षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

१३४ षड्विंशब्राह्मणम्

त्रिष्टुप्छन्दस्काः प्रतिपद्यन्ते प्रारभ्यन्ते आभिः ऋग्भिरिति प्रतिपद् आद्या
भवन्ति । तत्र बहिष्पवमानानाम् आज्यगणानां गायत्रीणां स्थाने त्रिष्टुभो
भवन्तीत्यर्थः । त्रिष्टुभां लोके स्थाने माध्यंदिनपवमानान्तेषु जगत्यो भवन्ति ।
जगतीनां लोके आर्भवपवमानान्तेषु गायत्र्यो भवन्ति । तेनैव छन्दोव्यूहेन
सोऽयं द्वितीयत्रिरात्रोऽयातयामा ॥ ८ ॥
अथ तृतीयत्रिरात्रस्यापि च्छन्दोव्यूहेनायातयामत्वं दर्शयति—
अथोत्त॒मस्य॒ च्छन्दाँ॑सि॒ व्येवो॑हन्ति । जग॑त्यः
प्र॒तिपदो॑ भवन्ति । जग॑तीनां लो॒के त्रि॒ष्टुभः॑ । त्रि॒ष्टुभां
गा॑य॒त्र्यः॑ । तेनो॑ ए॒व सोऽया॑तयामा ॥ ९ ॥
अथ उत्तमस्य तृतीयत्रिरात्रस्य च्छन्दांसि व्यूहन्त्येव । कथम् ? तत्र
बहिष्पवमानाज्येषु जगत्यः प्रतिपदो भवन्ति । जगतीनां स्थाने त्रिष्टुभो
भवन्ति । त्रिष्टुभां स्थाने गायत्र्यः तेनैव च सोऽयं तृतीयत्रिरात्रोऽयातयामा
भवेदिति ॥ ९ ॥
यथोक्तमर्थं स्तौति—
अपि॑ वा ए॒ता अ॒न्यो॒न्यस्यै॑ लो॒कम॒भ्यध्या॑यन् ।
काम॑मेवैना गमयति । आप्नो॑ति॒ तं कामं॒ यस्मै॒ कामा॒यैष
आ॒ह्रियते॑ ॥ १० ॥

1. J. adds ऋचः before प्रति०; RISK. om. प्रारभ्यन्ते ; MTISK
   om. ऋग्भिः; J om. इति.
2. RIS अत्र for तत्र; J. आज्यानां च तद्गतानां for आज्यगणानाम्.
3. J. om. लोके; J. स्थानेषु for स्थाने.
4. TK. अजगतीनां for जगतीनां; J. स्थाने आर्भवान्ते for लोके
   आर्भवपवमानान्तेषु ; J adds इति after भवन्ति.
5. K. om. द्वितीयत्रिरात्रः.
6. KJT. व्यूहत्वेन for व्यूहेन.
7. Sh Ms. त्रिष्टुभः प्रतिपदो भवन्ति । त्रिष्टुभां लोके जगतीनां for
   जगत्यः...०त्रिष्टुभां.
8. M. adds एतत् before कथम्.
9. MJTRIS. अभि for अपि.

चतुर्थोऽध्यायः (१) १३५
एता विभिन्नच्छन्दस्का ऋचः अन्योन्यस्यै लोकं व्यूहेन परस्परस्थान-
मभ्यध्यायन् । अधितिष्ठन्त्येव । एनाः विभक्तिपरिणामः । एताभिः परस्परं लोकं
प्राप्ताभिः ऋग्भिः कामम् अभीष्टमेव यजमानो गमयति गच्छति । तस्यैव
विवरणम् । यस्मै कामाय यं कामं प्राप्तुम् एष द्वादशाह आदियते
अनुष्ठीयते तं काममाप्नोति ॥ १० ॥
अथ प्रथमत्रिरात्रस्य प्रसृतच्छन्दस्त्वं द्वितीयतृतीययोर्व्यूढच्छन्दस्त्वं
च स्तौति—
तस्माद्युजौ न सहग्वहतस्तस्माद्विपरिणीतौ वहीयांसौ
भवतस्तस्मादुभयतोदन्तः स्यदन्ते ॥ ११ ॥
अतो यतो यज्ञात्मकस्य रथस्य वाहनस्थानीयानि गायत्र्यादीनि
च्छन्दांसि वैषम्येण तं वहन्ति तस्माद्युजौ विषमबलौ गजाश्वावेकत्र युक्तौ सन्तौ
सहक् समानं न वहत इत्येतेन प्रथमे ऽहनि सवनत्रयस्य यज्ञवहनद्वारा
प्रसृतच्छन्दस्त्वं स्तुतं भवति । यस्माच्छन्दांसि अन्योऽन्यस्थानं प्राप्तान्येव
यज्ञहारीणि वहन्ति । तस्माल्लोके विपरिणीतौ कालप्रभेदेन अन्योऽन्यस्थानं
प्राप्तौ पूर्वाह्णे दक्षिणतो युक्तमनड्वाहं विमुच्य मध्याह्ने तत्स्थाने उत्तरतोऽवस्थिते
युक्ते तत्स्थानेऽपि दक्षिणतः स्थिते युक्ते सति उभावपि वहीयांसौ वोढृतरी
1 M. adds अपि वा after एता०; J विच्छिन्न० for विभिन्न०;
M. adds एकैकस्य after अन्योन्यस्यै; M. adds अध्यायन् after लोकम् .
2. RI एनां विपरिमाणं, KT एनामपि भक्तिपरिमाणः for एनाः
विभक्तिपरिणामः.
6. MK. प्रथमस्य for प्रथम० ; J. om. द्वितीय...च्छन्दस्त्वं च;
MTK व्यूह० for व्यूढ.
11. J. भवन्ति for तं वहन्ति.
12. J. अनेन for एतेन; J नवरात्रस्य for सवनत्रयस्य.
13. RIS. om. प्रसृत०...पूर्वाह्णे; K प्रसूतां M प्रसृत्वं for प्रसृत
च्छन्दस्त्वं; KM. om. स्तुतं भवति । ...दक्षिणतो; J. ०च्छन्दः for ०च्छन्दस्त्वम् .
15. RI प्रातः for दक्षिणतो०; S. om. दक्षिणतो०; S. प्रयुक्तं for युक्ते;
I तत्तत् for तत्; RI उत्तर० for उत्तरतो०.
16. RI. om. अपि; RIK दक्षिण० for दक्षिणतः.

