स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

श्राद्धकाण्डे पूर्वाह्नकृत्यशेषः. 261
इति सत्यव्रतेनाभिधानात् । एवंरूपास्तिलाश्श्राद्धे ग्राह्यतया
प्रोक्ता इत्यर्थः । जर्तिला अकृष्टभूमौ जातास्तिलाः ।
जर्तिलाश्चैव ते ज्ञेया अकृष्टोत्पादितास्तु ये ।
इति तेनैवाभिधानात् । जर्तिलानामसम्भवे तु तदितरतिला उ-
पकल्पनीयाः । प्रशस्तानामलाभे गुणिलोपन्यायेन जातिमात्र-
शालिनामुपादेयत्वात् । यच्चापस्तम्बेनोक्तम्—
अटव्यां ये समुत्पन्ना अकृष्टफलितास्तथा ।
ते वै श्राद्धे पवित्रास्स्युस्तिलास्ते न तिलास्तिलाः ॥
इति, न तिला इति ‘अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः, असत्रं
वा एतद्यदच्छन्दोमम्’ इत्यादिवदर्थवादमात्रमिति मन्तव्यम् ।
अपरार्केण तु न तिलास्तिला इत्येतदन्यथा व्याख्यातं—‘ग्रा-
म्यास्तिला न तिलाः तिलकार्यकरा न भवन्तीत्यर्थः’ इति ।
तदसत् तेषामपि श्राद्धे जर्तिलासम्भवे तिलकार्यकरत्वात् ।
अतएव ब्रह्माण्डपुराणे—
यतिस्त्रिदण्डी करकं रजतं पात्रमेव च ।
दौहित्रः कुतपः कालश्छागः कृष्णाजिनं तथा ॥
गौराः कृष्णास्तथाऽऽरण्यास्तथैव त्रिविधास्तिलाः ।
पितॄणां तृप्तये सृष्टा दशैते ब्रह्मणा स्वयम् ॥
इति । त्रिदण्डीति यतेर्विशेषणम् । रजतमिति पात्रस्य । कु-
तप इति कालस्य । गौरास्तिलाः कृष्णास्तिलाः आरण्यास्तिला
इति गुणानुरक्तरूपेण त्रयः पदार्थाः । एवञ्च दशसङ्ख्या घटते

262 स्मृतिचन्द्रिकायां
दौहित्रपदं वृद्धशातातपेन व्याख्यातम्—
दुहित्रं खड्गशृङ्गं तु ललाटे यत्तदुच्यते ।
तस्य शृङ्गस्य यत्पात्रं दौहित्रमिति कीर्तितम् ॥
कुतपपदं तु स्मृत्यन्तरे व्याख्यातम्—
अह्नो मुहूर्ता विख्याताः दश पञ्च च सर्वदा ।
तत्राष्टमो मुहूर्तो यस्स कालः कुतपस्स्मृतः ॥
इति । प्रकृतमुच्यते—ब्रुसीषु विशेषमाह मनुः—'कुतपं चासने
दद्यात्' इति । कुतपशब्दस्यानेकार्थाः स्मृत्यन्तरे दर्शिताः—
मध्याह्नः खड्गपात्रं च तथा नेपाळकम्बळम् ।
रूप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमस्स्मृतः ॥
पापं कुत्सितमित्याहुः तस्य सन्तापकारिणः ।
अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः ॥
इति । कुतपशब्दार्थेष्वष्टसु नेपाळदेशप्रभवमेषादिलोमनिर्मित-
कम्बळलक्षणः कुतपो मनुनोक्तः । तस्यैवासनाख्ये कार्ये यो-
ग्यतमत्वात् । तदसम्भवे कम्बळमात्रमपि पीठाद्यपेक्षया प्रश-
स्तम् । आसनोपकल्पनं भोजनार्थोपवेशनस्थानेषु कार्यम् ।
उपकॢप्तासनेषु दर्भास्तरणं च कार्यम् ।
आसनेषु सदर्भेषु विविक्तेषूपवेशयेत् ।
इति पूर्वोपकॢप्तेष्वासनेषूपवेशनविधानात् । शुद्धैराहर्तृभिस्स-
माहृता इत्यापां विशेषणं निषिद्धानामपामुपकल्पननिषेधज्ञा-
पनार्थम् । तेन—

श्राद्धकाण्डे पूर्वाह्नकृत्यशेषः. 263
दुर्गन्धि फेनिलं वर्ज्यं तथा वै पल्वलोदकम् ।
न लभेद्यत्र गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गृह्यते ॥
यच्च सर्वार्थ नोत्सृष्टं यच्चाभोज्यनिपानजम् ।
तद्वर्ज्यं सलिलं तात सदैव पितृकर्मणि ॥
इत्यादिवचननिषिद्धं सलिलं नोपकल्पयेत् । यच्च सर्वार्थ नो-
त्सृष्टं सर्वप्राण्युपजीवनार्थं कूपादिकर्तृभिर्नोत्सृष्टं तदपि वर्ज्यम्।
निपानं कूपसमीपे कृतः पश्वादीनामुदकपानार्थो जलाशयः -
कांस्यपर्णरजतताम्रपात्राण्यर्घ्योदकधारणार्थानि सर्वाण्युपक-
ल्प्यानि । भोजनार्थानि च महान्ति । पार्णभाजनं पलाशपर्ण-
व्यतिरिक्तपर्णकृतं भोजनार्थं नोपकल्पनीयम्—
न मृन्मयानि कुर्वीत भोजने दैवपित्र्ययोः ।
पलाशेभ्यो विना न स्युः पार्णपात्राणि भोजने ॥
इत्यत्र प्रतिषेधात् । भोजने इति विशेषितत्वात् अर्घ्यपात्रे तु नायं
प्रतिषेधः । अतएव बैजवापेनोक्तम्—
खादिरौदुम्बराण्यर्थ्यपात्राणि श्राद्धकर्मणि ।
अप्यश्ममृन्मयानि स्युरपि पर्णपुटास्तथा ॥
इति । पुष्पेषूपकल्पनीयानि ब्रह्माण्डपुराणे दर्शितानि—
शुक्लास्सुमनसश्श्रेष्ठाः तथा पद्मोत्पलानि च ।
गन्धरूपोपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ॥
सुमनसः पुष्पाणि । मार्कण्डेयपुराणेऽपि—
जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिकाः श्वेतयूथिकाः ।

जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम् ॥
जात्यो मालत्यः । 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । श्वेत-
यूथिका हेमपुष्पिकाव्यतिरिक्तगणिका । 'गणिका यूथिकाऽम्ब-
ष्ठा सा पीता हेमपुष्पिका' इति तेनैवाभिधानात् । वर्ज्या-
न्यपि कुसुमानि ब्रह्माण्डपुराणे दर्शितानि-
जपादिकुसुमं भण्डी रूपिका सकुरण्टका ।
पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि निखशः ॥
जपा रुद्रपुष्पं । 'रुद्रपुष्पं जपा' इत्यमरः । आदिग्रहणेन
जपाकुसुमवद्रक्तानां करवीरादिकुसुमानां वर्जनीयत्वमुक्तम् ।
भण्डी मञ्जिष्ठा । 'मञ्जिष्ठा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका ।
मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि' इत्यमरः । रूपिका
प्रसिद्धा । कुरण्टकः पीतपुष्पोऽम्लानः । 'अम्लानस्तु महा-
सहा । तत्र शोणे कुरवकस्तत्र पीते कुरण्टकः' इत्यमरः ।
भण्ड्यादीनां पुष्पाणि वर्ज्यानि । शङ्खोपि वर्ज्यान्याह-
उग्रगन्धीन्यगन्धीनि चैत्यवृक्षोद्भवानि च ।
पुष्पाणि वर्जनीयानि रक्तवर्णानि यानि च ॥
चैत्यवृक्षः श्मशानवृक्षः । रक्तपुष्पेषु प्रतिप्रसवः तेनैव दर्शितः-
जलोद्भवानि देयानि रक्तान्यपि विशेषतः ।
इति । विष्णुनाऽपि सह प्रतिप्रसवेन वर्ज्यान्युक्तानि-'न क-
ण्टकिजं दद्यात्कण्टकिजमपि शुक्लसुसन्धि यत् तद्दद्यात्' इति ।
यच्चाङ्गिरसोक्तम्-'न जातिकुसुमानि न कदळीपत्रम्' इति,

अत्र कदलीपत्रं भोजनपात्रतया प्राप्तं निषिध्यते । जाति-
कुसुमनिषेधो न नित्यः । नित्यनिषेधे 'जात्यश्च सर्वा दातव्याः'
इति मार्कण्डेयवचनस्यानिर्विषयत्वापत्तेः । यदपि क्रतुनोक्तम्-
असुराणां कुले जाता जातिः पूर्वपरिग्रहे ।
तस्या दर्शनमात्रेण निराशाः पितरो गताः ॥
इति । पूर्वपरिग्रहे पूर्वजन्मनि देहपरिग्रहावसरे । यद्यपि 'त्री-
णि ह वै यज्ञस्योदराणि गायत्री बृहत्यनुष्टुप्, अत्र ह्येवावपन्ति,
अत एवोद्वपन्ति' इत्यत्र वर्तमानापदेशतयाऽर्थवादस्वरूपे वा-
क्येऽर्थवादत्वनिर्वाहार्थं गायत्र्यादिष्वावापोद्वापविधिकल्पनव-
दत्रापि निन्दार्थवादरूपे वाक्ये निषेधविधिः कल्प्यते । तथाऽपि
पाक्षिक एवायमपि प्रतिषेध इति न मार्कण्डेयवचनं निर्विषयम्,
किन्त्वानिषिद्धपुष्पान्तरालाभविषयम् । प्रतिषेधवचनद्वयं तु त-
ल्लाभविषयमिति मन्तव्यम् । मत्स्योपि वर्ज्यानाह-
पद्माबिल्वार्कदुत्तूरपारिभद्राटरूषकाः ।
न देयाः पितृकार्येषु पयश्चैवाविकं तथा ॥
दुत्तूरः कनकाह्वयः । पारिभद्रो मन्दारः रक्तपुष्पस्तबकयुक्तः ।
अटरूपः सिंहाऽस्यः 'वृषोऽटरूषस्सिंहाख्यो वासको वाजिदन्तकः'
इत्यमरसिंहेनाभिधानात् । स्मृत्यर्थसारे तु तुलस्यपि वर्ज्येत्युक्तं,
तत्र मूलं चिन्त्यम्, प्रसिद्धस्मृतिसमुच्चयेषु तुलसीनिषेधस्या-
दर्शनात् । धूपद्रव्येषूपकल्पनीयानि विष्णुधर्मोत्तरे दर्शितानि-
धूपेषु गुग्गुलो देयस्तथा चन्दनसारजः ।
Smriti Cha.—Vol. V. 34

