स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

432 [स्मृ]तिचन्द्रिकायां
एतेन विधिना श्राद्धं कुर्यात्संवत्सरं सकृत् ।
त्रिश्चतुर्वा यथाश्रद्धं मासेमासे दिनेदिने ॥
इति । एतेन विधिना पार्वणविधानेन प्रतिसंवत्सरमेकवारं
विशिष्टेऽह्नि, प्रतिसंवत्सरं त्रिवारं वा त्रिषु मासेषु विशिष्टेऽह्नि,
प्रतिसंवत्सरं चतुर्वारं चतुर्षु मासेषु विशिष्टेऽह्नि, मासे मासे वा
विशिष्टेऽह्नि, दिनेदिने वा यथाश्रद्धं श्रद्धानुसारेण श्राद्धं
नित्यश्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । यथाश्रद्धमित्येतत् यथासामर्थ्यमि-
त्यस्यापि प्रदर्शनार्थम् । शक्त्यपेक्षयाऽपि व्यवस्थाया उचित-
त्वात् । अस्य च नित्यश्राद्धस्य कल्पः अस्माभिराह्निके सम्य-
क्प्रपञ्चित इति नेह प्रपञ्च्यते ॥
नैमित्तिकं तु श्राद्धमेकोद्दिष्टात्मकं पार्वणविकृतिभूतं आशौचका-
ण्डेऽस्माभिर्वक्ष्यते ॥
काम्यश्राद्धं तु शातातपेन निरूपितं—
कामाय तु हितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये ।
पार्वणेन विधानेन तदप्युक्तं यथाक्रमम् ॥
इति । तदपि काम्यश्राद्धमपि पार्वणविधानेन प्रतिपदोक्त-
धर्मान्तरसहितं विप्रनिमन्त्रणाद्युक्तक्रमानतिक्रमेण कार्यमिति
मुनिभिरुक्तमित्यर्थः । तेन काम्यश्राद्धं ‘काम्ये तु धुनिरोचनौ’
इति वचनेन प्रतिपदोक्तधुनिरोचनसंज्ञिकविश्वेदेवान्वितं कार्यम् ॥
वृद्धिश्राद्धमपि प्रतिपदोक्तधर्मान्तरसहितं पार्वणवत्कार्यम्।
तथाच विष्णुधर्मोत्तरं—

वृद्धौ श्राद्धं नरः कुर्वन् नित्यं वृद्धिमवाप्नुयात् ।
इत्युक्त्वा,
वृद्धौ समर्चयेद्विद्वान् नित्यं नान्दीमुखान् पितॄन् ।
संपादितो विशेषस्तु शेषं पार्वणवद्भवेत् ॥
इत्युक्तम् । वृद्धौ पुत्रजन्मविवाहाद्यात्मिवृद्धिरूपनिमित्ते प्रस्तुत
इत्यर्थः ।
पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्राद्धमुदाहृतम् ।
इति वसिष्ठस्मरणात् । नरोत्र पिता* विवक्षितः । अत एव
विष्णुपुराणे—
जातस्य जातकर्मादिक्रियाकाण्डमशेषतः ।
पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम् ॥
कात्यायनोपि—
स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु ।
पिण्डानोद्वहनात्तेषां तस्याभावे तु तत्क्रमात् ॥
अस्यार्थः—सुतसंस्कारकर्मसु जातकर्मादिषु तेषां सुतानां ओ-
द्वहनात् विवाहपर्यन्तेषु पिता स्वपितृभ्यः पिण्डान् दद्यात् ।
वृद्धिश्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । तस्याभावे तु पितुरभावे तु तत्क्र-
मात् तेषु जातकर्मादिकर्मसु,
असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः ।
इत्यादिवचनात् यो गम्यमानः कर्तृक्रमः तेन क्रमेण ज्येष्ठभ्रात्रादिः
स्वपितृभ्यो दद्यादिति । समावर्तनस्यापि विवाहात्प्राचीनसुत-
*पित्रादिः
SMRITI CHA.—Vol. V. 55

स्मृतिचन्द्रिकायां
संस्कारत्वाज्जीवत्पितृकसमावर्तने पिता स्वपितृभ्यो दद्यात् ।
अजीवत्पितृकस्तु पूर्वसंस्कृतभ्रात्रसम्भवे स्वयमेव पितृभ्यो द-
द्यात् उपनयनेन कर्माधिकारस्य जातत्वात् । विवाहेऽप्येवमेव
द्रष्टव्यम् ।
वृद्धौ समर्च्चयेद्विद्वान् निशं नान्दीमुखान् पितॄन् ।
इत्यादिविष्णुधर्मोत्तरवचनशेषस्यायमर्थः—वृद्धौ वृद्धिश्राद्धे नान्दी-
मुखसंज्ञिकान् पितॄन् समर्च्चयेत् । सम्पादितो विशेषस्तु नान्दी-
मुखसंज्ञारूपो वैशेषिको धर्मः सम्पादितः प्रतिपादितः । शेषं
पार्वणवद्भवेत् । प्रतिपादितनान्दीमुखसंज्ञारूपवैशेषिकधर्मादन्य-
र्धर्मजातं पार्वणवदिहाप्यवगन्तव्यमिति ।
नचैवं पुरूरवार्द्रवसंज्ञिकरूपो धर्मः पार्वणवत् विश्वेषां
देवानामात्र स्यादिति वाच्यं विष्णुधर्मोत्तरे नान्दीमुखसंज्ञारूप-
वैशेषिकधर्माभिधानस्य स्मृत्यन्तरोक्तवैशेषिकधर्मप्रदर्शनार्थत्वात् ।
तस्मात् ‘सत्यो नान्दीमुखे वसुः’ इत्यादयः स्मृत्यन्तरोक्ताः
विशेषाः वृद्धिश्राद्धे ग्राह्याः । तत्र तावच्छातातपेन केचन
विशेषा उक्ताः—
मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात्पितॄणां तदनन्तरम् ।
ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम् ॥
इति । मातामहश्राद्धं पार्वणवत्सपत्नीकमेव । न तु मात्रादि-
श्राद्धवन्मातामहादिश्राद्धं पृथक्कार्यमिति वक्तुं श्राद्धत्रयं स्मृतमि-
त्युक्तम् । न तु मातृश्राद्धमित्यनेन मातुरेव श्राद्धं पृथग्विहितं