१६६ षड्विंशब्राह्मणम्

भवत इत्यनेनोत्तरयोस्त्रिरात्रयोश्छन्दसां व्यूहनं स्तुतं भवति । यस्मात् नवरात्रस्य
च्छन्दांसि विलक्षणस्थानावस्थितानि तस्मादेव उभयतोदन्तोऽश्वादयः स्यदन्ते
एकतोदद्भ्यो गवादिभ्योऽधिकं गच्छन्तीत्यनेन नवरात्रस्य च्छन्दसां स्थानवैषम्यं
स्तुतं भवतीति वाक्यत्रयस्याप्यर्थवत्ता ॥ ११ ॥
इदानीं प्रकृतिभूते द्वादशाहे परीतो षिञ्चता सुतम् (सा. ५१२)
अभि सोमास आयवः (सा. ५१८) इति साध्यासयोः प्रगाथयोः प्रगाथांशे
प्रग्रथनेन तिसृष्वेकं साम गीयते । अध्यास्यायां द्विपदायामन्यत् । अत्र
व्यूढद्वादशाहे विकृतिभूते न तथा । किं तु अध्यास्यायामयुक्ते चतुरृचे एकमेव
साम गेयमिति दर्शयितुमाह—
तृचे वा अन्य ऋषयो विराजमपश्यन् । वसिष्ठश्च
चतुरृचे ॥ १२ ॥
वसिष्ठाद् अन्ये ऋषयः तृचे ककुबुत्तरतया गीते प्रगाथे विराजम् ।
तत्राद्या बृहती चतुष्पदा। उत्तरे ककुभौ प्रत्येकं त्रिपदे। इत्यनेन प्रकारेणावाप्तदश-
संख्यामपश्यन् । दशाक्षरा विराड् (श.ब्रा. १.१.२२.२; ऐ.ब्रा. ३.४१.४)
इति श्रुतेः । वसिष्ठस्तु — साध्यासे चतुरृचे प्रथमा बृहती षट्त्रिंशदक्षरा
प्रग्रथनेन संपन्ना उत्तरास्तिस्रः ककुभः प्रत्येकमष्टाविंशत्यक्षरा इत्येवं विंशत्युत्तर-
शतमक्षराणि भवन्ति । एवं च द्वादश विराजो भवन्तीत्यक्षर्यां हि विराजम्
अपश्यत् ॥ १२ ॥

3. J after इत्यनेन adds: उत्तरयोस्त्रिरात्रयोश्छन्दसां व्यूहनं यस्मात् ·
   J. ऋक्छन्दसो for छन्दसां.
4. J. साध्यास्ययो: for साध्यासयोः.
5. T. प्रग्रन्थेनेन for प्रग्रथनेन ; J. trans. अन्यद् befoe अध्यास्यायां.
6. J. अयुक्तं for अयुक्ते.
7. J. ककुबुत्तरपदतया अतीते for ककुबुत्तरतया गीते
8. J. ऋचौ for ककुभौ; J पादाङ्गतो for (अ)वाप्त०.
9. MTK. ०संख्यायां पश्यन् for ०संख्यामपश्यन्.
10. MK. साध्यास्ये for साध्यासे; J. om. प्रथमा...अनेन (p.137.L.1)
11. M. om. संपन्ना...अनेन (p.137.L.1)
12. K. अक्षर्य्यां for अक्षर्यां.
13. Kl. अपश्यन for अपश्यत् .

भवत्वेवम् । अनेन चतुरृक्चे सामकरणं कथं सिध्यतीत्यत्राह—
न तेन स चतुरृक्चः । यत्तृचेऽन्यत् साम भवति
एकर्चेऽन्यद्यद्भाव । चतसृष्वेकं साम स एव चतुरृक्चः ॥ १३ ॥
तृचेऽन्यत् साम एकर्चे एकस्यामृचि अन्यत् साम भवतीति यत्
तेन स विवक्षितः चतुरृक्चो न भवति । किंतु चतसृषु एव ऋक्षु एकं साम
भवतीति यत् स एवात्र विवक्षितश्चतुरृक्च इति ॥ १३ ॥
यदुक्तं चतुरृक्चे साम गेयमिति तत् प्रशंसति—
साम भूयांसं पोषं पुष्यति । तमनु पोषं पोषुकॊ भवति ॥ १४ ॥
तत्रैव गीयमानं साम भूयांसं पोषं महतीं पुष्टिं पुष्यति प्राप्नोति । तं
साम्नः पोषमनु पश्चात् यजमानः पोषुकः पुष्टिवान् भवतीति ॥ १४ ॥
तदेतदसांप्रदायिकमित्याशङ्क्य श्रुति

