतां मध्ये कल्याणनामाऽऽङ्गिरसः ध्यायं, ध्यै चिन्तायामित्यस्मात् ण-
१. तास्मिन्नेवेति क. पु. । २. प्रतिपादयितुमिति. क. ख. पु. ।
३. देवयानः देवान् प्रतिपद्यतेऽनेनेति देवयान इति. क. ख. पु.
४. नाऽबुध्यन्तेति. क. पु. ।

[Page Header]
४७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

मुलु प्रत्ययः। ध्यात्वा ध्यात्वा कोऽसौ देवयानः पन्था इति विचार्य्य वि-
चार्य्य उदव्रजदूर्ध्वमगच्छत्। स कल्याण आङ्गिरसः कियन्तं देशं गत्वा
अन्तरिक्षलोके ऊर्णायुं(१) एतत्संज्ञं गन्धर्व्व अप्सरसां मध्ये प्रेङ्ख्यमाणं
(२)दोलया विहरन्तं उपैत् उपागच्छत्। स गन्धर्व्व इयां प्राप्नुयामिति
यां यां स्त्रियमभ्यदिशत् अभ्यध्यायत् सा सा एनं गन्धर्व्वमकामयत।
एवमप्सरोभिः सह क्रीडन् गन्धर्व्वस्तं कल्याणमाङ्गिरसमभिलक्ष्य अव-
ददब्रवीत्-कल्याणा ३ इति हे कल्याण इति सम्बोध्य '(३)दूराद्धूते चे'ति
प्लुतः। एवं सम्बोध्येदमब्रवीत्-वो युष्माकं यज्ञफलभूतः स्वर्गो लोक
आप्तो वै प्राप्तः स्पृतः प्रीतिकरश्चाऽभूत्। देवयानं तु पन्थानं यूयं न प्रजा-
नीथ। तत्रेदं साम स्वर्यं स्वर्गाय हितं स्वर्गप्राप्तिसाधनम्। तेन साम्ना
स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्यथ प्राप्स्यथ। यदि त्वां कश्चिदप्राक्षीत् तस्मै अ-
हमेवाऽदर्शमिति अदर्शं अज्ञासिषमिति मा वोचः, अपि तु ऊर्णायुः गन्ध-
र्व्वः प्रावोचदिति ब्रूहीति ॥ १० ॥
एवं गन्धर्व्वेणोक्तः किं कृतवानिति तदाह—
स ऐत्कल्याणः सोऽब्रवीदाप्तो वै नः स्पृतः स्वर्गो लो-
कः पन्थानं तु देवयानं प्रजानीम इदꣳ साम स्वर्यं
तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमेष्याम इति कस्तेऽवोचदित्यहमे-
वाऽदर्शमिति तेन स्तुत्वा स्वर्गं लोकमायन्नह्येतत् कल्या-
णोऽनृतꣳ हि सोऽवदत्स एषः श्वित्रः ॥ ११ ॥
एवं गन्धर्व्वेणोक्तः स कल्याणः ऐत् पुनराङ्गिरसां समीपमागच्छत्
आगत्य च सोऽब्रवीत् नः अस्माकं स्वर्गो लोक आप्तः स्पृतश्च किल। देव-
यानं तु पन्थानं न प्रजानीमो वयम्। इदमौर्णायवं साम स्वर्यं स्वर्गसाध-
नं देवयानस्य पथो लम्भकम्, तेन स्तुत्वा वयं स्वर्गं लोकमेष्यामो गमि-
ष्याम इति। एवं कल्याणेनोक्ते आङ्गिरसः अपृच्छन् ते तव कः पुरुषोऽवो-