न पितामहीप्रपितामह्योरिति वाच्यम्। मातृशब्दस्यात्र लक्षणया
मात्रादिपरत्वात्। अत एवोक्तं तेनैव—
पित्रादित्रयपत्नीनां भोज्या मातुः प्रति द्विजाः।
स्त्रीणामेव तु तद्यस्मान्मातृश्राद्धमिहोच्यते॥
इति। मातुः प्रति द्विजाः भोज्याः। मातृपितामहीप्रपितामही-
रुद्दिश्य भोज्याः द्विजा इत्यर्थः। पित्रादित्रयपत्नीनां स्त्रीणां
इह पृथगेवैतच्छ्राद्धं यस्मात्तस्मान्मातृश्राद्धमित्युच्यत इत्यन्वयः।
उक्तश्राद्धत्रयस्य कालभेदमाह गार्ग्यः—
मातृश्राद्धं तु पूर्वेद्युः कर्माहन्येव पैतृकम्।
मातामहं चोत्तरेद्युर्वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्॥
एवं दिनत्रयश्राद्धपक्षो यदा दुष्करः तदा त्वाह वृद्धशातातपः—
पृथग्दिने त्वशक्तश्चेदेकस्मिन् पूर्ववासरे।
श्राद्धत्रयं तु कुर्वीत वैश्वदेवं तु तान्त्रिकम्॥
इति। फलदेशकालद्रव्यदेवतासाधारण्यादत्र वैश्वदैविकं तन्त्रे-
णैव कार्यमित्यर्थः। ननु कथमत्र कालसाधारण्यं?
पूर्वाह्ने मातृकं श्राद्धं मध्याह्ने पैतृकं तथा।
ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्॥
इति शातातपेन मातृश्राद्धादिषु पूर्वाह्नादिकालभेदविधानात्।
अतः कथमत्र तन्त्रता? सत्यं शातातपवचनानुसारेणानुष्ठाने का-
लभेदान्न तन्त्रता। किन्तु—

पूर्वाह्णे दैविकं कार्यं अपराह्णे तु पैतृकम् ।
एकोद्दिष्टं तु मध्याह्ने प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् ॥
इति प्राचेतसवचनानुसारेणैकदिने प्रातःकाले यदा श्राद्धत्रया-
नुष्ठानं तदैव वैश्वदैविकं तन्त्रं स्यात् कालैक्यात् । प्रातश्शब्दोत्र
न सङ्गवाख्यकालनिवृत्तिपरः—
पूर्वाह्ने वै भवेद्वृद्धिर्विना जन्मनिमित्तकम् ।
पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं तात्कालिकं बुधः ॥
इत्यत्रिणाऽभिधानात् । लघुपक्षत्वाद्वैश्वदैविकतन्त्रपक्षेणैव सम्प्र-
त्यनुष्ठानम् । वृद्धशातातपोपि विशेषानाह—
त्रिष्वप्येतेषु युग्मांस्तु ब्राह्मणान्नियतश्शुचिः ।
प्रदक्षिणं तु सव्येन भोजयेद्देवपूर्वकम् ॥
इति । अयमर्थः—द्वौ दैवे ब्राह्मणौ । द्वौ मातृश्राद्धे। द्वौ पितृ-
श्राद्धे। द्वौ सपत्नीकमातामहश्राद्धे एवमष्टावरान् ब्राह्मणान् निम-
न्त्रणादि विसर्जनान्तं सर्वमुपचारजातं प्रदक्षिणं यथा भवति
तथा कुर्वन् सव्येन सव्यांसगतेनैव यज्ञसूत्रेणोत्तरवाससा चान्वितः
श्राद्धकर्ता भोजयेदिति । अत्र विष्णुपुराणोक्तविशेषः—
युग्मांस्तु प्राङ्मुखान्विप्रान् भोजयेन्मनुजेश्वर । इति ।
प्रचेता अपि विशेषमाह—
न जपेत्पैतृकं जप्यं न मांसं तत्र दापयेत् ।
प्राङ्मुखो देवतीर्थेन क्षिप्रं देशविमार्जनम् ॥ इति ।
पैतृकं पितृलिङ्गकं जप्यं भोजनसमयादौ जप्यत्वेन विहितमन्त्र न