एतमेव साम्नः पोषं वयं विद्म जानीम इति यस्मात् तस्माद् वयमप्रति-
गृह्णन्तः कुतोऽपि धनादिप्रतिग्रहनिरपेक्षाः सन्तः सहस्रपोषादपरिमितयाः
पुष्टेर्न च्यवामहै न प्रच्युता भवेम । इतिशब्दो मुञ्जस्य वाक्यसमाप्तिद्योतनार्थः ॥
यथोक्तस्य दार्ढ्यार्थमाचार्यान्तरसंमतिं दर्शयति—
तदु ह स्माह वासिष्ठश्चैकितानेयः । साम ह वै नूनं
भूयांसं पोषं पुष्यति । तमनुपोषं पोषुकॊ भवति ।
विधवाया इव त्वे(इवेत्ये ?) वैतज्जन्म यदसाम्नी चतुर्थी । एवं ह
वा एते विदुरिति । तस्मादेतेषां युवानः श्रोत्रियाः पुरायुषः
प्रमायुका भवन्ति । युवतयो जाया विधवा भवन्ति इति ।
यत्तृचेऽन्यत्साम भवत्येकर्चेऽन्यद्यद्वाव चतसृष्वेकं साम स
एव चतुरृच इति । १६ ॥
वासिष्ठ वसिष्ठगोत्रोत्पन्नश्चैकितानेयो नामतस्तदेवाह स्म । कथम् ? ।
साम ह वै चतुरृचे गीयमानं सामैव नूनम् अवश्यं भूयांसं पोषं पुष्यति ।
तं साम्नः पोषमनु यजमानोऽपि पोषुकॊ भवति । किं च चतुर्थी अध्यास्या
ऋक् असाम्नी तृचाश्रितसामरहितेति यत्, एतत् विधवाया गतभर्तृकाया जन्म

1. RI om. यस्मात् ; TMISK प्रति० for अप्रति०.
2. R. गृह्णन्तोऽ० for ०गृह्णन्तः ; J. ऋते

न (with ि on it -> नि)
Wait, does that spell ऽहनि?
YES! ह + नि = हनि!
Wait, look at line 13 again:
उत्तमेऽहनि एकः पशुः आलब्धव्यः ।
YES! "उत्तमेऽहनि एकः पशुः आलब्धव्यः ।"
That makes 100% perfect sense!
In Sanskrit: "उत्तमेऽहनि एकः पशुः आलब्धव्यः" = "On the last day, one animal is to be sacrificed."
And look at footnote 16 again:
16. R. अहनि, T. अन्वये for (अ)ह्नि;
In line 16, MS R had अहनि for (अ)ह्नि. Here in line 13, the main text printed उत्तमेऽहनि!
Wait, let me look at उत्तमेऽहनि:
Is it उत्तमेऽहनि?
Let's re-verify: उ त्त मे ऽ ह नि एकः पशुः आलब्धव्यः ।
Yes! उत्तमेऽहनि!

Now let's check line 14:
`विकल्पेनालभ्यं पशुं दर्शयितुं प्रथम

१४० षड्विंशब्राह्मणम्
यथोक्तमर्थं प्रशंसति—
इन्द्राग्नी वै देवानामोजिष्ठौ ता उ अयातयामानौ
तावेव तद्युनक्ति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥ १८ ॥
देवानां मध्ये इन्द्राग्नी एव ओजिष्ठौ ओजस्वितरौ तावेवायातायामानौ
अप्रतिहतसामर्थ्यौ तत् तस्मात् तावेव युनक्ति यागेन यजमानः स्वर्गस्य
लोकस्य समष्ट्यै प्राप्त्यै ॥ १८ ॥
पक्षान्तरमाह—
सौर्यं ब्रह्मवर्चसकाम आलभेत ॥ १९ ॥
यो ब्रह्मवर्चसकामः स सौर्यं सूर्यदेवत्यं पशुमालभेत ॥ १९ ॥
तत्प्रशंसति—
एतस्यां वा एकादशिन्यामादित्याः सूर्यमजनयन् ।
स तेजो ब्रह्मवर्चसमवरुन्धते । ओजस्वी ब्रह्मवर्चसी
भवति । य एवं वेद ॥ २० ॥
एतस्यां प्रसिद्धायां पशुसंबन्धिन्याम् एकादशिन्यामादित्याः सर्वे सूर्य-
मजनयन् उदपादयन् । स सूर्यः तस्यां तेजः प्रकाशं ब्रह्मवर्चसं चावरुन्ध-
[ते] अदधात् । अतो य एवं वेद स तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्वी भवति ॥ २० ॥
कल्पान्तरं दर्शयति—
अथो खल्वाहुराग्नेय एवालम्भ्य इति । अग्निर्वै सर्वा
देवतास्तेन न देवतानां कांचनान्तरेति ॥ २१ ॥

1. J. स्तौति for प्रशंसति.
2. RJ om. एव ; K. ओजस्विनौ for ओजस्वितरौ.
3. R. adds तावेव तद् युनक्ति before अप्रति०.
4. J. चावरुन्दन्त्य०, T. चावारुद्ध्यत्य०, I. चावारुन्ध० for चावरुन्धते

चतुर्थोऽध्यायः (१) १४१
अथो अथवा ब्रह्मवादिन एवमाहुः । उदयनीयेऽह्नि आग्नेय अग्निदेवत्य
एवालम्भ्यः खलु। यस्मादग्निर्वै अग्निरेव सर्वा देवताः । तत्प्रमुखत्वात् ।
तेन सर्वासां देवतान मन्तरा मध्ये कांचन अन्यां देवतां न कुर्यादिति शेषः ।
इतिशब्दः पक्षान्तराभावद्योतनार्थः । अत एवाह भगवानापस्तम्बः—आग्नेय-
मुदयनीय ऐन्द्राग्नं वा सौर्यं ब्रह्मवर्चसकामः (आ.श्रौ.सू. २१.१४.९-१०)
इति ॥ २१ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

1. J. इदानीमन्त्ये० for उदयनीये.
2. KTS. ०लभ्यः for ०लम्भ्यः ; RK add उत् (उ ?) before खलु;
   M. सर्वदेवात्मकः for सर्वा देवताः.