266 स्मृतिचन्द्रिकायां

अगुरुस्त्वथ कर्पूरः तुरुष्कः त्वक् तथैव च ॥
तुरुष्कः सल्लकीवृक्षत्वगादिना सम्पादितं धूपद्रव्यम् । त्वक्
लवङ्गाख्यं धूपद्रव्यम् । मरीचिरपि धूपद्रव्याण्याह—
चन्दनागरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम् ।
इति । उशीरं वीरणाख्यगन्धतृणमूलम् । ‘स्याद्वीरणं वीरतरं
मूलेऽस्योशीरमस्त्रियाम्’ इत्यमरः । तमालपद्मके स्वशब्देनैव
प्रसिद्धे । विष्णुना तु वर्ज्यधूपद्रव्यमुक्तम्—‘जीवजं च सर्वं न
धूपार्थम्’ इति । जीवजं मृगविशेषादिरूपप्राणिजं कस्तूर्यादिकं
धूपार्थं न ग्राह्यमित्यर्थः । अनुलेपनार्थेषु सुगन्धिद्रव्येषूपकल्प-
नीयानि मरीचिनोक्तानि—
कर्पूरकुङ्कुमोपेतं सुगन्धि हरिचन्दनम् ।
दैविकेऽप्यथवा पित्र्ये गन्धदाने प्रशस्यते ॥
विष्णुनाऽपि—‘चन्दनकुङ्कुमकूर्पूरागरुपद्मकान्यनुलेपनार्थानि’ इति ।
दीपार्थस्नेहद्रव्येषूपकल्पनीयान्याह मरीचिः—
घृताद्वा तिलतैलाद्वा नान्यद्रव्यात्तु दीपकम् ।
इति । अन्यद्रव्यमत्र वसामेदोरूपं विवक्षितं, न पुनरेरण्डकुसु-
म्भातसीबीजादिसम्भवं स्नेहद्रव्यं, यत आह शङ्खः—
घृतेन दीपो दातव्यस्त्वथवा ह्योषधीर सैः ।
वसामेदोद्भवं दीपं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥
वसा पाकादिना विभक्तो मांसस्नेहः । मेदो हृदयकमला-
च्छादको मांसविशेषः, पाकादिना विभक्तः तदीयस्नेहोऽत्र

मेदश्शब्देन लक्ष्यते । मेदश्शब्दोऽकारान्तोप्यस्ति, मेदिनीसा-
दिषु दर्शनात् । आच्छादनेषु फलविशेषार्थमुपकल्पनीयानि
स्मृत्यन्तरे दर्शितानि—
आच्छादनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि ।
आयुः प्राकाम्यमैश्वर्यं रूपं च लभते शुभम् ॥
कौशेयक्षौमकार्पासं दुकूलमहतं तथा ।
श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात्कामानाप्नोति पुष्कलान् ॥
इति । कौशेयं क्रिमिकोशोत्थतन्तुजम् । क्षौमं अतसीत्वक्स-
म्भवतन्तुनिर्मितम् । दुकूलमतिसूक्ष्मं वस्त्रं प्रसिद्धम् । अहतं
काश्यपेन निरूपितम्—
अहतं यत्त्वनिर्मुक्तमुक्तं वासः स्वयंभुवा ।
इति । एतच्च न श्राद्धे देयम्, यतोऽनन्तरमाह स एव—
शस्तं तन्माङ्गलिक्येषु तावत्कालं न सर्वदा ।
इति । माङ्गलिक्यं विवाहादिकम् । श्राद्धे देयं त्वहतं प्रचेत-
सोक्तम्—
ईषद्धौतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् ।
अहतं तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥
इति । ईषद्धौतं स्वेनैवेति शेषः । अतएव वृद्धमनुः—
स्वयंधौतेन कर्त्तव्याः क्रिया धर्म्या विपश्चिता ।
न तु नेजकधौतेन.......................... ॥ इति ॥
नेजको रजकः । स्वयंग्रहणादेव नेजकनिवृत्तौ सिद्धायामपि

268 स्मृतिचन्द्रिकायां
पुनर्नेजकप्रतिषेधोऽन्येनापि ब्राह्मणादिना धौतेन क्रिया कार्येति
ज्ञापनार्थः । क्षौमसूत्रोपकल्पनं वस्त्रालान्भे यज्ञोपवीतस्थाने दा-
नार्थमिति मन्तव्यम् । मेक्षणं तु होमसाधनत्वादुपकल्पनीयत-
योक्तम्, तेन यज्ञियवृक्षसम्भवं ग्राह्यम् । एवं दर्भादिमेक्ष-
णान्तं सर्वमुपकल्प्य कर्माङ्गस्नानं च तन्त्रेण कृत्वा शुक्लं वस्त्रं
च परिदध्यात्—
स्नातोऽधिकारी भवति दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।
श्राद्धकृच्छुक्लवासास्स्यात् .................... ॥
इति स्मरणात् ।
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धदिनपूर्वाह्नकृत्यशेषः
अथ श्राद्धदिनापराह्नकृत्यम्.
तत्र मार्कण्डेयः—
स्नातस्स्नातान् समाहूतान् स्वागतेनार्चयेत्पृथक् ।
इति । स्नातान् द्विजान् प्रेष्यैस्समाहूतान् अपराह्णे स्वगृह-
मागतान् स्वागतेनार्चयेत्पृथक् उत्थाय कृताञ्जलिः पृथक् पृथक्
स्वागतमिति ब्रूयादित्यर्थः । तथाच शङ्खः—'प्रयतोऽपराह्णे
शुचिशुक्लवासा दर्भहस्तः स्वागतमिति ब्रूयात्' इति । प्रयतः
शुचिरिति पदद्वयं बाह्याभ्यन्तररूपद्विविधशुद्धियुक्तो यथा
स्यादित्येवमर्थम् । अपराह्नशब्दोत्र द्वेधा विभक्तस्याह्न आवर्त-