437

प्रयोक्तव्यं जपस्यैवात्र निषेधात् । पितृलिङ्गोपि करणमन्त्रः प्रयो-
क्तव्य एव । अतएव स्मृत्यन्तरम्—
पितृलिङ्गेन मन्त्रेण यत्कर्म मुनिभिःस्मृतम् ।
तेनैव तद्विधातव्यं अमन्त्रमकृतं यतः ॥
इति । प्राङ्मुखः कर्ता देवतीर्थेन पैतृकमपि कर्मजातं कुर्यादिति
तृतीयपादस्यार्थः । क्षिप्रं देशादिमार्जनं भुक्तवत्सु द्विजेषु तानि
भोजनस्थानानि संमार्जनं कर्तुं कर्तुः प्राङ्मुखत्वं भोक्तृषूदङ्मु-
खेषु सत्सु कथञ्चिद्दिगाभिमुख्यसम्भवाद्युज्यते । न तु प्राङ्मुखेषु
भोक्तृषु । तेनोदङ्मुखान् ब्राह्मणान् भोजयेदिति पक्षोऽस्माद्व-
चनाद्गम्यत इत्यवगन्तव्यम् । विष्णुपुराणोक्ते तु प्राङ्मुखान् ब्राह्म-
णान् भोजयेदिति पक्षे कथञ्चिद्दिगाभिमुख्यं कर्तुरुदङ्मुखत्वे
सति युज्यते न तु प्राङ्मुखत्व इति कर्तुरुदङ्मुखत्वपक्षस्तद्व-
चनाद्गम्यत इति बोद्धव्यम् । एवं च यदा प्राङ्मुखा विप्रास्तदा
कर्तोदङ्मुख आवाहनादिकं कुर्यात् । यदा तु विप्रा उद-
ङ्मुखाः तदा कर्ता प्राङ्मुख इत्यवगन्तव्यम् । अत एवाश्व-
लायनगृह्यपरिशिष्टम्—‘आभ्युदयिके युग्माः ब्राह्मणाः । अमूला
दर्भाः । प्राङ्मुखेभ्य उदङ्मुखो दद्यात् । उदङ्मुखेभ्यः प्राङ्मुखः ।
द्वौ दर्भौ पवित्रे’ इति । भविष्यत्पुराणेऽपि विशेष उक्तः—
मधुरं भोजनं दद्यान्न चाम्लं परिवेषयेत् ।
रक्तपुष्पं तिलांश्चैव ह्यपसव्यं च वर्जयेत् ॥

पार्वणे जलोद्भवानि रक्तपुष्पाणि विहितानि तदितररक्तपुष्पा-
णि प्रतिषिद्धानि इह जलोद्भव रक्तपुष्पस्यापि प्रतिषेधार्थं रक्त-
पुष्पग्रहणम् । केन तर्हि तिलकार्यं कर्तव्यमित्यपेक्षिते कात्या-
यनः—'यवैस्तिलार्थः' इति ।
तिलार्थस्तिलकार्यं यवैः कर्तव्यमित्यर्थः । एवं 'ति-
लोऽसि सोमदेवत्यः' इति मन्त्रे यवोसीत्यूहः कार्य इत्याह
स एव 'तत्र यवोसीत्यूहः' इति । तत्र तथासति तिल-
कार्यार्थं यवोपादाने सतीत्यर्थः । अन्नत्यागादौ स्वधाशब्दो न
प्रयोक्तव्य इत्याह स एव—'न स्वधां प्रयुञ्जीत' इति ।
एवं 'स्वधा नमः' इत्यत्र स्वधाशब्दस्य स्थाने स्वाहा
इत्येवं प्रयोगः । 'स्वधार्घ्याः' इत्यत्र 'स्वाहार्घ्याः' इत्येवं
प्रयोगः कर्तव्यः ।
सदा परिचरेद्भक्त्या पितॄनप्यत्र देववत् ।
इति तेनैवाभिधानात् । देववदित्यभिधानात्सव्यजानुप्रपतनं
पित्र्येषूपचारेषु न कर्तव्यम् । तथाचोक्तं तेनैव—
निपातो न हि सव्यस्य जानुनो विद्यते क्वचित् ।
इति । एवं च यत्रयत्र पार्वणश्राद्धे दैविकप्रचारादन्यथा पैतृक-
प्रचारः स्मृतः तत्रतत्र वृद्धिश्राद्धे दैविकप्रचार आश्रयणीयः ।
मत्स्यपुराणे विशेष उक्तः—'दद्यादर्घ्यं द्वयोर्द्वयोः' इति ।
अर्घ्यग्रहणं पाद्यादेरपि प्रदर्शनार्थम् । अत एवानन्तरमुक्तं
तत्रैव—