चदुक्तवानिति। न कश्चिदवोचत् अहमेवैतत् साम स्वर्गसाधनत्वेनाद-
र्शमज्ञासिषमिति कल्याणः प्रत्यब्रवीत्। ततस्तेनौर्णायवेन स्तुत्वा स्वर्गं-

[Footnotes]
१. एतन्नामकमप्सरसमिति. ख. पु. ।
२. शब्दायमानं गन्धर्व इयामित्यस्य साम्नो निधनेनैनमुपैत् । उपेत्य च यामप्स-
रसमभ्यादिशत्। सा एवमकामयत। तदनन्तरं ऊर्णायुनामा सः कल्याणमाङ्गिरसम-
भिलक्ष्येति. ख पु. ।

द्वादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४७७
लोकमायन्नङ्गिरसोऽगच्छन् । कल्याणस्त्वहाङ्गिरसोऽहीयत हीनो भूमावेव
परित्यक्तोऽभूत् । हि यस्मात् सोऽनृतं वितथमवदत् । तस्मादहीयत ।
स एषोऽसत्यवादी श्वित्रः श्वेतकुष्ठी दृश्यते ॥ ११ ॥
तस्मादेतेन साम्ना स्तवनं स्वर्गसाधनमित्युपसंहरति—
स्वर्ग्यं वा एतत्साम स्वर्गलोकः पुण्यलोको भवत्यौ-
र्णायवेन तुष्टुवानः ॥ १२ ॥
स्वर्गलोकः स्वर्गो लोको यस्य स तथोक्तः पुण्यः पुण्यात्मक उत्तमः
स्वर्गादन्योऽपि लोको यस्य स पुण्यलोकः और्णायवेन तुष्टुवानः स्तुव-
न्नुभयविधो भवति । गतमन्यत् ॥ १२ ॥
‘त्वं ह्यङ्ग दैव्ये’ति पूर्वविहिते तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
बृहतकं भवति ॥ १३ ॥
बृहतको नाम ऋषिः तत्सम्बन्धि साम बृहतकम् । तदस्मिंस्तृचे
गातव्यम् ॥ १३ ॥
तदेतत् स्तौति—
सामाऽऽर्षेयेण प्रशस्तं त्वꣳ हीत्यन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै
हीति वा अन्नं प्रदीयते षोडशिनमु चैवै-
तेनोद्यच्छति ॥ १४ ॥
आर्षेयेण ऋषिसम्बन्धेन युक्तं साम प्रशस्तमुत्कृष्टम् । अस्य च स्तो-
त्रीयासु त्वं हीति शब्दः श्रूयमाणः अन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै अवरोधनाय भ-
वति। कथम्? लोके हि हीत्यनेन शब्देन खलु अन्नं प्रदीयते बालानां भो-
जयितारः मुखस्य विदारणार्थं हीति शब्दमुच्चारयित्वा अन्नमादयन्ति ।
तत्सामान्यादत्रापि हिशब्देनाऽन्नाद्यस्याऽवरोधो भवति । अपि च षोड-
शिनमेव ग्रहमेतेनोद्यच्छति होमार्थमुद्गमयति । त्वं ह्यङ्ग दैव्येत्याभिमुख्य-
करणात् पूर्वयोः सवनयोः शयानं अत्र होमायोद्बोधयतीत्यर्थः ॥ १४ ॥
अथ ‘सोमः पुनान ऊर्म्मिणे’ति तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
आर्तिषादीयं भवति ॥ १५ ॥
आर्तिषादीयाख्यं सामाऽस्मिंस्तृचे गेयम् ॥ १५ ॥
अथैतदायुर्हेतुरिति स्तौति—