269
नादुपरितनभागे प्रयुक्तः, एवम्भूत एवापराह्नः श्राद्धविषये
ग्राह्य इत्यपराह्ननिर्णये प्रागेव समर्थितत्वात् । अत्रापि सा-
याह्नव्यतिरिक्तापराह्नो ग्राह्यः ।
ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपात् यन्मुहूर्तचतुष्टयम् ।
मुहूर्तपञ्चकं ह्येतत्स्वधाभवनमिष्यते ॥
इति स्मृत्यन्तरानुरोधात् । सुस्वागतमिति ब्राह्मणैः प्रतिवचनं
कर्तव्यं, प्रश्नस्योत्तरापेक्षितत्वात् । यमोपि—
ततस्स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
पाद्यमाचमनीयं च सम्प्रयच्छेद्यथाक्रमम् ॥
प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः स्वागतमित्युक्त्वा मार्गभवोपहतिशुद्ध्यर्थं
पादप्रक्षालनार्थमुदकमाचमनार्थमुदकं च क्रमेण प्रयच्छेदित्यर्थः ।
तत ऊर्ध्वं यद्यत्पित्र्यमनुष्ठीयते तत्तददक्षिणं प्राचीनावीतिना चा-
श्राद्धसमाप्तेरनुष्ठेयम् । तथाच मनुः—
प्राचीनावीतिना सर्वमपसव्यमतन्द्रिणा ।
पित्र्यमा निधनात्कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना ॥
अपसव्यं अप्रदक्षिणं आ निधनादा श्राद्धसमाप्तेः । पित्र्यग्र-
हणादपित्र्ये वैश्वदैविके कर्मणि यज्ञोपवीतिना प्रदक्षिणं च सर्वं
कार्यमिति द्योतितम् । स्वागतप्रत्युत्थानादौ तु यज्ञोपवीतिना
कार्यमित्यादि सामान्यधर्म एव, तेषां शिष्टोपचारत्वेन श्राद्धाङ्ग-
त्वाभावात् । ब्रह्माण्डपुराणेऽपि दैविके पैतृके च विशेष उक्तः—

270 स्मृतिचन्द्रिकायां
उदङ्मुखस्तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः ।
प्रदद्यात्पार्वणश्राद्धे दैवपूर्वं विधानतः॥
इति । कात्यायनोपि विशेषमाह -
दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् सदा ।
पातयेदितरं जानुं पितॄन् परिचरन् सदा ॥
बोधायनोपि—
प्रदक्षिणं तु देवानां पितॄणामप्रदक्षिणम् ।
देवानाम्ऋजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणास्तथा ॥
द्विगुणाः मध्यभङ्गेन द्विगुणीकृत्येत्यर्थः । तथाच शौनकः—
'दर्भान् द्विगुणभुग्नानासनं प्रदापयेत्' इति । आसनग्रहणं
दर्भसाध्यपितृकर्मोपलक्षणार्थम् । दैवे पित्र्ये च साधारण-
धर्माः ब्रह्माण्डपुराणे दर्शिताः—
नांप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिद्दैवे पित्र्ये तथा पुनः ।
उच्चावचाश्चश्राद्धधर्मास्साधारण्यात् प्रकीर्तिताः ॥
उच्चावचा अनेकप्रकाराः श्राद्धदेशसंस्कारगोमयानुलेपनपरिश्च-
यणादयः । समागतब्राह्मणेष्वाचमनार्थवारिसमर्पणानन्तरं यत्क-
र्तव्यं तदाह शङ्खः—
संमार्जितोपलिप्ते तु द्वारि कुर्वीत मण्डलम् ।
इति । द्वारि द्वारसमीपे गृहस्याङ्गणप्रदेश इति यावत् । तथा
च मत्स्यपुराणे—

