षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

ये श्येनयागे वैशेषिका लोहितोष्णीषत्वादयो धर्मा विहितास्ते सर्वेऽप्यत्र
कर्तव्या इत्यर्थः । ननु इतरच्छब्दस्य संनिहितवाचकत्वेन श्येनवैशेषिकधर्माणां
चासंनिहितत्वेन तद्वाचकत्वमयुक्तम् । किं तु अतिदेशतः प्राप्ता ये ज्योतिष्टोम-
धर्मास्ते श्येनेऽपि विद्यमानाः तत्सादृश्यमुत्पादयन्तीति तदनुवादो युक्त
इति चेत् । सत्यम् । इतरच्छब्दः, संनिहितपरः न तु तन्मात्रपरः । अपि तु यत्
पूर्वोक्तसदृशं संनिहितं च तदेवेतरच्छब्द आचष्टे । तथा च सति इह
यच्चोदकप्राप्तज्योत्तिष्टोमिकधर्मजातमासन्नं न तत् सर्वं पूर्वनिर्दिष्टसतहादिधर्म-
सदृशम् ये चाप्राकृता लोहितोष्णीषत्वादयः श्येनवैशेषिकाः वैशेषिकधर्मत्वेन
सदृशास्ते न संनिहिताः । तत्र सादृश्यसंनिहितत्वयोरुभयोरेकस्मिन् अवश्यपरि-
त्यक्तव्ये सति वचननैरर्थक्यपरिहाराय संनिहितमपि ज्योत्तिष्टोमिकं धर्मजातं
परित्यज्य सादृश्यमादाय श्येनवैशेषिकाणामेव लोहितोष्णीषत्वादीनामभिधानमिति
युक्तमुत्पश्यामः ॥ ७ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
चतुर्थाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

1. RI om. ये; RI om. विहिताः.
2. JT. कार्या० for कर्तव्या०.
3. J. अत्रा०, M. इत्या०, R. प्रति० for उत्०.
4. JT after चेत् add न.
5. J. पूर्वोक्तं for पूर्वोक्त०; MK. सादृश्यं for सदृशं.
6. RJI. ०प्राप्तं for ०प्राप्त०; RJTMK. ज्योति० for ज्योत्ति० K.
   ०ष्टौमिक० for ०ष्टोमिक०; JRIK. om. सर्वं; J. पूर्वे for पूर्व०; JM. निर्दिष्टं
   for निर्दिष्ट०.
7. J. om. संनिहिताः...परिहाराय; RI om. उभयोर्.
8. RJTMK. ज्योति० for ज्योत्ति०; K. ०ष्टौमिकं for ०ष्टोमिकं.
9. J. उद्दिश्यामः, K. पश्यामः for उत्पश्यामः.

चतुर्थः खण्डः
अथ संदंशाख्यं यागं प्रतिजानीते —
अथैष संदंशः ॥ १ ॥
अथ अनन्तरमेष वक्ष्यमाणः संदंशः दुरादानग्रहणसाधनत्वेन
संदंशसाम्यात् संदंशाख्यो यज्ञः । उच्यत इति शेषः ॥ १ ॥
तं विधत्ते—
अभिचरन् यजेत ॥ २ ॥
तेन संदंशयागेन अभिचरन् भ्रातृव्यजिघांसुर्यजेत ॥ २ ॥
यत्सादृश्यादयं क्रतुः संदंशः तेन किं क्रियत इत्यत्राह—
यद्वै दुरादानं संदंशेन तदादत्ते ॥ ३ ॥
यद् दुरादानं तप्तायःपिण्डादि तत् संदंशेनादत्ते कर्मारः ॥ ३ ॥
किमत्र संदंशसाम्यं कथं च तत् संदंशवदनेन क्रियत इत्यत्राह—
यद् द्वौ द्वौ स्तोमौ सह यथा ह दुरादानं संदशेना-
नुहायाददीतैवंमेवैनमेतेनादत्ते ॥ ४ ॥
द्वे त्रिवृती स्तोत्रे द्वे द्वादशे द्वे पञ्चदशे द्वे एकविंशे द्वे चतुर्विंशे द्वे
त्रिणवे इत्येवं द्वौ द्वौ स्तोमौ समानौ यत् सह भवतः । तेनायं क्रतुः संदंश-
सदृशः, ततश्च यथा ह यथा खलु दुरादानमादातुमशक्यं तप्तायःपिण्डादि
संदंशेनानुहाय प्राप्य आददीत एवमेवैनं भ्रातृव्यम् एतेन यागेन
आदत्ते ॥ ४ ॥