द्वितीयः खण्डः
इत ऊर्ध्वमनुवाकचतुष्टयेन श्येनादिनामकाश्चत्वार आभिचारयज्ञा
विधीयन्ते । तत्र प्रथमं श्येनयागं विधातुं प्रतिजानीते —
अथैष श्येनः ॥ १ ॥
अथ विकृतिभूतद्यूतद्वादशाहधर्मनिरूपणानन्तरं प्रसङ्गात् एष
वक्ष्यमाणः श्येनः विकृतिभूतः श्येनाख्यो यागो निरूप्यते ॥ १ ॥
एवं प्रतिज्ञाय श्येनयागं विधत्ते —
अभिचरन् यजेत ॥ २ ॥
अभिचरन् भ्रातृव्यहिंसां कर्तुकाम एतेन श्येनेन यजेत श्येननामधेयेन
यागेन भ्रातृव्यहिंसां भावयेदित्यर्थः । ननु भवेदेवं यदि श्येनशब्दः कर्मनामधेयं
स्यात् । न त्वेवम् । पक्षिविशेषेऽत्यन्तरूढत्वात् । अतः ज्योतिष्टोमादौ
गुणविधिः । यद्यपि तत्रोत्पत्तिशिष्टं सोमादिद्रव्यमस्ति, तथापि काम्यत्वाद्
अनेन तस्य बाधः । गोदोहनेनेव चमसस्य । अथवा श्येनविशिष्टं
कर्मान्तरमत्र विधीयते । श्येनवता यजतेति मत्वर्थलक्षणापि श्रेयसी ।
यद्यपि यथा श्येन आददीतेत्यादिवाक्यशेषप्रतिपादितसादृश्येन कर्मणि
गौणी वृत्तिः श्येनशब्दस्य संभवति तथाप्यस्याः अत्यन्तविप्रकृष्टत्वात्
9. RMIS. om. अभिचरन् ; J. om. कर्तुकाम...भ्रातृव्यहिंसां; M.
तेन for एतेन; T. ०कामतोऽनेन for ०काम एतेन.
10. J. om. ननु...०त्ययमेवार्थः; (p. 143 L. 6); M. ०धेयः for ०धेयं.
11. T. विशेषणे, I. विशेष्ये for विशेषे; M. ०त्यन्तं निरूढत्वात् for
०त्यन्तरूढत्वात् K. ०निरूढत्वात् for ०रूढत्वात् .
12. T. द्रष्टव्यम् for ०द्रव्यम् .
13. RIS om. इव.
14. M. after यजतेति । adds. मत्वर्थलक्षणायाः प्रसिद्धत्वात् ।
कल्पना and T. मत्वर्थ लक्षणाप्रसिद्धकल्पन[...] ।
16. R. श्येनस्य for श्येनशब्दस्य ; T. तस्याः for तथाप्यस्या ; K.
०त्यन्तं प्रकृष्टत्वात् for ०त्यन्तविप्रकृष्टत्वात् .

स्वार्थपरित्यागेन श्रुतिर्बाधितव्येति च मत्वर्थलक्षणैव युक्ता । अतः सोमेन
यजेतित्र[स]त्यपि गौरवे गत्यभावाद्दि[शि]ष्टः विधिरेवेति । तदनुपपन्नम् ।
गुणविधिपरत्वे य एव गुणो विधीयते स एव स्तोतव्यः इति श्येनद्रव्य-
विशेषस्यैव स्तुतिः स्यात् न चात्र यथा श्येन आदीतेत्यादिवाक्यशेषे
तस्य स्तुतिः । स्वेनैव स्वस्योपमानेन स्तुतेरयुक्तत्वात् । अतस्तद्व्यपदेशाद्वाक्यशेष-
नैरर्थक्यपरिहाराय विप्रकृष्टार्थेनापि गौण्या वृत्त्या श्येनशब्दः कर्मणि वर्तते ।
अतः स(ग?)तिसंभवे गौरवात् सोमादिवत् विशिष्टविध्यङ्गीकरणमयुक्तम् ।
इत्यलमप्रसङ्गेन । अतः श्येनेनामधेयेन यागेन शत्रुहिंसां भावयेदि-
त्ययमेवार्थः ॥ २ ॥
श्येनशब्दस्य यागे प्रवृत्तिं दर्शयितुं प्रसिद्धश्येनसादृश्येन यागं स्तौति—
श्येनो वै वयसां क्षेपिष्ठः । यथा श्येन आदीतै-
मेवैनमेतेनादत्ते ॥ ३ ॥
वयसां पक्षिणां मध्ये श्येनो वै श्येनाख्यः पक्ष्येव क्षेपिष्ठः क्षिप्रतमः।
किंच यथा श्येनो निपत्य पक्ष्यन्तराणि हन्तुमाददीत स्वीकरोति एवमेवा-
भिचरन् एनं भ्रातृव्यम् एतेन यागेनादत्ते । यद्यप्यादाने यागस्य करणता
प्रतीयते तथापि तदादानस्य हिंसार्थत्वात् भ्रातृव्यहिंसाकरणतैवात्र विधीयते ॥ ३ ॥
तत्र पवमानेषु सश्रंसं त्रिवृत्स्तोमं विधत्ते—
त्रिवृतः पवमाना भवन्ति ॥ ४ ॥
तत् प्रशंसति—
त्रिवृद्वै स्तोमानां क्षेपिष्ठः । यत्त्रिवृद्भवत्याशीय
स्तृणवा इति ॥ ५ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
4. R. नवा० for न चा०
11. M. adds ह before वै.
13. J. om. एव.
16. KLM. ०करणं तेनैव for ०करणतैव.
17. P. प्रशसनं for सश्रंसं; J. विधीयते for विधत्ते.
21. Sh KRIS. ०स्त्रिणवा० for ०स्तृणवा०.