श्राद्धकाण्डे नित्यश्राद्धादिविषयाणि. 439
युग्मा द्विजातयः पूज्या नान्दीशब्दानुपूर्वकम् ।
इति । एवञ्चैवं प्रयोगः—नान्दीदैवे क्षणः क्रियतामिति दैवे
द्वयोर्द्वयोर्युगपदेव निमन्त्रणं कृत्वा ओं तथेति द्वाभ्यां वि-
प्राभ्यां युगपदुक्ते प्राप्नुतां भवन्ताविति कर्ता ब्रूयात् । विप्रौ
तु प्राप्नुवावेति युगपदेव प्रतिवचनं ब्रूयाताम् । एवमेव पित्र्य-
निमन्त्रणं नान्दीमुखश्राद्धे क्षणः क्रियतामिति तु विशेषः ।
आवाहनादौ तु प्रयोगप्रकारमाह कात्यायनः—"नान्दीमु-
खान् पितॄनावाहयिष्ये' इति पृच्छति, 'अस्तु स्वधा' इत्यस्य
स्थाने तु 'नान्दीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहाः मा-
तामहाश्च प्रीयन्ताम्' इति प्रतिवचनम् । 'स्वधां वाचयिष्ये'
इत्यस्य स्थाने 'नान्दीमुखान् पितॄन् वाचयिष्ये' इति पृच्छति,
नान्दीमुखाः पितर इत्यादि प्रीयन्तामित्यन्तं प्रतिवचनम्” इति ।
विप्रा ब्रूयुरित्यर्थः । तृप्ताः स्थेति प्रश्नस्थाने सम्पन्नमिति पृच्छे-
दित्याह स एव—'संपन्नमिति तृप्तिप्रश्ने' इति । पिण्डद्रव्ये
तु विशेषमाह स एव—
'दधिबदराक्षतमिश्राः पिण्डाः' इति । कार्या इति शेषः ।
अत एव वृद्धवसिष्ठः —
तृप्तिप्रश्ने तु संपन्नं दैवे रुचितामित्यपि ।
दधिकर्कन्धुसंमिश्राः पिण्डाः कार्या यथाक्रमम् ॥
इति । कर्कन्धूः बदरीफलम् । पिण्डदाने विशेषमाह स एव—
प्राङ्मुखो देवतीर्थेन प्राक्कूलेषु कुशेषु च ।
दत्त्वा पिण्डान् कुर्वीत पिण्डपात्रमधोमुखम् ॥

440 स्मृतिचन्द्रिकायां
इति । प्राक्कूलेषु प्रागग्रेषु । पिण्डदानमत्र नोच्छिष्टसमीपे । किन्तु
भोजनशालाया बहिः कार्य,
प्रदद्यात्प्राङ्मुखः पिण्डान् वृद्धौ नाम्ना स बाह्यतः ।
इति वृद्धशातातपस्मरणात्, 'बहिस्तु प्राक्कूलेषु च दध्यक्ष-
तकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान्निधापयेत्' इति प्रचेतसाऽभिधानाच्च ।
चतुर्विंशतिमतेऽपि विशेष उक्तः-
एकं नाम्ना परं तूष्णीं दद्यात्पिण्डान् पृथक्पृथक् ।
इति । पृथक्पृथगेकैकस्मिन् द्वौ द्वौ पिण्डौ दद्यात् । तत्र
प्रथमपिण्डं नाम्ना गोत्रमन्त्रसहितेन दद्यात् । द्वितीयं तूष्णीं
दद्यादित्यर्थः । भविष्यपुराणे तु पिण्डदानमत्र वैकल्पिकमित्युक्तं-
पिण्डनिर्वपणं कुर्यान्न वा कुर्यान्नराधिप ।
वृद्धिश्राद्धे महाबाहो कुलधर्मानवेक्ष्य तु ॥
इति । कुलधर्मानवेक्ष्येत्यभिधानात् येषां कुले पिण्डदानादि-
विप्रविसर्जनान्तस्य कर्मकलापस्य अननुष्ठानं तेषां विप्रभोज-
नान्तमेव वृद्धिश्राद्धं कार्यम् । विप्रविसर्जनान्तपक्षेऽपि पितृभ्यो
वरयाचनमन्त्रात् 'दातारः' इत्यादेः पूर्वं मातृभ्यो वरया-
चनमन्त्रोऽत्र प्रयोज्यः । एतदपि तत्रैवोक्तम्-
माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ।
एता भवन्तु मे प्रीताः प्रयच्छन्तु च मङ्गलम् ॥ इति ।
इति स्मृतिचन्द्रिकायां पार्वणश्राद्धविकृतिभूतश्राद्धेषु
नित्यादिश्राद्धविषयाणि.

अथ वृद्धिश्राद्धस्यैव प्रयोगसौकर्यार्थ कात्यायनाद्युक्त-
प्रयोगपद्धतिः लिख्यते । तत्र तावत्कात्यायन आह—
अतः परं प्रवक्ष्यामि विशेष इह यो भवेत् ।
प्रातरामन्त्रितान् विप्रान् युग्मानुभयतस्तथा ॥
उपवेश्य कुशान् दद्यादृजूनेव हि पाणिना । इति ।
पूर्वेद्युर्निमन्त्रितान् विप्रान् उत्तरेद्युः प्रातः पूर्वाह्णे प्रक्षाळितपादा-
नासनेषूपवेश्य प्रक्रान्तं कर्म करिष्ये इत्यादि पार्वणवत्कु-
र्यात् । विशेषस्तु वैश्वदैविकार्थं पित्रर्थमपि युग्मानेव ब्राह्म-
णानुपवेश्य ऋजून् द्विगुणभङ्गरहितान् युग्मान् समूलान् कु-
शानासनार्थं विप्राणां प्राङ्मुखानामुदङ्मुखानां वा दक्षिणोरु-
समीपे पूर्वक्लृप्तासनस्योपरि प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा दद्यात् ।
ततो नान्दीदैवे क्षणः क्रियतामित्यादिपूर्वप्रकरणोक्तप्रकारेण
दैवे पित्र्ये च पुनरामन्त्रणं च कुर्यात् । ततः पार्वणवद्विश्वान्
देवान् विप्रद्वये सकृदावाह्य मातृपितामहीप्रपितामहीरावा-
हयिष्ये इति मातृवर्गार्थविप्रौ पृष्ट्वा, 'उशन्तस्त्वा हवामहे'
इति मन्त्रेण विप्रद्वये मातृवर्गं सकृदावाह्य नान्दीमुखान् पितॄ-
नावाहयिष्ये इति पितृवर्गार्थविप्रौ पृष्ट्वा विप्रद्वयेऽपि पितृ-
वर्गमावाहयेत् । नात्र सपत्नीकानामावाहनम् । ततो नान्दी-
मुखान् मातामहान् सपत्नीकान् आवाहयिष्ये इति मातामह-
वर्गार्थविप्रौ पृष्ट्वा सपत्नीकं मातामहवर्गं विप्रद्वये सकृदा-
वाहयेत् । ततोऽर्घ्योदकसंस्कारं कुर्यात् । तत्र विशेष आ-
SMRITI CHA.—Vol. V. 56