.................. भवनस्याग्रतो भुवि ।
गोमयेनोपलिप्तायां गोमूत्रेण तु मण्डलम् ॥
इति । कर्तव्यमिति शेषः । गोमूत्रेण गोमयसहितेन । केव-
लेन वक्ष्यमाणोदक्प्रवणादिसिद्धयसम्भवात् । गोमयसहितेन
कथं कर्तव्यमित्यपेक्षिते शङ्खः—
उदक्प्लवमुदीच्यं स्यात् दक्षिणं दक्षिणप्लवम् । इति ।
उदीच्यं मण्डलमुदक्प्लवं उदकप्रवणम् । दक्षिणं मण्डलं दक्षि-
णप्लवं दक्षिणाप्रवणं यथा भवति तथोक्तक्रमेण कर्तव्यमित्यर्थः।
मण्डलकरणानन्तरं कर्तव्यमाह स एव—
उत्तरेऽक्षतसंयुक्तान् पूर्वाग्रान् विन्यसेत्कुशान् ।
दक्षिणे दक्षिणाग्रांस्तु सतिलान् विन्यसेद्द्विजः ॥
इति । अत्राप्युक्तक्रमेण कर्तव्यम् । अक्षतग्रहणं तु पुष्पाणामपि
प्रदर्शनार्थम् । अतएव मत्स्यपुराणे—
अक्षताभिस्सपुष्पाभिस्तदभ्यर्च्यीपसव्यवत् ।
विप्राणां क्षालयेत्पादावभिवन्द्य पुतःपुनः ॥
अपसव्यवत् प्रदक्षिणं, उदीच्यमण्डले प्रथमं पुष्पाक्षताभिर-
र्चनं पश्चाद्दक्षिणमण्डल इति यावत् । मण्डलकरणं कुशादि-
न्यसनं पादप्रक्षाळनं च पदार्थानुसमयेन कार्यं, न तु का-
ण्डानुसमयेन । पदार्थानुसमये हि सर्वपदार्थानां प्रधानप्रत्या-
सत्तिर्वैषम्येण भवति, न काण्डानुसमये । तेन पदार्थानुस-
मयेनानुष्ठानमुत्सर्गसिद्धं भवति । वचनबलात् क्वचित्काण्डा-

नुसमयेनानुष्ठानमुपरिष्टाद्वक्ष्यते । पादप्रक्षाळने विशेषो ब्रह्मसि-
द्धान्तनिरुक्ते दर्शितः—
पाद्यं चैव तथैवार्घ्यं दैव आदौ प्रयोजयेत् ।
शंनो देवीति मन्त्रेण पाद्यं चैव प्रदापयेत् ॥
पाद्यार्घ्ययोर्दैवपूर्वकत्वाभिधानं निमन्त्रणादीनां सर्वानुष्ठेयानां
प्रदर्शनार्थम् । शं नो देवीति मन्त्रान्ते पुरूरवार्द्रवसंज्ञिका विश्वे-
देवा इदं वः पाद्यमित्युक्त्वा वैश्वदैविकब्राह्मणपादयोः पाद्योदकं
प्रक्षिप्य तत्पादप्रक्षाळनं कुर्यात् । एवं पित्रर्थब्राह्मणपादप्र-
क्षाळनं शं नो देवीति मन्त्रान्ते पितरमुकगोत्र देवदत्तशर्मन्निदं
ते पाद्यं पितामहामुकगोत्र यज्ञदत्तशर्मन्निदं ते पाद्यं प्रपितामहा-
मुकगोत्र विष्णुमित्रशर्मन्निदं ते पाद्यमिति तु विशेषः । पाद्यादि
समर्पणे पितॄणां गोत्रं नाम च वक्तव्यम्—
नाम गोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः ।
इति मत्स्येनाभिधानात् । हव्यकव्यग्रहणं समर्प्याणां पाद्या-
दीनामपि प्रदर्शनार्थम् । अतएवाश्वलायनेनार्घ्यसमर्पणे 'पितरिदं
ते अर्घ्यं पितामहेदं ते अर्घ्यं प्रपितामहेदं ते अर्घ्यम्' इत्यु-
क्तम् । एवं पादप्रक्षाळनं स्वयमेव कुर्यात्—
पादप्रक्षाळनं कुर्यात्स्वयमेव विनीतवत् ।
इति यमस्मरणात् । पादप्रक्षाळनानन्तरं कर्तव्यमाह क्रतुः—
दर्भपाणिर्द्विराचम्य लघुवासा जितेन्द्रियः ।
परिश्रिते शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते ॥

श्राद्धकाण्डे ब्राह्मणोपवेशनम्. 273
दक्षिणाप्रवणे सम्यगाचान्तान् प्रयतान् शुचीन् ।
आसनेषु सदभेषु विविक्तेषूपवेशयेत् ॥
इति । विविक्तेषु परस्परमसंस्पृष्टेषु देशेषु । उपवेशने क्रममाह
विष्णुः — 'विप्रान् स्वागतान् स्वाचान्तान् यथाभूयोविद्यं
कुशोत्तरेष्वासनेषूपवेशयेत्' इति । आसनेषु कम्बळपीठादिषु
कुशोत्तरेषु पूर्वमेवोपरिनिहितकुशेषु यथाभूयोविद्यं विद्या-
तारतम्यानुसारेण वैश्वदेवब्राह्मणपङ्क्तौ च प्रथमद्वितीयानुसारे
णोपवेशयेदित्यर्थः। पूर्वोपक्लृप्तासनेष्वसत्सु स्मृत्यन्तरेऽभिहितम्—
तत्रासनानि देयानि तिलाश्चैव कुशैस्सह ।
पृथक्पृथगासनेषु तिलतैलेन दीपिकाः ॥
इति । स्थापनीया इति शेषः । तत्र श्राद्धदेशे दीपिकास्थाप-
नानन्तरं भोजनपात्रस्थापनस्थानेषु नीवारादिपिष्टैश्चतुरश्राणि
मण्डलानि कुर्यात् । तथाच तत्रैव—
मण्डलानि तु कार्याणि नीवारैश्शणकैश्शुभैः ।
गौरमृत्तिकया वाऽथ प्रणीतेनाथ भस्मना ॥
प्रणीतेन मण्डलार्थं शुभचूर्णतया निर्मितेन । पाषाणचूर्णेन तु
न मण्डलानि कार्याणि—
पाषाणचूर्णसङ्कीर्णमाहृतं तत्र वर्जयेत् ।
इति तत्रैवाभिधानात् । आहृतमापादितमित्यर्थः । मण्डलकर-
णानन्तरं विप्रानासनेषु पूर्वोक्तप्रकारेणोपवेशयेत् । एतदपि तत्रै-
वानन्तरमुक्तम्—
SMRITI CHA.—Vol. V. 35