2. KMI. ०जानीतुमुप जानीते for ०जानीते.
3. J. आदान, KT. उदान, M. इदानीं for दुरादान०.
4. J om. भ्रातृव्य०.
5. J. लोहकारः, M. कर्मणः, IR. कर्मकरः for कर्मारः.
6. J. सादृश्यं, M. साम्यात् for साम्यं; M. संदंशेन for संदंश०.

अस्मिन् यागे सर्वेषां स्तोमानां त्रिवृत्स्तोमसंपत्तिं तदीयानां स्तोत्रीयाणां
बृहतीसंपत्तिं चानूद्य प्रशंसति—
त्रिवृतं स्तोमं संपद्यते । बृहतीछन्दः । वज्रो वै त्रिवृत् ।
पशवो बृहती । वज्रेणैवास्य पशून् हन्ति । अपशुर्भवति ॥ ५ ॥
अत्र स्तोमगणः त्रिवृतं स्तोमं संपद्यते । स्तोत्रीयाणां च गणो
बृहतीछन्दः संपद्यते । तत्र त्रिवृद्वज्रो वै वज्र एव । बृहती पशवः ।
तेन अस्य भ्रातृव्यस्य पशून् वज्रेणैव हन्ति । तथा सति भ्रातृव्योऽ-
पशुर्भवतीति । तत् त्रिवृतः संपत्तिरेवं द्वे त्रिवृती स्तोत्रे इत्यादिना प्रदर्शितानां
स्तोमानां त्रिवृतोस्त्रिणवयोश्चाष्टौ त्रिवृत इति त्रिवृत्संपत्तिः सिद्धत्वान्न वक्तव्या ।
द्वाभ्यां द्वादशाभ्यां द्वाभ्यां पञ्चदशाभ्यां चतुःपञ्चाशदित्यतः षट् त्रिवृतः
संपद्यन्ते । द्वाभ्याम् एकविंशाभ्यां द्वाभ्यां चतुर्विंशाभ्यां नवतिरित्‍यतो दश
त्रिवृतः संपद्यन्त इति । बृहतीसंपत्तिर्विंशतिसंख्याभिस्त्रिवृद्भिः स्तोत्रीयाणां
षोडशोत्तरशतद्वयेन षट् बृहत्यः संपद्यन्त इति ॥ ५ ॥
स्तोत्रविकारं सप्रशंसं विधत्ते—
वैयश्वं भवति व्यश्वमेवैनं करोति ॥ ६ ॥
पुनानः सोम धारया (सा. ५११) इत्येतस्यामृचि वैयश्वम् , व्यश्वः
कश्चिदृषिः, तेन दृष्टं साम वैयश्वं, भवति भवेत् । तेन एनं भ्रातृव्यं व्यश्वं
विगताश्वमेव करोति । शब्दसाम्यात् स्तुतिः ॥ ६ ॥
तदेव प्रकारान्तरेण स्तौति—
परिष्टुब्धेडं भवति पर्येवैनं वृश्चति ॥ ७ ॥

2. M. स्तौति for प्रशंसतिः
   3&4. J. बृहतीं for बृहती.
3. J. अतः for अत्र; RKI om. अत्र...०भवतीति (L 8).
4. J. ०वृत० for ०वृतः.
5. J. after वक्तव्या adds: त्रिवृत्त्रिणवयोश्चाष्टौ 36 चत्वारस्त्रिवृत इति ।
6. J. ins. तु चतुरुत्तरा चतुर्, R. चतुर् after संपत्तिः; T. ०संख्या-
   काभिः for ०संख्याभिः.
7. R. ins. शत before ०शत०