१४४ षड्विंशब्राह्मणम्
यत् यस्मात् स्तोमानां मध्ये त्रिवृत् स्तोम एव क्षेपिष्ठः फलदाने
क्षिप्रतमः तस्मादाशीयः आशुतरः स्तृणवै, —स्तृ हिंसायां—, भ्रातृव्यं
हिनसानीति त्रिवृद् भवति । त्रिवृदेव स्तोमः कार्यः । पवमानान्नान्यः प्राकृतः
पञ्चदशादिस्तोमः कार्य इत्यर्थः ॥ ५ ॥
५ प्रकृतौ विशेषान्तरं विधत्ते—
रथौ हि हविर्धाने भवतः । रथवज्रमेवास्मै तत्
प्रवर्तयति स्तृत्यै ॥ ६ ॥
अत्रत्ये हविर्धाने रथौ भवतः । यथा प्रकृतौ हविर्धाने शकटाकारे, न
तथा । किंतु रथाकारे कुर्यादित्यर्थः । तत् तथा सति अस्मै भ्रातृव्याय रथवज्रं
१० चतुरङ्गे युद्धपरिकरे रथात्मकं हिंसासाधनमेव प्रवर्तयति । स्तृत्यै भ्रातृव्यस्य
हननायेति ॥ ६ ॥
तत्र साम विधत्ते—
वषट्कारणिधनं भवति ॥ ७ ॥
पुनानः सोम धारय (सा. ५११) इत्येतस्यामृचि वषट्कारणिधनं
१५ साम कुर्यादित्यर्थः ॥ ७ ॥
तत्प्रशंसति--
एष वै वज्राणामोजिष्ठो यत्साम वज्रः । यं बहवो
१८ वषट्कुर्वन्ति । तमेवास्मै वज्रं प्रहरति स्तृत्यै ॥ ८ ॥
2. R. त्रि, I तृ for स्तृ.
3. RSK. हिंसाश्रीति for हिनसानीति; J. after भवति adds इति;
M. after कार्यः adds एव; M. स्तोमानां for पवमानात् ; K. प्रकृतः for प्राकृतः.
5. RIS. प्रकृतेः for प्रकृतौ.
9. J om. अर्थः । तत् ; M. वज्रे, K. रथवज्रे for रथवज्रं.
10. J. चतुरं, K. च तुरगे, T. चरतु । रङ्गे for चतुरङ्गे.
12. M. after साम adds ब्रह्म.

चतुर्थोऽध्यायः (२) १४५
• वज्राणां हिंसासाधनानां मध्ये एष वै अयमेव ओजिष्ठः ओजस्वितमः
यत् यः सामात्मको वज्रः । किं च यं वषट्कारं बहवो होत्रादयो
वषट्कुर्वन्ति प्रयुञ्जते । सर्वे निधनमुपयन्ति (द्रा. श्रौ. सू. २. २. १० ?)
इति वचनात् । सोऽपि [तमेव] वज्रमेव उभयात्मकं वज्रमस्मै भ्रातृव्याय
प्रहरति । साम्ना वषट्कारनिधनेनेति शेषः । स्तृत्यै भ्रातृव्यहननायेति ॥ ८ ॥
सप्रशंसं विशेषान्तरमाह—
उभे बृहद्रथन्तरे भवतः उभाभ्यामेवास्मै बृहद्रथन्त-
राभ्यां वज्रं प्रहरति स्तृत्यै ॥ ९ ॥
ब्रह्मसाम बृहत् । रथन्तरं होतुः पृष्ठम् । ते उभे अपि अत्र भवतः ।
ताभ्याम् उभाभ्यां बृहद्रथन्तराभ्याम् एव अस्मै वज्रं हिंसासाधनं प्रहरति
स्तृत्यै तस्येति ॥ ९ ॥
उक्ते बृहद्रथन्तरे पराचीष्वेव कुर्यादिति नियमयति—
पराचीषु रथन्तरं भवति ॥ १० ॥
यथा पृष्ठस्थाने रथन्तरं क्रियते तथा पृष्ठानां त्रिकत्वात् पराचीष्वनभ्य-
स्तासु तिसृषु ऋक्षु रथन्तरं भवति । एतद् बृहतोऽप्युपलक्षणम् । बृहदपि
पराचीष्वेव कुर्यादित्यर्थः ॥ १० ॥
अथोक्तार्थं प्रशंसति—
पराञ्चमेवास्मै वज्रं प्रहरति स्तृत्यै ॥ ११ ॥
तथा सति अस्मै भ्रातृव्याय पराञ्चम् अनावृतं वज्रमेव प्रहरति
तस्य स्तृत्यै ॥ ११ ॥
विशेषमाह—
2. J. अयं for यत् यः; M om. यत् •
5. R. स्मृत्या इति for साम्ना; KM. om. साम्ना...शेषः.
12. MK. निधनमिति for नियमयति.
14. R before यथा adds: यदा पृष्ठस्थाने रथन्तरं भवतीति; RJIS यदा
for यथा; RJIS तदा for तथा.
15. RIS om. तिसृषु; R त्रिषु for तिसृषु; J ग्रहणं for बृहतोऽपि.
16. RIS after कुर्यादित्यर्थः adds:—एतत् त्रिवृतः परिवर्तन्त्यपेक्षया
उक्तमाचार्यैः वस्तुतः पराचीष्वेवाध्ययनादित्यपि द्रष्टव्यम् ।
21. MTISK om. विशेषमाह...बृहत् कुर्यात् • (p. 146 L. 3)
५० 10