श्वलायनगृह्यपरिशिष्टेऽभिहितः—"द्वौ दर्भौ पवित्रे पात्राणि
चत्वारि 'शं नो देवीः' इत्यनुमन्त्रितासु यवानावपति—
यवोसि सोमदैवत्यो गोसवे देवनिर्मितः ।
प्रत्नवद्भिः प्रत्नः.............................॥
इति दृष्ट्वा नान्दीमुखान् पितॄनिमान् लोकान् प्रीणयाहि
नस्स्वाहेति स्वधार्थाः" इति । समीपनयनमन्त्रोपि स्वाहार्था
इत्यूह्यः । अर्घ्यप्रदाने तु विशेषः कात्यायनेन दर्शितः—
गोत्रनामाभिरमन्त्र्य पितृभ्योऽर्घ्यं निवेदयेत् ।
नात्रापसव्यकरणं न पित्र्यं तीर्थमिष्यते ॥
पात्राणां पूरणादीनि दैवेनैव हि कारयेत् ।
ज्येष्ठोत्तरकरान् युग्मान् कराग्राग्रपवित्रकान् ॥
कृत्वाऽर्घ्यं संप्रदातव्यं नैकस्यात्र प्रदीयते ।
इति । ज्येष्ठोत्तरकरानित्यादेरयमर्थः—द्वयोर्द्वयोर्ब्राह्मणयोर्हस्तौ
मेळयित्वाऽर्घ्यदानं कार्यं तत्र ज्येष्ठस्य ब्राह्मणस्य हस्ते उ-
त्तरः कार्य इति । 'या दिव्या आपः' इत्याद्यर्घ्यदान
मन्त्रान्ते विशेष आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे दर्शितः—'विश्वेदेवा
इदं वो अर्घ्यं नान्दीमुखाः पितर इति यथालिङ्गमर्घ्यदा-
नम्' इति । विश्वेदेवा इदं व इत्यत्र सत्यवसुसंज्ञका विश्वे-
देवा इति पूर्वप्रकरणोक्तो विशेषो द्रष्टव्यः । एवं यत्रयत्र
विश्वेषां देवानां नामनिर्देशः क्रियते तत्रतत्रायं विशेषोऽनु-
संधेयः । अर्घ्यदानवत् ब्राह्मणयोर्हस्तौ मेळयित्वा न गन्धा-

दिदानं किन्तु पार्वणवदेकैकस्य हस्त एव, अर्घ्यवद्विशेषा-
नभिधानात् । एकैकस्य हस्तेऽपि द्विर्द्विगन्धादिदानं कार्यं,
‘गन्धादिदानं द्विर्द्विः’ इति गृह्यपरिशिष्टेऽभिधानात् । अग्नौ-
करणविशेषस्तेनैवोक्तः— “पाणौ होमोऽग्नये कव्यवाहनाय
स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहा” इति । ‘नित्यं चाग्नौकरणं
स्वाहाकारेण होमश्च’ इति गृह्यपरिशिष्टे पाठान्तरम् । पूर्व-
वदिति वक्तव्ये नित्यमिति तत्रतत्र परिशिष्टकारादिभिरुच्यते ।
ततश्चायमर्थः— नित्यं चाग्नौकरणं पूर्ववदेवाग्नौकरणं इति ।
पार्वणवदग्नौ पाणौ वा करणमिति । ‘इदं विष्णुः’ इत्यङ्गुष्ठ-
ग्रहणमन्त्रस्थाने मन्त्रान्तरमुक्तं तत्रैव— ‘अतो देवा अवन्तु
न इत्यङ्गुष्ठग्रहणम्’ इति । आपोशनदानान्तरं जपे विशेषः
कात्यायनेन दर्शितः—
मधु मध्विति यस्तत्र त्रिजपेच्छ्रेय इच्छता ।
गायत्र्याऽन्नं तत्र सोऽत्र मधुमन्त्रविवर्जितः ॥
इति । मधुमन्त्रः ‘मधुवाता’ इत्यादिमन्त्रः । भुञ्जानेषु विप्रेषु
जप्यमन्त्रविशेषस्तेनैवोक्तः—
न चाश्नत्सु जपेदत्र कदाचित्पितृसंहिताम् ।
अन्य एव जपः कार्यः सोमसामादिकः शुभः ॥
इति । गृह्यपरिशिष्टे— ‘पावमानीः शंवतीरैन्द्रीरप्रतिरथं च श्रा-
वयेत्’ इति । पावमानीः स्वादिष्ठ्येत्येवमाद्याः । शंवतीः
‘शं इन्द्राग्नी भवतामवोभिः’ इत्याद्याः । ऐन्द्रीः ‘इन्द्र’