पाणिपादमुखाद्रीश्च स्वाचान्तान्सुसमाहिताः ।
तेष्वासनेषु संस्थाप्याः विप्रास्तेन क्रमेण तु ॥
येन क्रमेणोपवशने कृते मान्यानतिक्रमः तेन क्रमेणेत्यर्थः ।
अतएव पैठीनसिः—
विद्यातपोऽधिकानां वै प्रथमासनमुच्यते ।
एकपङ्क्त्युपविष्टानां भोजनादि समं स्मृतम् ॥
इति । हारीतोऽपि—
सन्तिष्ठमानेष्वर्हत्सु योऽनर्होऽग्रासनं श्रयेत् ।
गृह्णाति स मलं पङ्क्तेरायुषा च विहीयते ॥
तस्मान्मान्यानतिक्रमेणैवासनविशेषं संश्रयेदित्यभिप्रायः । पू-
र्वोपकॢप्तेष्वासनेषु विप्रोपवेशनपक्षे तूपविष्टेषु दीपिकास्थापनं
मण्डलकरणं च पूर्वोक्तप्रकारेण कार्यम् । आसनेषूपवेशनप्र-
कारमाह यमः—' असनं संस्पृशन् अपसव्येन पाणिना
दक्षिणेन ब्राह्मणमुपसंगृह्य समाध्वमिति चोपवेशयेत्' इति ।
आस्यतामित्युक्त्वा वोपवेशयेत् ।
आस्यतामिति तान् ब्रूयादासनं संस्पृशन्नपि ।
इति स्मृत्यन्तरेऽभिधानात् । उपसंग्रहणस्थाने जान्वारम्भणं,
पित्रर्थब्राह्मणानामुपवेशने मन्त्रं चाह धर्मः—
जान्वारभ्य ततो देवानुपवेश्य ततः पितॄन् ।
समस्ताभिर्व्याहृतिभिरासनेषूपवेशयेत् ॥
जान्वारभ्य दैविकब्राह्मणानत्रास्यतामित्यासनेषूपवेश्य पैतृक-

[Header] श्राद्धकाण्डे ब्राह्मणोपवेशनम् । 275

ब्राह्मणान् जान्वारम्भणपूर्वकं 'भूर्भुवस्स्वः' इत्युक्त्वाऽत्रास्य-
तामित्युपवेशयेदित्यर्थः । अत्र पुराणम्—
विप्रौ तु प्राङ्मुखौ दैव्यौ द्वौतु पूर्वं निवेशयेत् ।
उत्तराभिमुखान् विप्रान् त्रीन् पितृभ्यश्च सर्वदा ॥
इति । दैविकौ विप्रौ प्राङ्मुखौ सर्वदा निवेशयेत् । पित्र-
र्थान् विप्रान् सर्वदा उदङ्मुखान्निवेशयेदित्यर्थः । द्वौ त्रीनिति
स्मृत्यन्तरोक्तब्राह्मणसङ्ख्योपलक्षणार्थम्, अतएव याज्ञवल्क्यः।
द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्ये उदगेकैकमेव वा ।
मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदैविकम् ॥
प्राक् प्राङ्मुखावुपवेशनीयौ। उदक् उदङ्मुखा उपवेशनीयाः। माता-
महानामप्येवमित्यस्यायमर्थः—मातामहार्थब्राह्मणानामपि यथो-
क्तसङ्ख्याविकल्पो वक्ष्यमाणनिर्देशसिद्धो वेदितव्य इत्यनु-
सन्धेय इति । तन्त्रं वा वैश्वदैविकमित्यत्र वाशब्दार्थः प्रति-
योगिपक्षान्तरप्रदर्शनमुखेन मरीचिना स्पष्टीकृतः—
तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् ।
कुर्वीत भक्तिसम्पन्नस्तन्त्रं वा वैश्वदैविकम् ॥
इति । वैश्वदेवसमन्वितं मातामहश्राद्धं भक्तिसम्पन्नः आवृत्तं
कुर्वीतेत्यर्थः । अत्र प्राप्ताप्राप्तविवेकेन वैश्वदेवमावृत्तं कुर्वीते-
त्युक्तं भवति । वैश्वदेवेतराङ्गोपेतप्रधानावृत्तेर्न्यायत एव
सिद्धत्वात्, वैश्वदेवे तु तन्त्रावृत्ती पूर्वमसिद्धे इदानीमेव प्र-