आयुर्वा आर्तिषादीयमायुषोऽवरुद्ध्यै ॥ १६ ॥
यदेतदार्तिषादीयाख्यं साम तदायुर्वै आयुषोऽभिवृद्धिहेतुत्वादायुरेव । अत एतत्साम आयुषोऽवरोधनार्थमत्र कार्यम् ॥ १६ ॥

४७८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
यावति काले श्वासनिरोधः कर्तुं शक्यते तावन्तं कालमस्य सा-
म्नो निधनमावर्त्तनीयमिति विधाय स्तौति—
आतमि॒तोर्निध॑नमु॒पय॑न्त्या॒युरे॒व सर्व॒माप्नु॑वन्ति ॥ १७ ॥
आतमितोः आतमनात् श्वासे निरुध्यमाने यावता कालेन ग्लानि-
र्भवति । तमु ग्लान इति धातुः, तावत्कालपर्य्यन्तं आतीषादीयस्य नि-
धनं क्रददे२३४५ इत्येवं रूपं पुनः पुनः उपयन्त्युपगच्छन्ति । तथा च सर्वं
सम्पूर्णमेवायुः प्राप्नुवन्ति ॥ १७ ॥
अथ ‘पुरोजिती’ इति तृचे गातव्यं साम विधत्ते—
नान॑दं भवति ॥ १८ ॥
नानदाख्यं सामाऽस्मिंस्तृचे कार्य्यम् ॥ १८ ॥
अथैतदहः सन्ततिहेतुरित्याह—
ज्यायोऽभ्यार॑म्भमतिहाय पञ्चममहः षष्ठस्या॒ऽह्न आ-
रम्भस्तेन॑ षष्ठमह॒रार॑भन्ते सन्तत्यै ॥ १९ ॥
अस्य साम्न आधारभूते तृचे प्रथमाऽनुष्टुबुत्तरे गायत्र्यौ च । गा-
नसमये पूर्वमानुष्टुभं पादमारभ्य अनुष्टुभौ कार्य्ये । एवमेव षष्ठेऽहनि
पादमात्रस्याऽऽरम्भः। पञ्चमेऽहनि जगत्या वृद्धतरं पादात्मकं शकर्य्याख्यं
छन्दोऽभ्यारभ्यते । एतदभिप्रेत्याऽत्र स्तुतिः क्रियते । ज्यायोऽभ्यारम्भं
चतुर्थेऽह्नि प्रयुज्यमाना विराड् छन्दसो ज्यायः अधिकतरं शकर्य्याख्यं छ-
न्दोऽभ्यारभ्यते गानार्थमुपादीयते । यस्मिंस्तादृशं पञ्चममहः परिहाय
अतिक्रम्य षष्ठस्याऽह्नः पादमात्राभ्यासयुक्तस्य आरम्भ उपक्रमो भवति
तेनाऽऽनुष्टुभप्रगाथकरणेन षष्ठमहरेवाऽऽरभन्ते सन्तत्यै सन्तानार्थम् अ-
विच्छेदार्थम् ॥ १९ ॥
अथाऽस्य साम्नः प्रस्तावभागस्य परिमाणविशेषं विधाय स्तौति—
षोड॑शाक्षरेण प्रस्तौति॒ षोड॑शिनमु चैवैतेनोद्यच्छति ॥२०॥
प्रथमतः षोडशभिरक्षरैः प्रस्तोता प्रस्तावभागं ब्रूयात् । तेन प्रस्ता-
वेन षोडशिनमेव ग्रहं होमायोद्यच्छति ॥ २० ॥
अथास्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते--
आन्धी॑गवं भवति ॥ २१ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २१ ॥
अस्मिंस्तृचे (१)विराट्द्वयं सम्पादयन् अन्नाद्यहेतुरेतत्सामेति स्तौति-
प॒द्या वा अ॒न्या वि॒राड॑क्ष॒ण्वत्य॒न्याऽस्मा॒ल्लोकात्प॒द्यया
