स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

श्राद्धकाण्डे पूर्वाह्नकृत्यशेषः. 261
इति सत्यव्रतेनाभिधानात् । एवंरूपास्तिलाश्श्राद्धे ग्राह्यतया
प्रोक्ता इत्यर्थः । जर्तिला अकृष्टभूमौ जातास्तिलाः ।
जर्तिलाश्चैव ते ज्ञेया अकृष्टोत्पादितास्तु ये ।
इति तेनैवाभिधानात् । जर्तिलानामसम्भवे तु तदितरतिला उ-
पकल्पनीयाः । प्रशस्तानामलाभे गुणिलोपन्यायेन जातिमात्र-
शालिनामुपादेयत्वात् । यच्चापस्तम्बेनोक्तम्—
अटव्यां ये समुत्पन्ना अकृष्टफलितास्तथा ।
ते वै श्राद्धे पवित्रास्स्युस्तिलास्ते न तिलास्तिलाः ॥
इति, न तिला इति ‘अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः, असत्रं
वा एतद्यदच्छन्दोमम्’ इत्यादिवदर्थवादमात्रमिति मन्तव्यम् ।
अपरार्केण तु न तिलास्तिला इत्येतदन्यथा व्याख्यातं—‘ग्रा-
म्यास्तिला न तिलाः तिलकार्यकरा न भवन्तीत्यर्थः’ इति ।
तदसत् तेषामपि श्राद्धे जर्तिलासम्भवे तिलकार्यकरत्वात् ।
अतएव ब्रह्माण्डपुराणे—
यतिस्त्रिदण्डी करकं रजतं पात्रमेव च ।
दौहित्रः कुतपः कालश्छागः कृष्णाजिनं तथा ॥
गौराः कृष्णास्तथाऽऽरण्यास्तथैव त्रिविधास्तिलाः ।
पितॄणां तृप्तये सृष्टा दशैते ब्रह्मणा स्वयम् ॥
इति । त्रिदण्डीति यतेर्विशेषणम् । रजतमिति पात्रस्य । कु-
तप इति कालस्य । गौरास्तिलाः कृष्णास्तिलाः आरण्यास्तिला
इति गुणानुरक्तरूपेण त्रयः पदार्थाः । एवञ्च दशसङ्ख्या घटते