१४६ षड्विंशब्राह्मणम्
तस्य रथन्तरं पृष्ठम् । बृहत् ब्रह्मसाम । एष वै
साम वज्रः । तमेवास्मै वज्रं प्रहरति स्तृत्यै ॥ १२ ॥
होतुः पृष्ठं रथन्तरं कुर्यात् । ब्रह्मसाम बृहत् कुर्यात् ॥ १२ ॥
एवं भ्रातृव्यहिंसाकामस्य होतुः पृष्ठं रथन्तरं, ब्रह्मसाम बृहदिति
दर्शयित्वा इदानीं जीवत एव भ्रातृव्यस्य पश्चादिराहित्यम् इच्छतो यजमानस्य
प्रयोगविशेषं दर्शयति—
यं कामयेत क्षीयेतेति तस्य बृहत् पृष्ठं कुर्यात् । रथन्तरं
ब्रह्मसाम । क्षत्रं वै बृहत् । पशवो रथन्तरम् । क्षत्रेणैवास्य
पशून् हन्ति । अपशुर्भवति क्षीयते ॥ १३ ॥
यं भ्रातृव्यं जीवन्तं क्षीयते पश्चादिभिर्हीयेतेति यो यजमानः कामयेत
तस्य होतुः पृष्ठं बृहत् कुर्यात् । ब्रह्मसाम रथन्तरम् । यतः क्षत्रं वीर्यमेव
बृहत् । प्रवृद्धत्वात् । पशव एव रथन्तरम् । कार्यकारणभावात् । तस्मात्
क्षत्रेणैवास्य भ्रातृव्यस्य पशून् हन्ति । तथा सति भ्रातृव्योऽपशुः पशु-
रहितो भवति । अतः क्षीयते अपक्षयं प्राप्नोति ॥ १३ ॥
अथ जीवत एव भ्रातृव्यस्य अप्रतिष्ठाकामस्य यजमानस्य प्रयोगविशेषं
विधत्ते—
यं कामयेत परां परावतामियान्न° प्रतितिष्ठेदिति
पवमाने रथन्तरं कुर्यात् । बृहत् पृष्ठम् । प्लवं ब्रह्मसाम ।
बृहद्रथन्तराभ्यामेवैनमेभ्यो लोकेभ्य उद्धृत्य प्लवेन
प्रप्लावयति । परां परावतमेति । न प्रतितिष्ठति ॥ १४ ॥
3. R om. होतुः...बृहत् कुर्यात् .
5. M. रहितस्य, T. राहित्यस्य for राहित्यम् .
6. J. प्रयोगं for प्रयोगविशेषं.
7. M. यः for यं; J. जीयेतेति for क्षीयेतेति ; RISK om. तस्य.
9. JR. जीयते for क्षीयते.
10. J. जीयेत for क्षीयेते.
12. R. बृद्धत्वात्, J. बृहत्त्वात् for प्रवृद्धत्वात् .
14. RSI. ॰हीनो॰ for ॰रहितो॰.
15. J. प्रयोगं for प्रयोगविशेषं.

चतुर्थोऽध्यायः (२) १४७

यं भ्रातृव्यं परां परावतमतिदूरम् इयात् गच्छेत् न क्वापि
प्रतितिष्ठेदिति यो यजमानः कामयेत तस्य पवमाने रथन्तरं कुर्यात् ।
तदेतदाह द्राह्यायणः — पवमाने रथन्तरं कुर्यादिति बृहत्यां एकर्चानां
स्थाने स्यात् । तद्धि बार्हतानां स्थानम् ( ) इति । अस्यार्थः —
श्येनकल्पे ये बृहत्यामेकर्चाः रौरवमेकस्यां यौधाजयमेकस्यां वषट्-
कारणिधनमेकस्याम् (म. सू. ३.७) इति तेषां स्थाने रथन्तरं कार्यम् । तद्धि
बार्हतानां साम्नां स्थानम् । रथन्तरं च बृहत्यामुत्पन्नमिति । तथा पृष्ठं बृहत्
कुर्यात् । ब्रह्मसाम प्लवं साम कुर्यात् । ततश्च एनं भ्रातृव्यं बृहद्रथन्तराभ्या-
मेव एभ्यो लोकेभ्य उद्धृत्य प्लवेन साम्ना प्रप्लावयति गमयति अप्रतिष्ठं
कुर्यादित्यर्थः । सोऽपि परां परावतम् अतिदूरमेति गच्छति न कचित्
प्रतितिष्ठति ॥ १४ ॥
पुनर्भ्रातृव्यस्य हिंसाकामस्यैव प्रयोगविशेषं दर्शयति —
वार्षाहरे पवमानमुखे भवतः । सफौपगवे नानदं
क्रूराणि सामानि संभरन्ति स्तुत्यै ॥ १५ ॥
पवमानमुखे उक्तयोः माध्यंदिनार्भवयोः पवमानयोः मुखे वार्षाहरे
एतन्नामधेये सामनी भवतः । गायत्रसाम्न ऊर्ध्वं वार्षाहरयोः साम्नोः निवेशः
सर्वत्र । गायत्रस्याप्रच्युतत्वात् । तथा माध्यंदिनपवमाने अर्षो सोम द्युमत्तम

1. MTIK. इति for अति.
2. RISM. स्यात् for तस्य; RMISR om. पवमाने...कुर्यात् .
3. TK. एकार्थानां for एकर्चानाम् .
4. RIS om. ये; MK. ०कचै for ०कचौः ; J. before वषट्कार० adds: कल्पकारेण क्लृप्ताः पुनानः सोम धारयेति.
5. J. trans. रौरवमेकस्यां यौधाजयमेकस्यां after ०णिधनमेकस्याम् .
6. J M. स्थाने for स्थानम् ; R om. बृहत्.
7. RI after साम कुर्यात् adds इति.
8. KIS. ०तिष्ठितं for ०तिष्ठं.
9. RIS om. अति०.
10. MTIK. संभवन्ति for संभरन्ति.
11. MRISK om. पवमानमुखे; RIS om. पवमानयोः; M om. उक्तयोः माध्यंदिन.
12. M after ०धेये adds सामधेये; JMTK om. निवेशः.
13. KT सर्वकृत्त्वात् , M. सर्वत्र कृतत्वात् for सर्वत्र ; KMT. प्रच्युतत्वात् for गायत्रस्याप्रच्युतत्वात् .