१. विराट्द्वयं सम्पाद्याऽन्नाद्यहेतुरिति. क. पु. ।

विराजाऽन्नाद्यमवरुन्धेऽमुष्मादक्षययोभयोरनयोर्लो-
कयोरन्नाद्यमवरुन्ध आन्धीगवेन तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
अत्र हि 'पुरोजिती' इत्याद्यानुष्टुबुत्तरे गायत्र्यौ । अतो दशपादा भ-
वन्तीति तैर्निष्पद्यमाना पद्या अन्या विराट् । एतासु विद्यमानाक्षरपरि-
गणनायामशीतिसंख्यान्यक्षराणि भवन्ति । तत्र दशसंख्यया विभागे अ-
न्ततो दशा (२)क्षराण्येव तिष्ठन्ति । तैरक्षरैर्निष्पद्यमाना अन्या विराट् ।
(३)ततः पद्यया विराजा अस्माद्भूलोकादेव अन्नाद्यमवरुन्धे लभते ।
अमुष्मात् स्वर्गलोकादक्षय्यया विराजा अन्नाद्यमवरुन्धे यस्मादान्धी-
गवेन तुष्टुवानः स्तुतवान् अनयोरुभयोर्द्यावापृथिव्योर्लोकयोरन्नाद्यं
अदनीयं प्रशस्तमन्नमवरुन्धे लभते ॥ २२ ॥
अथ 'सोमः पवते' इति तृचे गेयं साम दर्शयति—
वात्सप्रं भवति ॥ २३ ॥
वत्सप्रिणा दृष्टं साम वात्सप्रम् । तत् 'सोमः पवते' इति तृचे कार्यम् २
वैराजस्य साम्न इव (४)अस्याऽप्यनुतोदवत्त्वात् साम्येनाऽस्मिन्
वैराजं प्रतिष्ठितमित्यभिप्रेत्य स्तौति—
एतस्मिन्वै वैराजं प्रतिष्ठितं प्रतितिष्ठति वात्सप्रेण
तुष्टुवानः ॥ २४ ॥
अयमभिप्रायः—अनुतोदो नामाऽभ्यासः । स च त्रित्वविशिष्टो वैराज-
स्य त्रिषु पादान्तेष्वधीयते वात्सप्रेऽपि तथाऽधीयते । उभयत्र चतुष्कृत्वो-
ऽभ्यासः सूत्रकृता विकल्पेनोक्तः—'तस्य पदान्तांश्चतुरभ्यस्येयुस्तथा चा-
तुर्थिकस्य वात्सप्रस्ये'ति । तस्येति प्राकृतं वैराजं परामृश्यते । तत्र च नि-
दानकारेण व्यवस्था दर्शिता—'तेन वात्सप्रं सामाऽऽदध्यात् यदि वैराजं
त्र्यनुतोदं वात्सप्रमपि त्र्यनुतोदम् । यदि चतुरनुतोदं वात्सप्रमपि चतुर-
नुतोदमि'ति । सूत्रकृताऽप्युक्तम्—'समाधि त्वि'ति । वैराजवात्सप्रयोः
समाधि साम्यं कुर्यादिति तस्याऽर्थः । एतदेवाभिप्रेत्य एतस्मिन् खलु
वात्सप्रे वैराजं साम प्रतिष्ठितमिति कथनम् । यस्मादेवं तस्माद्वात्स-
प्रेणानेन तुष्टुवानः स्तुवन् प्रतितिष्ठति ॥ २४ ॥
अथाऽस्य साम्नः ऋषिसम्बन्धप्रदर्शनपुरस्सरं श्रद्धाफलतया स्तौति—
वत्सप्रीर्भाल्न्दनः श्रद्धां नाऽविन्दत स तपोऽतप्यत
२. अक्षराण्यवशिष्यन्त इति. क. पु. ३. तयोरिति. क. ख. पु.