[444] स्मृतिचन्द्रिकायां

त्वा वृषभं वयम्' इत्याद्याः । अप्रतिरथं 'आशुश्शिशानः'
इति सूक्तम् । 'मधु वाताः' इत्यृचस्स्थाने "उपास्मै गायता
नरः' इति पञ्च मधुमतीश्च श्रावयेत् । 'अक्षन्नमी मदन्त इति
षष्ठी" इति गृह्यपरिशिष्टे पाठान्तरम् । तृप्तिप्रश्नादौ विशेषः
कात्यायनेन दर्शितः—
सम्पन्नमिति तृप्ताःस्थप्रश्नस्थाने विधीयते ।
सुसम्पन्नमिति प्रोक्ते शेषमन्नं निवेदयेत् ॥
यस्तत्र विकिरोऽन्नस्य तिलवान् यवमांस्तथा ।
उच्छिष्टसंनिधौ सोऽत्र तृप्तेषु विपरीततः ॥
इति । तत्र पार्वणे तृप्तेषु विप्रेषु उच्छिष्टसन्निधौ योऽन्नादेः
विकिरः तृप्तिप्रश्नत उत्तराभ्यां प्रागनुष्ठेयतया तदीयगृह्यसूत्रे
उक्तः, सोऽत्र वृद्धिश्राद्धे विपरीतकः तृप्तिप्रश्नत उत्तराभ्यां
ऊर्ध्वमनुष्ठेय इत्यर्थः । पिण्डदानेऽपि विशेषस्तेनैव दर्शितः—
प्रागग्रेषु तु दर्भेषु आद्यमामन्त्र्य पूर्ववत् ।
अपः क्षिपेन्मूलदेशेऽवनेनिङ्क्ष्वेति निस्तिलाः ॥
द्वितीयं च तृतीयं च मध्यदेशाग्रदेशयोः ।
मातामहप्रभृतींस्तु एतेषामेव वामतः ॥
सर्वस्मादन्नमुद्धृत्य व्यञ्जनैस्सूपपायसैः ।
संयोज्य यवकर्कन्धूदधिभिः प्राङ्मुखस्ततः ॥
अवनेजनवत्पिण्डान् दत्वा बिल्वप्रमाणकान् ।
तत्पात्रक्षाळनेनाथ पुनरप्यवनेजयेत् ॥

उत्तरोत्तरदानेन पिण्डानामुत्तरोत्तरः ।
भवेदधश्च करणादधरः श्राद्धकर्मसु ॥
तस्माच्छ्राद्धेषु सर्वेषु वृद्धिमत्स्वितरेषु च ।
मूलमध्याग्रदेशेषु ईषत्सक्तांश्च निर्वपेत् ॥
गन्धादि निर्वपेत्तूष्णीं ततश्चाचमयोद्द्विजान् ।
इति । मातामहप्रभृतींस्तु एतेषामेव वामत इत्यस्यायमर्थः—
एतेषां मातृवर्गार्थमवनेजनस्थानानामुत्तरतः कृतपितृवर्गार्थावने-
जनस्थानानामुत्तरतः मातामहप्रभृतीनवनेजयेदित्यर्थः । एतदु-
क्तं भवति—पिण्डस्थाने संस्तीर्णेषु प्रागग्रेषु दर्भेषु मूलमध्या-
ग्रदेशेषु प्रथमं मातृवर्गपिण्डदानार्थमपः क्षिपेत् । तत उत्तरतः
पितृवर्गपिण्डदानार्थं, तत उत्तरतो मातामहवर्गार्थमेवमपः क्षिपे-
दिति । पिण्डान् दत्वेत्यत्र मातृभ्यः पितृभ्यो मातामहेभ्यश्चे-
ति शेषः । ईषत्सक्तान् परस्परमीषत्स्पृष्टान् मात्रादिषु पित्रा-
दिषु च प्रत्येकं द्वौद्वौ पिण्डौ देयौ । तत्र प्रथमः पिण्डः
समन्त्रकनामगोत्रेण देयः । द्वितीयस्तूष्णीमिति । शेषः प्राची-
नप्रकरणोक्तोऽनुसंधेयः । पिण्डार्चनानन्तरं कर्तव्यविशेषस्त-
स्मिन्नेव दर्शितः—
तद्बर्हिर्भूमिमासिञ्चेत् सुष्टुप्रोक्षितमस्त्विति ।
शिवा आपस्संत्विति च युग्मानेवोदकेन हि ॥
सौमनस्यमस्त्विति च पुष्पदानमनन्तरम् ।
अक्षतं चारिष्टं चास्त्वित्यक्षतान् प्रतिपादयेत् ॥

