स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

276 स्मृतिचन्द्रिकायां

तिपादनीये । एतच्च वाक्यमेवं व्याख्येयं, अन्यथा तन्त्रं वा
वैश्वदैविकमिति पक्षान्तराभिधानाघटनात् । तथाहि पूर्ववाक्ये
आवृत्तिक्षे अनुक्ते पक्षान्तरतया तन्त्राभिधानमनुपपन्नमेव ।
तन्त्रं वा वैश्वदैविकमित्यस्यायमर्थः—वैश्वदैविककर्मानुष्ठानं पितृ-
मातामहश्राद्धद्वयार्थं तन्त्रेण वा कर्तव्यं सकृद्वा कर्तव्यमिति ।
अयन्तु तन्त्रानुष्ठानपक्षः साङ्गयोः पितृमातामहश्राद्धयोः एक-
प्रयोगविधिप्रयोज्यत्वे भवितुमर्हति, न भिन्नप्रयोगविधिप्रयोज्य-
त्वे, ‘भिन्नप्रयोगविधिप्रयोज्येषु पदार्थेषु न तन्त्रता’ इति
तन्त्रचिन्ताध्याये प्रतिपादितत्वात् । ततश्च तन्त्रपक्षोक्त्यैव
पितृमातामहश्राद्धयोरेकप्रयोगविधिप्रयोज्यत्वमप्युक्तम् । एकप्र-
योगविधिप्रयोज्यत्वं चैकाधिकारापूर्वसाधकत्वे भवति, एका-
धिकारापूर्वसाधकत्वमप्यस्मादेव वाक्यादनयोर्ज्ञायते । एतेन चै-
काधिकारापूर्वसाधकत्वमनयोः पाक्षिकमिति वाशब्दात् ज्ञायते ।
तेन भिन्नाधिकारापूर्वसाधकत्वमप्यस्तीति वाशब्दादेवावगन्त-
व्यम् । ततश्च प्रथमं पैतृकश्राद्धं संकल्पप्रभृति ब्राह्मणविसर्ज-
नान्तं कृत्वा पश्चान्मातामहश्राद्धं संकल्पप्रभृति ब्राह्मणविसर्ज-
नान्तं कार्यमित्यस्मादेववाक्यात् ज्ञायते । न च वाच्यं भक्ति-
संपन्न इति वचनात् भक्तचभावे मातामहश्राद्धं न कर्तव्यमिति ।
पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम् ।
अविशेषेण कर्तव्यं विशेषात्नरकं व्रजेत् ॥
इति स्मरणात् । अतएव श्राद्धद्वयेऽपि यथा सामर्थ्यमवैषम्येण