४. अस्याऽप्यनुतोदादिति. क. ख. पु. ।

४८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
स एतद्वात्सप्रमपश्यत्स श्रद्धामविन्दत श्रद्धा विन्दा-
महा इति वै सत्रमासते विन्दते श्रद्धाम् ॥ २५ ॥
(१)ऋषिः श्रद्धां सर्ववस्तुविषयामभिरुचिं नाऽविन्दत नाऽलभत ।
तल्लाभार्थं स ऋषिः तपस्तप्तवान् । तेन च तपसा स ऋषिरेतद्वात्सप्रं
सामाऽपश्यत् । तेन साम्ना साधनेन श्रद्धामप्यविन्दत श्रद्धां विन्दामहै
लभामहा इति खलु सत्रमासते द्वादशाहाख्यं यज्ञं कुर्वन्ति । तेनैतद्वा-
त्सप्रं प्रयुञ्जानाः श्रद्धामभिरुचिं सर्ववस्तुगोचरां विन्दते लभते ॥ २५ ॥
अथैतदीयस्य निधनस्य अह्ना सङ्गतिं दर्शयन् प्रशंसति-
ईनिधनं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपं निधनान्ताः पवमाना
भवन्त्यह्नो धृत्यै स्तोमः ॥ २६ ॥
ई इति निधनं यस्य तत्तथोक्तं वात्सप्रमपि ईकारानिधनम् । तथाहि
तथैव खल्वेतस्याऽह्नो रूपं पुरा विहितम् दिनिधनं तृतीयस्य निधनं
चतुर्थस्येति । किञ्च पवमानाः पवमानस्तोत्राणि निधनान्ताः
निधनं ऋगक्षरव्यतिरिक्तं ई सा वाक् ई इत्यादिकं येषां ते निध-
नान्ताः तादृशानि भवन्त्यह्नो धृत्यै पवमानस्तोत्रस्यैतस्याऽह्नो धार-
णार्थम् । स्तोत्रं हि पुरस्तात् क्रियमाणेन हिङ्कारेण ऋगक्षरव्यतिरिक्तेना-
वसानप्रयुक्तेन निधनेन उभयतः परिगृहीतत्वादृढं भवति। तद्वारा अह-
रपि अन्यथाऽभिधानस्थानेन निधनेन वियोगात् कृतमपि स्तोत्रं प्रशि-
थिलं स्यादित्यह्नोऽपि शैथिल्यं भवेत् । एवं सप्तसु सामसु तृचेषु क्रि-
यमाणेषु एकविंशतिस्तोत्रीया निष्पद्यन्ते । तथा च एकविंश एवाऽस्य
स्तोत्रस्य स्तोमो भवति ॥ २६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
द्वादशाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥
अथ द्वादशः खण्डः ॥
अथोक्थानां प्रथमस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति-
'अग्निं वो वृधन्त'मिति ॥ १ ॥
अयं तृचः प्रथमस्य मैत्रावरुणस्योक्थस्य स्तोत्रीय इत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्मिंस्तृचे वृधन्तमिति वृधि धातुः श्रूयते । तत्सूचितमर्थमाह-
अवर्धन्त ह्येतर्हि यजमानमेव तया वर्धयन्ति ॥ २ ॥
१. भालन्दनः भलन्दनस्य पुत्रः वत्सप्रीर्नाम ।