चतुर्थोऽध्यायः (४) · १५७

वैयश्वमेव साम यतः परितुब्धेदं परितुब्धमिडेति निधनं यस्य तत्
तथोक्तम् । योन्यामृचि इडेति हि निधनम् । अतस्तेन एनं भ्रातृव्यं
परिवृश्चत्येव ॥ ७ ॥
तेन पुनः प्रयोगविशेषं दर्शयति—
वार्षाहरे पवमानमुखे भवतः। काशीतौपगवे नानदं
साम क्रूराणि सामानि संभवन्ति स्तुत्यै ॥ ८ ॥
पवमानमुखे माध्यंदिनार्भवयोः पवमानयोः मुखे वार्षाहरे सामनी
भवतः । माध्यंदिनपवमाने अर्षो सोम द्युमत्तमः (सा. ५०३) इत्येकस्यां
गायत्रवार्षाहरे । आर्भवे तु यस्ते मदो वरेण्यः (सा. ४७०) इत्यत्र । यत्र
गायत्रवार्षाहरम् (रे ?) इति वचनात् । तथा पवस्व (सा. ६९२) इन्द्रमच्छ
(सा. ६९७) इति अनयोः ऋचोः काशीतौपगवे सामनी । पुरोजिती वो
अन्धसः (सा. ५४५) इत्यत्र नानदं साम । इति क्रूराणि हिंसाकारीणि
सामानि भवन्ति । उद्गातारः संपादयन्ति । स्तुत्यै भ्रातृव्यस्येति ॥ ८ ॥
अत्र प्रकृतितः प्राप्तं सप्तदशं निषेधति—
निस्सप्तदशस्तेन क्रूरः ॥ ९ ॥
अयं संदंशयागो निस्सप्तदशः सप्तदशस्तोमेन हीनः कार्यः । तेन
पशव्यस्य सप्तदशस्तोमस्य राहित्येन क्रूरः भ्रातृव्यस्य पशुहानिकर इति ॥ ९ ॥
अत्र श्येनवैशेषिकान् धर्मानतिदिशति—
समानमितरच्छ्येनेन ॥ १० ॥

10. RJMIK. वार्षाहरम् for गायत्रवार्षाहरम्.
11. J om. इति M. ०कराणि for ०कारीणि.
12. J adds उत्पादयन्ति before संपादयन्ति.
13. T. ०दशस्तोमं for ०दशं.
14. T. पुनः कार्यम् for हीनः कार्यः.
15. J. पशून् विकरोति for पशुहानिकरः.
16. RKMI om. अत्र...०दिशति.
17. MIK om. समानम्....०च्छ्येनेन.

[Header]
१५८ षड्विंशब्राह्मणम्

व्याख्यातचरमेतत् । अत्र कल्पः—श्यैनमाज्यंब्रहिष्पवमानम् अर्षा
सोम द्युमत्तमः (सा. ५०३) इति गायत्रवार्षाहरे । पुनानः सोम धारया
(सा. ५११) इति वैयश्वम् एकस्यां, वषट्कारणिधनमेकस्यां, रौरवमेकस्याम् ।
यौधाजयं तिसृष्वौशनमन्त्यं रथन्तरं च वामदेव्यं च ससहं च कालेयं च ।
यस्ते मदो वरेण्यः (सा. ४७०) इति गायत्रं वार्षाहरं सत्रासाहीयम् ।
पवस्व (सा. ) इन्द्रमच्छ (सा. ५६६) इति काशौतोपगवे ।
पुरोजिती वो अन्धसः (सा. ५४५) इति नानदान्धीगवे । सामत्रयाणां
यत्प्रथमं कार्यम् । अन्त्यं यज्ञायज्ञीयम् अग्निष्टोमसाम द्वे त्रिवृती स्तोत्रे द्वे
द्वादशे द्वे पञ्चदशे द्वे एकविंशे द्वे चतुर्विंशे द्वे त्रिणवे (म. सु. ?) ॥ इति । अत्र
सामत्रयाणां यत्प्रथममित्यस्य वाक्यशेषस्यायमभिप्रायः । हाउ हाउ हाउ ।
अस् । फट् । मृस् हस् । प्रायत् । चकाम् (आ. गा. २.७.५१.४)
इति योनावुत्पन्नं पुरोजिती वो अन्धसः (सा. ५४५) इत्यस्मिंस्तृचे ॥ १० ॥

इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
चतुर्थाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

5. R. गायत्रवार्षाहरे for गायत्रं वार्षाहरं.
6. MK. ॰जितमिति, TI. ॰जित्यामिति for ॰जिती...॰स्तृचे.

पञ्चमः खण्डः
अथ प्रतिज्ञापूर्वकं वज्रयागं दर्शयति—
अथैष वज्रोऽभिचरन् यजेत वज्रेणैवास्मै वज्रं
प्रहरति स्तृत्यै ॥ १ ॥
अथ अनन्तरम् एषः वक्ष्यमाणो वज्रो वज्रसादृश्यात् वज्राख्यो यागः ।
उच्यत इति शेषः । एतेन वज्रेणाभिचरन् भ्रातृव्यं जिघांसुर्यजेत ।
वज्रसंघातात्मकत्वात् अयं यज्ञो वज्रः । संघातिनां स्तोत्रीयाणां वज्रात्मकत्वात् । तेन
वज्रेणैव वज्रम् एवास्मै भ्रातृव्याय प्रहरति । स्तृत्यै तस्य हिंसार्थम् ॥ १ ॥
के पुनः समुदायिनो वज्राः ? यत्समुदायो वज्र इत्याशङ्क्य
तद्विवक्षुराह—
सर्वः पञ्चदशो भवति ॥ २ ॥
अस्य सर्वाण्यवयवरूपाणि स्तोत्राणि पञ्चदशानि । तेन सर्वोऽप्यवयवी
पञ्चदशो भवतीति ॥ २ ॥
किं ततः ? इत्यत आह—
वज्रो वै पञ्चदशः, तमेवास्मै वज्रं प्रहरति स्तृत्यै ॥ ३ ॥
पञ्चदशो वज्र एव । ऐन्द्रत्वसाम्यात् । अतस्तदवयवात्मकानि
स्तोत्राण्यपि वज्ररूपाणि । तेन तं प्रसिद्धं वज्रं हिंसासाधनम् एव अस्मै
भ्रातृव्याय प्रहरति स्तृत्यै ॥ ३ ॥
तत्र धर्मविशेषं दर्शयति—
उक्थ्यः षोडशिमान् भवति ॥ ४ ॥
2. M. यज्ञ for वज्र०; I. विदधाति for दर्शयति.
7. J trans. यज्ञः after वज्रः; MT. संघातिता, K. संघातितानां for
संघातिनां.
8. J om. एव; J. यज्ञम् for वज्रम्.

[Header] १६० षड्विंशब्राह्मणम्

उक्थमर्हतीत्युकथ्यः । उक्थार्हः उक्थवान् भवतीत्यर्थः । किं च
षोडशिमान् भवतीति ॥ ४ ॥
तदुभयं स्तौति—
पशवो वा उक्थानि । वज्रः षोडशी । वज्रेणैवास्मै
वज्रं प्रहरति स्तुत्यै ॥ ५ ॥
उक्थानि पशवो वै पशव एव । तत्साधनत्वात् । षोडशी वज्रः
षोडशिसामान्यनुष्टुप्सु कुर्वन्तीति वचनात् । षोडशिन आनुष्टुभत्वे वाग्वा
अनुष्टुब् वाग्वै वज्र इति प्रशंसनात् षोडशिनो वज्रत्वम् । तेन वज्रेणैव
वज्रमेवास्मै भ्रातृव्याय प्रहरति । स्तुत्यै भ्रातृव्यपशूनाम् । उक्थानां
पशुरूपत्वेन स्तुतेरर्थवत्त्वायेत्यवगन्तव्यम् ॥ ५ ॥
तत्र षोडशिसाम्नः शक्वरीषु गानं दर्शयति—
तस्य महानाम्न्यः षोडशिसाम भवन्ति ॥ ६ ॥
तस्य वज्राख्यस्य महानाम्न्यः, विदा मघवन् (सा. ६४१)
इत्याद्याः (आ. गा. परिशिष्ट १—३.) शकर्यः षोडशिसाम भवन्तीति ।
तासु षोडशिसाम कुर्यादित्यर्थः ॥ ६ ॥
तदेतत् प्रशंसति—
वज्रो वै महानाम्न्यः । वज्रः षोडशी । वज्रेणैवास्मै
वज्रं प्रहरति स्तुत्यै ॥ ७ ॥