इति। स्वस्तिवाचनेऽपि विशेषस्तेनैव दर्शितः—‘युग्मानेव
स्वस्ति वाच्यम्’ इति। अक्षय्ये स्वधावचने च विशेषो ना-
न्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति। अक्षय्यस्थाने नान्दीमुखान्
पितॄन् वाचयिष्य इति पृच्छति। नान्दीमुखाः पितरः पि-
तामहाः प्रपितामहाश्च प्रीयन्तामिति वचनेन प्राचीनप्रकरणो-
क्तमनुसन्धेयम्। शेषं पार्वणवदेव। पार्वणं च द्विविधं विस्तु-
तपार्वणमविस्तृतपार्वणं चेति। तत्राविस्तृतपार्वणं सङ्कल्पवि-
धानेन क्रियमाणम्। पिण्डनिर्वापणादिविधानेन क्रियमाणं विस्तु-
तपार्वणम्। पार्वणवदित्यातिदेशिकवचनेन द्विविधपार्वणध-
र्मातिदेशाद्विस्तृतपार्वणधर्मानुष्ठानासम्भवे सङ्कल्पविधानपार्वण-
धर्मकमपि वृद्धिश्राद्धाद्यनुष्ठेयमित्यवगन्तव्यम्।
‘इति स्मृतिचन्द्रिकायां कात्यायनोक्तवृद्धिश्राद्ध-
प्रयोगपद्धतिः.
अथाभ्युदयिकश्राद्धनिरूपणप्रसङ्गादन्यदाभ्युदयिकं कर्म
निरूप्यते। तत्र चतुर्विंशतिमतम्—
श्राद्ध आभ्युदये प्राप्ते देवतास्थापनं स्मृतम्।
जातिधर्मकुलश्रेणीलोकानां वृद्धिकारणम्॥
तिस्रः पूज्याः पितुः पक्षे तिस्रो मातामहे तथा।
इत्येता मातरः प्रोक्ताः पितृमातृष्वसाऽष्टमी॥
ब्राह्मयाद्याश्च तथा सप्त दुर्गाक्षेत्रगणाधिपान्।

वृद्ध्यादौ पूजयित्वा तु पश्चान्नान्दीमुखान् पितॄन् ॥
मातृपूर्वान् पितॄन् पूज्य ततो मातामहानपि ।
मातामही ततः केचिद्युग्मा भोज्या द्विजातयः ॥
इति । आभ्युदये अभ्युदयनिमित्ते श्राद्धे प्राप्ते कर्तव्यतया
प्रस्तुते ततः प्रागेव मात्रादिपूजनार्थं देवतास्थापनं स्थण्डि-
लादौ मात्रादिगणाधिपान्तदेवतावाहनं स्मृतमिति प्रथमार्ध-
स्यार्थः । पितुः पक्षे पितृवर्गे तिस्रः मातृपितामहीप्रपिता-
मह्यः पूज्याः । तथा मातामहे मातामहवर्गे तिस्रः मातामहीमा-
तुःपितामहीमातुःप्रपितामह्यः । 'पितृमातृस्वसाऽष्टमी' इति
पितृष्वसा सप्तमी मातृष्वसा अष्टमी पूज्याः इत्यष्टौ मनुष्य-
मातरः प्रोक्ता इति द्वितीयश्लोकस्यार्थः । ब्राह्मयाद्यास्तथा सप्त
ब्राह्मी वैष्णवी माहेश्वरी ऐन्द्री वाराही कौमारी चामुण्डा
इत्येताः सप्त देवमातरः । तथा दुर्गाक्षेत्रगणाधिपान् । दुर्गां
क्षेत्राधिपं गणाधिपं च वृद्ध्यादौ वृद्धिश्राद्धात्प्राक् षोडशोप-
चारैः पूजयित्वा पश्चान्नान्दीमुखान् पितॄन् श्राद्धे पूजयेदिति
तृतीयश्लोकस्यार्थः । शेषं व्यक्तम् । अथवा वृद्धिश्राद्धात्प्राक्
कात्यायनोक्तदेवताः पूज्याः । तास्तु तृतीयश्लोके प्रदर्श्यन्ते-
कर्मादिषु च सर्वेषु मातरस्सगणाधिपाः ।
पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः ॥
प्रतिमासु च शुद्धासु लिखिता वा पटादिषु ।
गन्धपुष्पाक्षतैश्चैव नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ॥

(कुल)कुड्यलग्ना वनोद्धारा पञ्चधारा घृतेन तु ।
कारयेत्सप्तधारा वा नातिनीचा न चोच्छ्रिताः ॥
आयुष्याणि च शान्त्यर्थं जप्त्वा तत्र समाहितः ।
षड्भ्यः पितृभ्यः तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥
वसिष्ठोक्तो विधिः कृत्स्नः द्रष्टव्योऽत्र निरामिषः ।
गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया ॥
देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः ।
धृतिः पुष्टिस्तथा तुष्टिः आत्मदेवतया सह ॥
आभ्योऽर्घ्यं गन्धपुष्पं च धूपदीपं निवेदयेत् ।
इति । कर्मादिषु नान्दीश्राद्धप्रयोजककर्मोपक्रमेषु आयुष्याणि
‘आ नो भद्राः क्रतवः’ इत्यादिनाेक्तानि* । षड्भ्यः पितृभ्यः
पित्रादिभ्यो मातामहादिभ्यश्च मातृश्राद्धपूर्वकं श्राद्धदानमुप-
क्रमेत् । वसिष्ठोक्तो विधिः वसिष्ठादिस्मृतिकारोक्तविधिः। आ-
त्मदेवता आत्मनोऽभीष्टदेवता ॥
कर्मादिषु च सर्वेषु मातरस्सगणाधिपाः ।
पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः ॥
इत्यनेनोक्तमात्रादयः पूजनीयाः ।
कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः ।
नामकर्माणि बालानामन्नप्राशनकर्मणि** ॥
सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने ।
* सूक्तानि. \qquad ** चूडाकर्मणि वै तथा.

नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत्प्रयतो गृही ॥
कर्मण्यथाभ्युदयिके माङ्गल्यवति शोभने ।
जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकन्ययोः ॥
पितॄन्नान्दीमुखान्नाम तर्पयेद्विधिपूर्वकम् ।
इत्यादिवचनेनोक्तनान्दीमुखश्राद्धस्य चानुष्ठानं क्वचिद्विषये तन्त्रे-
ण कार्यं, न त्वावृत्त्या इत्यत्राह स एव—
गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं सकृत् ।
सकृदेव भवेच्छ्राद्धं आदौ न पृथगादिषु ॥
अस्यार्थः—देशान्तरगतस्य चिरकालमश्रूयमाणसद्भावस्य मृत-
इति बुद्ध्या पुत्रादिना कृतप्रेतकार्यस्य कालान्तरे आगतस्य
यानि जातकर्मादीनि संस्कारकर्माणि पुनः संभूय क्रियन्ते
तथा तस्य कृतप्रायश्चित्तस्य यानि जातकर्मादीनि कर्माणि
सम्भूय क्रियन्ते तथोपनयनात्प्राक् स्वस्वकाले कथञ्चिदकृत-
चौलपर्यन्तसंस्कारस्य यानि कर्माण्युपनयनात्पूर्वं संभूय क्रियन्ते
तेषु गणशस्संभूय क्रियमाणेषु जातकर्मादिसंस्कारेषु मात्रा-
दिपूजाया नान्दीश्राद्धस्य च सकृत्तन्त्रेण प्रथमं क्रियमाणस्य
कर्मण आदौ अनुष्ठानं न पृथगादिषु नावृत्या सर्वसंस्कार-
कर्मादिष्विति । यत्तु तेनैवोक्तं—
मातृयागक्रियां पूर्वं कृत्वा शेषं तु मङ्गलम् ।
ऋतुत्रयात्तु कर्तव्यं न चान्यल्लघु मङ्गलम् ॥
इति, तत् पूर्वोक्तव्यतिरिक्तविषये क्रमेण यथाकालक्रियमाणस्-
Smriti Cha.—Vol V. 57

450 स्मृतिचन्द्रिकायां
र्वसंस्कारकर्मणां षण्मासातिक्रमेऽपि कालात्ययाभावे सति
द्रष्टव्यम् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां आभ्युदयिककर्मनिरूपणम्.
अथ वृद्धिश्राद्धविकृतिभूतकर्माङ्गश्राद्धविषयाणि—
तत्र पारस्करः—
निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ।
ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कर्माङ्गं वृद्धिमत्स्मृतम् ॥
इति । निषेककालो भार्याया ऋतुस्नानकालादारभ्य षोडश-
रात्रपर्यन्तः । तत्र पूर्णनक्षत्रान्वितदिने गर्भाधानाख्यकर्माङ्ग-
श्राद्धं कार्यम् । सोमे सोमयागकाले तत्र दीक्षादिने तद-
ङ्गश्राद्धं कार्यम् । सोमशब्दोऽत्र आधानाग्निहोत्रादिकर्मणामु-
पलक्षणार्थः । कर्माङ्गवचनमकरणे कर्मवैगुण्यज्ञापनार्थम् । अत
एवैतत्कृत्वैव कर्म कर्तव्यमिति वचोभङ्ग्या शातातपेन दर्शितं—
तानिष्ट्वा तु पितॄन् यज्ञे कर्म वैदिकमाचरेत् ।
इति । पितॄन् नान्दीमुखसंज्ञिकान् । वैदिकं कर्म गर्भाधानपुंस-
वनसीमन्तोन्नयनसोमयागाग्निहोत्रादिकम् । एतच्च कर्माङ्गश्राद्ध-
मसकृत्क्रियमाणाग्निहोत्रादिकर्मणां प्रथममेकदैव कर्तव्यम् । यत
आह कात्यायनः—
असकृद्यानि कर्माणि क्रियेरन् कर्मकारिभिः ।
प्रतियागं न चैतास्स्युः मातरः श्राद्धमेव च ॥

इति । एताः 'कर्मादिषु च सर्वेषु मातरस्सगणाधिपाः पूज-
नीयाः प्रयत्नेन' इत्यनेन या गणाधिपसहिताः मातर उक्ता
इत्यर्थः । श्राद्धं कर्माङ्गश्राद्धम् । अत एवानन्तरमुक्तं तेनैव—
आधाने होमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च ।
बलिकर्मणि दर्शे च पूर्णमासे तथैव च ॥
सर्वयज्ञेषु यज्ञज्ञाः वदन्त्येवं मनीषिणः ।
एकमेव भवेच्छ्राद्धमेतेषु न पृथक्पृथक् ॥
इति । होमयोरित्यनेनाधानसमभिव्याहाराद्विवचनात्सायंप्रात-
रग्निहोमावृत्तौ कर्माङ्गश्राद्धं कार्यम् । यतोऽनन्तरमाह—
नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते ।
इति । अष्टकाश्राद्धविषयाः विशेषधर्मास्तत्तद्गृह्योक्ता द्रष्टव्याः ॥
गोष्ठीश्राद्धशुद्ध्यर्थश्राद्धयात्राश्राद्धपुष्ट्यर्थश्राद्धविषयाणि विशेष-
वचनानि अस्मिन्नेव काण्डे श्राद्धभेदनिरूपणप्रकरणे दर्शि-
तान्यनुसन्धेयानि । सपिण्डीकरणश्राद्धविषयाणि तु विशेष-
वचनान्याशौचकाण्डे दर्शयिष्यामः ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां कर्माङ्गश्राद्धविषयाणि.
अथ तीर्थश्राद्धविषयाणि—
तत्र मत्स्यपुराणं—
स्नात्वा नदीषु सर्वासु पितॄन् देवांश्च तर्पयेत् ।
तत्रतत्र यथावित्तं कुर्याच्छ्राद्धादिकं तथा ॥