[Header] द्वादशाध्याये द्वादशः खण्डः । ४८१

एतर्हि एतस्मिन् काले तृतीयसवानावसाने अवर्द्धन्त । हि यस्माद्दे-
वाश्चरुपूरोडाशादिभिर्वृद्धाः समृद्धाः अभूवन्, तस्मादेतया वृद्धिधातु-
युक्तयर्चा यजमानमेव वर्द्धयन्त्युद्गातारः ॥ २ ॥
अथ द्वितीयस्य ब्रह्मण उक्थस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति-
“वयमु त्वामपूर्व्वयं”त्यपूर्व्वाँ॑ ह्ये॑तर्हि॑ प्रजापतेस्तनूमग-
च्छन्नपूर्व्वमेवैतया यजमानं गमयन्ति ॥ ३ ॥
'वयमु त्वा'मिति तृचो द्वितीयस्योक्थस्य स्तोत्रीयः कार्य्यः। तत्सम्ब-
न्धिना(१) अपूर्व्वशब्देन सूचितोऽर्थः प्रतिपाद्यते । एतर्ह्येतस्मिन् काले
अपूर्व्वां अदृष्टपूर्व्वां खलु प्रजापतेस्सर्वकारणभूतस्य विधातुस्तनं शरी-
रं हि अगच्छन् आप्नुवन् देवाः । तस्मादपूर्व्वशब्दयुक्तयैतया स्तोत्रीयया
अपूर्व्वं अभूतं दिव्यं फलमेव यजमानं गमयन्ति प्रापयन्ति ॥ ३ ॥
अथ तृतीयमच्छावाकोक्थस्य स्तोत्रीयं तृचं विधत्ते—
“इममिन्द्र सुतं पिब ज्येष्ठममर्त्यं मदामि”ति ज्यैष्ठ्यँ॑ ह्ये-
तर्हि॑ वाचोऽगच्छन् ज्यैष्ठ्यमेवैतया यजमानं गमयन्ति ॥४॥
'इममिन्द्र सुतं पिबे'ति तृतीयस्योक्थस्य स्तोत्रीयस्तृचः कार्य्यः ।
एतर्ह्येतस्मिन्नन्तरे ज्यैष्ठ्यमतिशयितं प्राशस्त्यं वाचोऽगच्छन् स्तुत-
शस्त्ररूपाणां सर्व्वासां वाचां प्रयुक्तत्वात् । अतो ज्यैष्ठ्यलिङ्गयुक्तया स्तो-
त्रीयया यजमानं ज्यैष्ठ्यमतिशयितं प्राशस्त्यमेव गमयन्ति ॥ ४ ॥
अथ 'अग्निं व' इति प्रथमस्योक्थस्य विहिते तृचे गेयं साम दर्शयति-
सैन्धुक्षितं भवति ॥ ५ ॥
सिन्धुक्षिता दृष्टं सैन्धुक्षितम् । तत्साम तस्मिंस्तृचे कार्यम् ॥ ५ ॥
अथोक्तमृषिसम्बन्धं दर्शयन् विशिष्टफलहेतुतयैतत् स्तौति--
सिन्धुक्षितै राजन्य॑र्षिर्ज्यो॑गपरुद्धश्चरन् स एतत्
सैन्धुक्षितमपश्यत् सोऽवागच्छत् प्रत्यतिष्ठद्वगच्छति
प्रतितिष्ठति सैन्धुक्षितेन तुष्टुवानः ॥ ६ ॥
सिन्धुक्षिन्नाम राजन्यो राजपुत्रः ऋषिः ज्योक् चिरकालं अपरुद्ध
अज्ञानेनाऽऽवृतश्चरन् सञ्चरणशीलश्चाऽऽसीत्। स ऋषिरेतत् सैन्धुक्षितं
नाम सामाऽपश्यत् तपसो बलाद्दृष्टवान् । तदनन्तरमेतेन साम्ना साध्य-
नेन अवागच्छत् सर्वमजानात्, तथा प्रत्यतिष्ठत्(२) प्रतिष्ठातत्परोऽभव-
१. अपूर्वसम्बन्धेनेति. ग. पु. २. प्रतितिष्ठत्येति. क. ख. पु.