276 स्मृतिचन्द्रिकायां

तिपादनीये । एतच्च वाक्यमेवं व्याख्येयं, अन्यथा तन्त्रं वा
वैश्वदैविकमिति पक्षान्तराभिधानाघटनात् । तथाहि पूर्ववाक्ये
आवृत्तिक्षे अनुक्ते पक्षान्तरतया तन्त्राभिधानमनुपपन्नमेव ।
तन्त्रं वा वैश्वदैविकमित्यस्यायमर्थः—वैश्वदैविककर्मानुष्ठानं पितृ-
मातामहश्राद्धद्वयार्थं तन्त्रेण वा कर्तव्यं सकृद्वा कर्तव्यमिति ।
अयन्तु तन्त्रानुष्ठानपक्षः साङ्गयोः पितृमातामहश्राद्धयोः एक-
प्रयोगविधिप्रयोज्यत्वे भवितुमर्हति, न भिन्नप्रयोगविधिप्रयोज्य-
त्वे, ‘भिन्नप्रयोगविधिप्रयोज्येषु पदार्थेषु न तन्त्रता’ इति
तन्त्रचिन्ताध्याये प्रतिपादितत्वात् । ततश्च तन्त्रपक्षोक्त्यैव
पितृमातामहश्राद्धयोरेकप्रयोगविधिप्रयोज्यत्वमप्युक्तम् । एकप्र-
योगविधिप्रयोज्यत्वं चैकाधिकारापूर्वसाधकत्वे भवति, एका-
धिकारापूर्वसाधकत्वमप्यस्मादेव वाक्यादनयोर्ज्ञायते । एतेन चै-
काधिकारापूर्वसाधकत्वमनयोः पाक्षिकमिति वाशब्दात् ज्ञायते ।
तेन भिन्नाधिकारापूर्वसाधकत्वमप्यस्तीति वाशब्दादेवावगन्त-
व्यम् । ततश्च प्रथमं पैतृकश्राद्धं संकल्पप्रभृति ब्राह्मणविसर्ज-
नान्तं कृत्वा पश्चान्मातामहश्राद्धं संकल्पप्रभृति ब्राह्मणविसर्ज-
नान्तं कार्यमित्यस्मादेववाक्यात् ज्ञायते । न च वाच्यं भक्ति-
संपन्न इति वचनात् भक्तचभावे मातामहश्राद्धं न कर्तव्यमिति ।
पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् ।
अविशेषेण कर्तव्यं विशेषात्नरकं व्रजेत् ॥
इति स्मरणात् । अतएव श्राद्धद्वयेऽपि यथा सामर्थ्यमवैषम्येण

विप्रसंख्यादिकं पुराणे दर्शितम्—
पञ्चभिः पञ्चभिर्विप्रैः द्वाभ्यां द्वाभ्यामथापि वा ।
श्राद्धद्वयं त्रिभिर्वा स्यादेकैकेनाथ वा पुनः ॥
साङ्गप्रधानस्य पृथक्पृथगनुष्ठानपक्षे यदा पित्र्ये श्राद्धे द्वौ
विप्रौ दैवे, पित्र्ये त्रीन् विप्रानुपवेशयेत् तदा मातामहश्राद्धे
तथैवोपवेशयेत् । यदा तु पित्र्ये श्राद्धे एकं विप्रं दैवे पित्र्ये
चैकं विप्रमुपवेशयेत्, तदा मातामहश्राद्धे तथैवोपवेशयेत् ।
यदा तु श्राद्धद्वयस्य सहानुष्ठानपक्षः तदा वैश्वदैविकब्राह्मण-
द्वयालाभे एकमेव ब्राह्मणं श्राद्धद्वयवैश्वदेवार्थमुपवेश्य तदर्थ-
परिशिष्टमन्नं विश्वान् देवानुद्दिश्य सकृदेव त्याज्यं, यदा तु
श्राद्धद्वयार्थमेकस्यैव ब्राह्मणस्य लाभः तदावर्गद्वयार्थमुपवेश्य
श्राद्धद्वयाङ्गभूतवैश्वदैविकार्थमन्नं पात्रे समुद्धृत्य वैश्वदैविकब्रा-
ह्मणस्थाने निधाय पूर्ववत्त्याज्यम् । न तु पित्र्यश्राद्धे माता-
महश्राद्धे ब्राह्मणसंख्यादिना वैषम्यं सर्वथा कार्यमिति वच-
नस्य तात्पर्यार्थः प्रत्येतव्यः । एवं श्राद्धद्वये उपवेशनायोक्त-
सङ्ख्यानुसारेणैव निमन्त्रणकाले ब्राह्मणनिमन्त्रणं कार्यम्,
तथाच वृद्धवसिष्ठोपि—
श्राद्धद्वयं करिष्यंस्तु दश वा चतुरोपि वा ।
त्रीन्वा निमन्त्रयेद्विप्रान् द्वावेकं ब्रह्मवादिनम् ॥
इति । उपवेशनायोद्युक्तान् ब्राह्मणान् प्रत्याह यमः—
दक्षिणासंस्था आसीरन्नस्पृशन्तः परस्परम् ।

