ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

४६६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

यद्वै यत् खलु असुराणां सम्बन्धि असोढं(१) परैरनभिभूतं आसीत्
पुरा तद्देवाः सत्रासाहीयेन साम्ना साधनेनाऽसहन्त अभ्यभवन् । षह
अभिभवे इत्यस्मादेव धातोर्निष्ठायां(२) 'तीषसहल्लुभे'त्यादिनाऽस्य वि-
कल्पेनेदत्त्वात्(३) 'यस्य विभाषे' तीट्प्रतिषेधे(४) 'सहिबहोरोदवर्णस्ये'
त्यकारस्य स्थाने ओकारः । तदनन्तरं देवा एनानुसुरान् सत्रा सह युगप-
देव सर्वान् असक्ष्महि अभ्यभूमेत्येमन्यन्त । तत्तस्मात् सत्रासाहीयस्या-
ऽस्य साम्नः सत्रासाहियत्वं सत्रासाहीयमिति संज्ञा सञ्जाता ॥ २१ ॥
यस्मादेवं तस्मादद्यतनोऽपि स्तोता अनेन भ्रातृव्यमभिभवतीत्याह—
सत्रा भ्रातृव्यं सहते सत्रासाहीयेन तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
सत्रासाहीयेन तुष्टुवानः स्तुतवान् यजमानः सत्रा साकम्, साकं
सत्रा समं सहेति निघण्टुः । सह युगपदेव यत्तेनैव भ्रातृव्यं शत्रुं सहते
अभिभवति ॥ २२ ॥
अथाऽधारभूतानामृचां छन्दोद्वारेण स्तौति--
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव
प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति ॥ २३ ॥
'पुनानो अक्रमीदि'त्याद्यासु गायत्रीषु सत्रासाहीयेन स्तुवन्त्युद्गा-
तारः । त्रिपदाश्च गायत्र्यः । लोके च त्रिपदाः पृष्ठ्यादयः प्रतिष्ठिता दृष्टाः।
अतस्तत्स्तवनं प्रतिष्ठायै यजमानस्य प्रतिष्ठानाय सम्पद्यते ब्रह्मवर्च-
साय च । तेजोविशेषो हि ब्रह्मवर्चसं गायत्री तु तेजोरूपेणाऽग्निना सह
प्रजापतिमुखादुत्पन्ना । तस्मात्तेजोरूपेति ब्रह्मवर्चसहेतुरित्यर्थः। अपि
च प्राणापानव्यानरूपेण वृत्तित्रयरूपः । प्राणापानवायुरेव त्रिपदा गायत्री।
अत्र चाऽऽद्यन्तयोस्तृचयोर्गायत्रत्वात् येनैव प्राणेन गायत्रीरूपेण प्रयन्ति
स्तोत्रं प्रारभन्ते तमेवाऽभिलक्ष्योद्यन्ति समापयन्ति । एवं सत्युपक्रमोप-
संहारयोरैकरूप्यं जायत इत्यर्थः ॥ २३ ॥
यदुक्तं प्राक् स्तोत्रीयाविधानसमये गायत्र्यः सत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण
तस्माल्लोके क्रियन्त इति, तदत्र विवृणोति—
वृषण्वत्यो गायत्र्यो भवन्ति तदु त्रैष्टुभाद्रूपान्न-
यन्ति स्तोमः ॥ २४ ॥
'गमदिन्द्रो वृषा सुतमि'ति वृषण्वत्यो वृषण्वच्छब्दयुक्ता गायत्र्यो भ-

---

१. परैरधृतमिति. क. पु. २. पा. सू. ७. २. ४८.
३. पा. सू. ७. २. १५. ४. पा. सू. ६. ३. ११२.