(सा. ५०३) इति एकस्यां गायत्रं परस्यां वार्षाहरम् । आर्भवपवमाने यस्ते
मदो वरेण्यः (सा. ४७०) इति गायत्रवार्षाहरे एकस्यामेवेति कल्पकार-
वचनान्निश्चीयते । तथा सफौपगवे सामनी पवस्व (सा. ४७९) इन्द्र-
मच्छा (सा. ५६६) इत्यनयोः ऋचोः; नानदं—पुरोजिती वो
अन्धसः (सा. ५४५) इत्यस्याम् ऋचीति क्रूराणि शत्रुहिंसाकारीणि
सामानि संभरन्ति उद्गातारः संपादयन्ति । स्तुत्यै भ्रातृव्यस्येति ॥ १५ ॥
अथानुवाकशेषे यूपादीनां श्येनयागे प्राकृतेभ्यो विकारा अभिधीयन्ते ।
तत्र यूपस्य विकारं प्रथमं दर्शयति—
तैल्वको वा बाधको वा यूपः स्फचाग्रः ॥ १६ ॥
तिल्वको नामाप्रक्षीरः कश्चिद् वृक्षविशेषः तद्विकारो वा, बाधको नाम
राजवृक्षः तद्विकारो वा यूपः कर्तव्यः ।

सवनीयपशौ विशेषं दर्शयति—
अग्नये रुद्रवते लोहितः ॥ १८ ॥
यो ह्यग्नये रुद्रवते सवनीयः पशुः स लोहितवर्णो भवेत् ॥ १८ ॥
उपांश्वन्तर्यामग्रहयोः सादने विशेषं दर्शयति —
सादयन्त्युपांश्वन्तर्यामौ ॥ १९ ॥
उपांश्वन्तर्यामाख्यौ ग्रहौ प्रकृतौ होमादनन्तरं सादयन्ति । अत्र
तु न तथा । किं तु होमात् पूर्वं सोमग्रहणानन्तरं सादयन्ति सादनं
कुर्युः ॥ १९ ॥
बर्हिर्विशेषं दर्शयति—
शरमयं बर्हिः शीत्यै ॥ २० ॥
शरः सुषिरदण्डः गुल्मविशेषः तन्मयं बर्हिः कार्यम् । शीत्यै
भ्रातृव्यहिंसार्थम् । शीत्यै इति शरस्तुतिः । उभयोरपि शृणातेर्निष्पन्नतत्वेन
शब्दसामान्यम् ॥ २० ॥
इध्मविशेषं दर्शयति—
वैभीतक इध्मो विभीत्यै ॥ २१ ॥
विभीतकोऽक्षदारुः तद्विकारो वैभीतकः स इध्मः कार्यः विभीत्यै
भ्रातृव्यस्य । अत्रापि शब्दसामान्यात् विभीतकस्तुतिः ॥ २१ ॥
ऋत्विक्षु धर्मविशेषमाह—
लोहितोष्णीषा लोहितवाससो निवीता ऋत्विजः
प्रचरन्ति स्तुत्यै ॥ २२ ॥
येऽत्र ऋत्विजः ते लोहितोष्णीषा लोहितवर्णमुष्णीषं शिरोवेष्टनं येषां
ते तथोक्ताः । तथा लोहितवाससः लोहितं वासः परिधानीयमुत्तरीयं च येषां
11. J. असुर०, M. शर० for सुषिर०.
12. RISK. इति च for स्तुतिः ; MTIK. शृणोतेर् for शृणातेर्.
13. J. ०सामान्यात for सामान्यम् .
15. M. विधुत्यै for विभीत्यै.
22. J. लोहितवर्णानि for लोहितं वासः.

१५० षड्विंशब्राह्मणम्
ते तथोक्ताः । तथा निवीताः कण्ठलम्बितब्रह्मसूत्रोत्तरीयाः सन्तः प्रचरन्ति
कर्म्मानुतिष्ठेयुरित्यर्थः । स्तुत्यै भ्रातृव्यस्येति ॥ २२ ॥
ऋत्विग्दक्षिणायां विशेषमाह—
नवनव दक्षिणा भवन्ति ॥ २३ ॥
नवनवेति वीप्सा । एकैकस्मै ऋत्विजे नववर्गाः दक्षिणा भवन्ति ।
तथा च द्राह्मायणः—नवनव दक्षिणा इति नववर्गान् यथोत्साहं दद्यात्
काणखोरकूटपाण्डानाम् इति । अस्यार्थः—नवकाणान् स एको वर्गः ।
नवखोरान् स एको वर्गः । नवकूटान् सोऽप्येकः । नवपाण्डान् स एकः ।
इत्येतान् वर्गान् यथोत्साहं दद्यादिति ॥ २३ ॥
तत् प्रशंसति—
नावयन्त्येवैनं तत् ॥ २४ ॥
तत् तेन यथोक्तदक्षिणादानेन एनं भ्रातृव्यं नावयन्ति शरीरान्तर-
प्रापणेन नूतनं कुर्वन्त्येवेत्यर्थः । श्येनप्रयोगं सविशेषं कल्पसूत्रकारो
दर्शयामास—पवमानस्य जिघ्नतः (सा. १३१०), पुनानो अक्रमीद-
भि (सा. ४८८), पवमानस्य ते कवे (सा. ६५७), अग्निमूर्धा (सा. २७),
अग्निर्वृत्राणि जङ्घनत् (सा. ४), मित्रं हुवे पूतदक्षम् (सा. ८४७),
उ त्वा मन्दन्तु सोमाः (सा. १९४) ता हुवे ययोरिदम् (सा. ८५३),
अर्षा सोम द्युमत्तमः (सा. ५०३) इति गायत्रमेकस्यां वार्षाहरमेकस्यां
शाकरवर्णमेकस्याम् । पुनानः सोम धारया (सा. ५११) इति वषट्कार-
निधनमेकस्याम्, रौरवमेकस्यां यौधाजयमेकस्याम्, औशनमन्त्यं, रथन्तरं
च वामदेव्यं च बृहच्च कालेयं च । यस्ते मदो वरेण्यः (सा. ४७०) इति
गायत्रवार्षाहरे । पवस्व (सा. ५७८) इन्द्रमच्छ (सा. ५६६) इति
सफौपगवे । पुरोजिती वो अन्धसः (सा. ५४५) इति नानदान्धीगवे ।
5. J om. नव०...द्राह्मायणः.
7. TM. काणात् for काणान्.
8. MT. ॰खोरात् for खोरान् ; MT. कूटात् for कूटान्, MT· for पण्डात् for पाण्डान्.
12. RISK om. यथोक्त.
13. M. नवीनं for नूतनं.

