स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

437

प्रयोक्तव्यं जपस्यैवात्र निषेधात् । पितृलिङ्गोपि करणमन्त्रः प्रयो-
क्तव्य एव । अतएव स्मृत्यन्तरम्—
पितृलिङ्गेन मन्त्रेण यत्कर्म मुनिभिःस्मृतम् ।
तेनैव तद्विधातव्यं अमन्त्रमकृतं यतः ॥
इति । प्राङ्मुखः कर्ता देवतीर्थेन पैतृकमपि कर्मजातं कुर्यादिति
तृतीयपादस्यार्थः । क्षिप्रं देशादिमार्जनं भुक्तवत्सु द्विजेषु तानि
भोजनस्थानानि संमार्जनं कर्तुं कर्तुः प्राङ्मुखत्वं भोक्तृषूदङ्मु-
खेषु सत्सु कथञ्चिद्दिगाभिमुख्यसम्भवाद्युज्यते । न तु प्राङ्मुखेषु
भोक्तृषु । तेनोदङ्मुखान् ब्राह्मणान् भोजयेदिति पक्षोऽस्माद्व-
चनाद्गम्यत इत्यवगन्तव्यम् । विष्णुपुराणोक्ते तु प्राङ्मुखान् ब्राह्म-
णान् भोजयेदिति पक्षे कथञ्चिद्दिगाभिमुख्यं कर्तुरुदङ्मुखत्वे
सति युज्यते न तु प्राङ्मुखत्व इति कर्तुरुदङ्मुखत्वपक्षस्तद्व-
चनाद्गम्यत इति बोद्धव्यम् । एवं च यदा प्राङ्मुखा विप्रास्तदा
कर्तोदङ्मुख आवाहनादिकं कुर्यात् । यदा तु विप्रा उद-
ङ्मुखाः तदा कर्ता प्राङ्मुख इत्यवगन्तव्यम् । अत एवाश्व-
लायनगृह्यपरिशिष्टम्—‘आभ्युदयिके युग्माः ब्राह्मणाः । अमूला
दर्भाः । प्राङ्मुखेभ्य उदङ्मुखो दद्यात् । उदङ्मुखेभ्यः प्राङ्मुखः ।
द्वौ दर्भौ पवित्रे’ इति । भविष्यत्पुराणेऽपि विशेष उक्तः—
मधुरं भोजनं दद्यान्न चाम्लं परिवेषयेत् ।
रक्तपुष्पं तिलांश्चैव ह्यपसव्यं च वर्जयेत् ॥