६१ ता० ब्रा०

४८२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
द्राज्ये। अतोऽद्यतनोऽपि सैन्धुक्षितेन स्तुवन्नवगच्छति प्रतितिष्ठति च ॥
'वयसु त्वामपूर्व्वे'ति द्वितीयस्योक्थस्य विहिते तृचे गेयं साम दर्शयति-
सौभरं भवति बृहतस्तेजः ॥ ७ ॥
'बृहतो वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्तस्य तेजः परापतत् तत् सौभ-
रमभवदि'ति ब्राह्मणात् सौभरं साम बृहतस्साम्नस्तेजः। एतदस्मिन्
'वयमुत्वामि'ति तृचे कार्य्यम् ॥ ७ ॥
अथैतत् स्तौति--
पन्नमिव वै चतुर्थमहस्तदेतेन बृहतस्तेजसोत्त-
भ्नोति सौभरेण ॥ ८ ॥
पन्नं अधस्तात् पतितमिव खल्वेतत् चतुर्थमहरतीतेष्वहःसु(१)
बृहतीष्वेतत्पृष्ठस्तोत्रं क्रियते। बृहती च षट्त्रिंशदक्षरा। अस्मिन्नहनि
ततोन्यूना

अथ त्रयोदशः खण्डः ॥
इत्थं पञ्चदशस्तोत्राणि गतानि। अथैतस्य चतुर्थस्याह्नः षोडशि-
मत्वात् तत्र षोडशिस्तोत्रे बृहत्साम द्विपदासु स्तोतव्यमिति विधि-
त्सुराह—
इन्द्रश्च बृहच्च समभवतां तमिन्द्रं बृहदेकया तन्वा-
त्यरिच्यत तस्या अबिभेदनया माऽभिभविष्यतीति सो-
ऽब्रवीत् षोडशी तेऽयं यज्ञक्रतुरास्त्विति स षोडश्यभ-
वत्तदस्य जन्म ॥ १ ॥
देवानां मध्ये इन्द्रश्च साम्नां मध्ये बृहत्साम च समभवतां प्रजापते
रुरसो बाहुभ्याञ्च सम्भूतौ सहोत्पन्नावभूताम् । (१) एवं सहोत्पत्त्यन्तरं
तमिन्द्रं बृहत्साम एकया तन्वा एकेन (२) शरीराङ्गेनाऽत्यरि-
च्यत अतिरिक्तमधिकमभूत् । ततस्स इन्द्रः तस्या बृहतस्तन्वा अति-
रिक्ताया अबिभेत् भीतवान् । अनयाऽतिरिक्तया तन्वा मां बृहत्सामा-
ऽभिभविष्यति पराभविष्यतीति । एवं (३) भीतस्सन् इन्द्रोऽब्रवीत्—
हे बृहत् ते तव येयमतिरिक्ता तनूः अयं षोडशी नाम यज्ञक्रतुर-
स्त्विति षोडशस्तोत्राणि षोडश शस्त्राणि च यस्याऽसौ षोडशी
षोडश्याख्यः सोमयागो भवत्वित्यर्थः । एवमिन्द्रोक्ते तदनन्तरं
स षोडश्यभवत् उक्थस्तोत्रपञ्चदशापेक्षया अतिरिक्ता या बृहतस्तनूः
सा षोडशी षोडशस्तोत्रशस्त्रवान् यज्ञक्रतुरभवत् । अस्य षोडशिन-
स्तदेव जन्मोत्पत्तिर्बृहतः सम्बन्धिव्यतिरिक्ता तनूः विहितानां
पञ्चदशानां स्तोत्राणां यत् षोडशसंख्यापूरकं स्तोत्रं तदात्मना जा-
तेत्यर्थः ॥ १ ॥
तस्माद्बृहत्साम षोडशिस्तोत्रतया कार्यमित्याह—
अतिश्रिया भ्रातृव्यं॑रिच्यते यो गाय॒त्रीषु द्विपदा-
सु बृहता षोडशिना स्तुते ॥ २ ॥
यच्छब्दश्रवणात्तच्छब्दाध्याहारः । सोऽयं श्रिया सम्पदा भ्रातृव्यं
शत्रुमतिरिच्यते अधिको भवति । यो गायत्रीषु द्विपदासु बृहता षोड-
शिना षोडशिसाम्ना स्तुते स्तावयतीत्यर्थः ॥ २ ॥
१. सहोत्पन्नामिति. ग. पु. २. शरीरेणाऽनेनेति. ग. पु.
३. भूतस्स इन्द्र इति. क. ख. पु.