चतुर्थोऽध्यायः (२) १५१
कावमन्त्यं यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम त्रिवृतः पवमाना अग्निष्टोमसाम च
तिसृभिः तिसृभिः आज्यपृष्ठानि (म. सू. २. ७) इति । अस्यायमर्थः—
तिसृभिराज्यानि पृष्ठानीति ॥ २४ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
2. JS om. तिसृभिः ; MTK. चतसृभिः तिसृभिः for तिसृभिः
तिसृभिः IK. has only चतसृभिः.
3. MTSK. चतसृभिर् for तिसृभिर् ; J om. पृष्ठानि; MKS after
आज्यानि add चतसृभिः and TI. तिसृभिः

तृतीयः खण्डः
एवं श्येनयागं सविशेषं प्रतिपाद्येदानीं त्रिवृदग्निष्टोमं निरूपयितुं
प्रतिजानीते—
त्रिवृदग्निष्टोमः ॥ १ ॥
उच्यत इति शेषः ॥ १ ॥
इदानीं विधत्ते—
तस्येषुं विष्टुतिं कृत्वाभिचरन् यजेत ॥ २ ॥
तस्य त्रिवृदग्निष्टोमस्य इषुम् इषुसंज्ञकां विष्टुतिं कृत्वाभिचरन् भ्रातृव्यं
जिघांसुस्तेन यजेत । द्वे इषुसंज्ञके विष्टुती प्राक् प्रदर्शिते । अत्र विशेषा-
श्रवणात् तयोरन्यतरा ग्राह्या ॥ २ ॥
यथोक्तं प्रशंसति—
इषुवधो वै पुरायुषो हन्ति । यदिषुं विष्टुतिं करोति
पुरैवेनमायुषः प्रवृश्चति ॥ ३ ॥
इषुवधः इष्वाख्यं हननसाधनम् आयुधम् आयुषः शतवर्षलक्षणात्
पुरा पुरस्तादेव हन्ति । तस्मात् यदिषुम् इष्वाख्यां विष्टुतिम् अत्र करोति
कुर्यात् तर्हि एनं भ्रातृव्यमायुषः पुरैव प्रवृश्चति यथा विच्छिद्य प्रकर्षेण
छिनत्ति ॥ ३ ॥
2. T. ॰यागस्य for यागं स०; T. अग्नीषोमं for अग्निष्टोमं.
7. M. यजते for यजेत.
12. SIK. भवति for हन्ति.
14. RKMSI om. आयुधम्.
15. RKIS. भवति for हन्ति.
16. J. तया for यथा.

चतुर्थोऽध्यायः (३) १५३

त्रिवृत्स्तोमं सप्रशंसं विधत्ते—
त्रिवृद्वै स्तोमानां क्षेपिष्ठो यत्त्रिवृद्भवत्याशी-
यस्तृणवै ॥ ४ ॥
यत् यस्मात् स्तोमानां मध्ये त्रिवृत् स्तोम एव क्षेपिष्ठः अत आशीयः
आशुतरं भ्रातृव्यं स्तृणवै हिंसानीति । तत्र त्रिवृदेव स्तोमो भवति नान्य
इत्यर्थः ॥ ४ ॥
सामविशेषं दर्शयति—
वषट्कारणिधनं भवति ॥ ५ ॥
व्याख्यातचरम् । यद्यपि समानमितरच्छ्येनेनेत्यनेनैव वषट्कारणिधनं
सिद्धं, तथापि तद्वचनं पवमाने रथन्तरं कुर्यात् बृहत्पृष्ठं प्लवं ब्रह्मसाम
(ष. वि. ब्रा. ४.२.१४) इति विहितस्य धर्मविशेषस्याप्राप्त्यर्थम् ॥ ५ ॥
स्तोत्रविकारं सप्रशंसं विधत्ते—
सप्तहं भवति । आसप्तमात् पुरुषादनायतनो भवति ।
यमेतेनाभिचरन्ति ॥ ६ ॥
त्वामिद्धि हवामहे (सा. २१४) इत्यस्यामृचि सप्तहं सप्तहनामकं
साम भवति पृष्ठस्य । तेन साम्ना आसप्तमात् पुरुषात् । अभिविधावाङ् ।
सप्तपुरुषपर्यन्तं सोऽनायतनो भवति अप्रतिष्ठितो भवति । यं भ्रातृव्यमेतेन
यागेनाभिचरन्ति । अनेनास्य साम्नः सप्तहनामकत्वं प्रदर्शितं भवति । सप्त-
पुरुषहननसाधनत्वप्रतिपादनात् । यद्वा तस्य त्वामिद्धि हवामहे (सा. २१४)
इत्यस्यां गानेन सप्तहकारसंपत्तेः सप्तहनामकत्वं द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥
एवं विशेषधर्मानुक्त्वा इदानीं श्येनवैशेषिकधर्मानतिदिशति —
समानमितरच्छ्येनेन ॥ ७ ॥

1. JT. before त्रिवृत् add तत्.
2. RJKS. om. यत् ; M. after क्षेपिष्ठः adds: क्षिप्रकारी.
3. M. यस्मात् for अपि.
4. MKR. om. तस्य.