इति । दक्षिणासंस्था इत्यस्य न दक्षिणासंस्थापरत्वं, किन्तु
प्राक्संस्थापरत्वमवसेयम् । प्राक्संस्थत्वेऽभिधित्सितेऽपि द
क्षिणासंस्थेत्युक्तिः पित्रर्थब्राह्मणविषयतां द्योतयितुं कृता । अत
एव स्मृत्यन्तरम्—
पश्चार्धात्समुपक्रम्य प्राच्यां निष्ठा यथा भवेत् ।
दक्षिणासंस्थता ह्येषा पितॄणां श्राद्धकर्मणि ॥
इति । निष्ठा समाप्तिः । वैश्वदैविकब्राह्मणांस्तु प्रत्याह बोधा-
यनः— 'प्रदक्षिणं तु दैवानाम्' इति । दैवानां ब्राह्मणानां
प्रदक्षिणं दक्षिणादिक्रमक्रममुदगपवर्गं च यथा भवति तथा
आसीरन्नित्यर्थः । उभयार्थब्राह्मणान् प्रति स्मृत्यन्तरेऽभिहितम्—
पवित्रपाणयस्सर्वे ते च मौनव्रतान्विताः ।
उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्शं वर्जयन्तः परस्परम् ॥
इति । ते विप्रास्सर्वे देवार्थाः पित्रर्थाश्च पवित्रपाणयो मौ-
नव्रतान्विताः प्रमादसम्भवं परस्परमुच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्शं व-
र्जयन्तः आ भोजनसमाप्तेर्वर्तेरन्नित्यर्थः । चशब्दाच्छ्राद्धकर्ताऽपि
मौनव्रतान्त्यस्य कचिद-
पवादमाह यमः—
ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्युः पितॄणामेतदीप्सितम् ।
इति । पैठीनसिरप्युपवेशनायोयुक्तब्राह्मणान् प्रत्याह—
नानियुक्तोग्रासनं गच्छेत्पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम् ।
इति । अत्रास्यतामिति श्राद्धकर्त्रा न नियुक्तो योसावनियुक्तः ।

अग्रासनं प्रथमासनम् । अनुपविष्टदशायामपि परस्परसंस्पर्शो
यथा न भवति तथा वर्तितव्यमित्याह गौतमः—
परस्पर्शे भवेत्पापमेकपङ्क्तिनियोगतः ।
हीनवृत्तादिपङ्कौ तु युक्तं तस्माद्विवेचनम् ॥
इति । अत्र यमः—
भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः ।
उपविष्टेष्वनुप्राप्तः कामं तमपि भोजयेत् ॥
इति । भिक्षुकोयतिः । तथाच छागलेयः—
पूजयेच्छ्राद्धकालेऽपि यतिं सब्रह्मचारिणम् ।
विप्रानुद्धरते पापात्पितॄन् मातृगणानपि ॥
वृद्धशातातपोपि—
आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते ये बुधा द्विजाः ।
वृथा तेनान्नपाकेन काकयोनिं व्रजन्ति ते ॥
इति । आतिथ्यरहिते अतिथिलक्षणलक्षितविप्रागमनेऽपि तत्पू-
जारहिते । तस्मादुपविष्टब्राह्मणैस्सह सत्यवकाशे तत्समीपे
भिक्षुको ब्रह्मचारी अतिथिश्च पित्रर्थविप्रानुप्रवेशेनैव भोज-
यितव्यः । तथाच पुराणे निमन्त्रितब्राह्मणभोजनं विधायाभि-
हितम्—
शेषान्वित्तानुसारेण भोजयेदन्यवेश्मनि ।
इति । शेषान् निमन्त्रितव्यतिरिक्तानतिथिप्रभृतीन् । एतच्चाति-
थिभोजनमतिथिलक्षणलक्षिते आगते सति द्रष्टव्यं, न पुनः

‘काकयोनिं व्रजन्ति ते’ इति दोषश्रवणात् कल्पयित्वाऽप्य-
तिथिः कर्तव्यः । यस्त्वतिथिलक्षणहीनो भोजनयाचनादिना
श्राद्धविघ्नं करोति तस्य दोषमाह हारीतः—
चतुर्णां दुष्कृतं हरति ब्राह्मणो विघ्नकारकः ।
अन्नस्यान्नपतेः पङ्क्तेर्भोजनाकाङ्क्षिणां तथा ॥
इति । भोजनाकांक्षिणः कृते श्राद्धे भोजनाकांक्षिणः । श्राद्ध-
कर्तुर्बान्धवा इति यावत् ।
इति स्मृतिचन्द्रिकायां निमन्त्रितब्राह्मणोपवेशनम् .

अथावान्तरसङ्कल्पादिकृत्यम् .
तत्र पुराणम्—
श्राद्धभूमौ गयां ध्यात्वा ध्यात्वा देवं गदाधरम् ।
ताभ्यां चैव नमस्कृत्य ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् ॥
श्राद्धावान्तरसङ्कल्पं कुर्यादित्यर्थः । अत्रावान्तरसङ्कल्पः उप-
विष्टब्राह्मणानुज्ञालाभार्थं, तथाच तत्रैवोक्तम्—
उभौ हस्तौ समौ कृत्वा जानुभ्यामन्तरे स्थितौ ।
समप्रश्रयोपविष्टान् सर्वान् पृच्छेत् द्विजोत्तमान् ॥
नमस्काराञ्जलिकरणादुभौ हस्तौ समौ जान्वोरन्तरे यथा स्थितौ
स्यातां तथा कृत्वा सप्रश्रयः नमस्कारांजलिबन्धनादिविनय
सम्पन्नो निमन्त्रितानुपविष्टान् द्विजोत्तमान् सर्वान् पृच्छेदि-
त्यन्वयः । कथं पृच्छेत्कथं च तैरूत्तरं देयमित्यपेक्षिते तत्रैवोक्तं—