काः पुनस्ताः द्विपदा इत्यत आह—
“उप॑ नो॒ हरि॑भिः सु॒त”मित्ये॒ता वै गा॑य॒त्र्यो द्वि-
प॒दा ए॒तासु स्तोत॑व्यम् ॥ ३ ॥
“उप नो हरिभिः सुत”मित्याद्याः उत्तराग्रन्थे समाम्नाताः । एता एव
गायत्र्यो द्विपदाः। यद्यपि तास्त्रिपदा गायत्र्यः तथाप्यु‘प नो हरिभिः सु-
त’मिति प्रथमपाद एव तृतीयपादात्मना पुनः पुनरभ्यस्यते इति तासां
द्विपदात्वम् । एतासु द्विपदासु बृहता साम्ना स्तोतव्यमित्येकः पक्षः॥३॥
अथ पक्षान्तरं विधित्सुः सामान्तरस्योत्पत्तिमाह—
इन्द्रः॑ प्रजाप॑तिमुपाधावद्वृ॒त्रꣳ हनानीति॒ तस्मा॑
ए॒ताम॑नु॒ष्टुभ॑मपहरसं प्रायच्छत्तया नाऽस्तृणुत॒ यद॒स्तृ-
ता व्य॑नदत्तन्नानदस्य नानद॒त्वम् ॥ ४ ॥
इन्द्रः पुरा वृत्रं असुरं हन्तुं स्वयं(१) अशक्तस्सन् प्रजापतिं स्रष्टारं
(२)स्वपितरमुपाधावदुपागच्छत् । किं कुर्व्वन् ? वृत्रमसुरमहं हनानि हन-
नसमर्थो भवामि यथाऽहं हन्तुं शक्ष्यामि तथा मां कुर्व्विति ब्रुवन् । तस्मा
उपगतायेन्द्राय अपहरसं अपगतहरसं(३) तेजःप्रतिपादकेन हरशब्देन
विधुरामेतां प्रत्यस्मा इत्यादिकमनुष्टुभमृचं प्रायच्छत् प्रादात्-अनया
वृत्रं जहीति । तत इन्द्रस्तां तस्मिन् वृत्रे प्राक्षिपत् । तया स नाऽस्तृणुत
नाऽहिंस्यत । स्तृहिंसायामिति धातुः। स चाऽस्तृतोऽहिंसतः सन् यत्
व्यनदत् विशेषेण शब्दमकरोत् तन्नानदं सामाऽभवत् । यस्मादेवं नद-
नाज्जातं तत्तस्मान्नानदस्य साम्नो नानदत्वं नानदमिति नाम सम्पन्नम्॥४॥
इत्थं पक्षान्तरोपयुक्तं साम प्रदर्श्य अथ (४)तस्याऽऽधारभूताः स्तो-
त्रीया ऋचो विवक्षुराह—
तं पुन॑रुपाधावत्तस्मै॑ स॒प्तानाꣳ होत्रा॑णाꣳ हरो
निर्म्मा॑य॒ प्राय॑च्छत् तमस्तृणुत ॥ ५ ॥
तं प्रजापतिमिन्द्रः पुनरुपाधावत् उपागच्छत् त्वद्दत्तयाऽनुष्टुभा
नाऽसौ वृत्रो हत इति ब्रुवन् । ततस्तस्मै इन्द्राय प्रजापतिः सप्तानां हो-
त्राणां होतृमैत्रावरुणादयः सप्त वषट्कर्त्तारः तेषामार्त्विज्यनि होत्राश-
ब्देनोच्यन्ते सप्तसंख्यानां होतृमैत्रावरुणादिसम्बद्धानां कर्म्मणां हरस्ते-
जो निर्म्मायोत्पाद्य एकीकृत्य प्रायच्छत् । ततस्तेन हरसा तं वृत्रम-
१. अपराद्धस्सन्निति. ग. पु. २. स्वामिनमिति. क. पु.
३. कामः तेजप्रतिपादकेनेति. क. पु, ४. तत्साधनभूता इति. क. ख. पु.