1. RMTIK. om. उक्थमर्हतीति and उक्थार्हः.
2. R. ॰ष्टुभत्वेन for ॰ष्टुभत्वे.
3. RIK. प्रशस्तत्वात् for प्रशंसनात् ; J. वज्रत्वेन for वज्रत्वम् .
4. M. इति भ्रातृव्यानां for भ्रातृव्य०; J. रथानां for उक्थानां.
5. J. श्रुते० for स्तुते०; J. ॰वत्त्वात् येभ्यो गन्तव्यम् for ॰वत्त्वाये-
   त्यवगन्तव्यम्.
6. M. षोडशी for षोडशि; RJIM. भवति for भवन्ति.
7. T adds. यज्ञस्य after वज्राख्यस्य.
8. RMIK. भवतीति for भवन्तीति.

चतुर्थोऽध्यायः (५) १६१
महानाम्न्यो वज्र एव । ऐन्द्रत्वसाम्यात् । स नः स्वर्षदति द्विषः
(सा. ६४७८) इति लिङ्गात् । रक्षोघ्नत्वसाम्याद्वा । षोडशी वज्रः ।
षोडशिनो वज्रत्वं प्रागेवादर्शि । तस्माद् वज्रेणैव वज्रमेव अस्मै भ्रातृव्याय
प्रहरति स्तुत्यै तस्येति ॥ ७ ॥
संदंशवैशेषिकधर्मानदिशति—
समानमितरत् पूर्वेण ॥ ८ ॥
पूर्वेण अनन्तरोक्तेन संदंशेन इतरत् समानम् । संदंशे ये विशेषधर्मा
विहितास्तेऽत्र कार्या इत्यर्थः । अत्र कल्पः—पवस्वेन्दो वृषा सुतः
(सा. ४७९) अपघ्नन् पवते मृधः (सा. ५१०) इति पुरस्तात् पर्यायस्य
तृचे उद्धरति । सत्रासाहीयं पुरोजिती वो अन्धसः (सा. ५४५) इति
नानदमेकस्यां तस्यामेवान्धीगवं श्यावाश्वमेकस्यां सामैकस्यां त्रयाणां यद्
द्वितीयं प्रमंहिष्ठीयमौपगवम् ऊर्शीयं महानाम्न्यः षोडशिसाम । समानमि-
त.ञ्. । पूर्वे सर्वः पञ्चदशः । कॢप्तो ज्योतिष्टोमः शान्त्यर्थः शान्त्यर्थः (म.सू.५. ९)
इति । कॢप्तो ज्योतिष्टोमः शान्त्यर्थः इत्यस्यायमर्थः—सर्वेष्वभिचारयज्ञेषु समाप्तेषु
अभिचारयज्ञकृतदोषशान्त्यर्थं प्रकृतिभूतो ज्योतिष्टोमः कार्य इत्यर्थः ॥ ८ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥
2. KM adds इन्द्र० before रक्षोघ्न० ; RTIK. ०साम्यात् । तद्वा
for साम्याद्वा.
3. RTKI. प्रयोगो वा दर्शितः for प्रागेवादर्शि; T om. एव.
7. T. रोक्तौ for ०रोक्तेन; J adds. गानं after इतरत्.
14. T. समापिते for समाप्तेषु.
15. I. आभि० for अभि० ; T. यज्ञेषु; for यज्ञ०.
प० 11

षष्ठः खण्डः
अथ पञ्चविंशब्राह्मणोक्ताभ्यां त्रयोदशाहाभ्यां विलक्षणं त्रयोदशाहं
वैश्वदेवाख्यं सत्रं निरूप्यते । तत्राहःक्लृप्तिं दर्शयति—
अतिरात्रश्चतुर्विंशं प्रायणीयमहरभिजित् त्रयः
स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहस्त्रयः स्वरसामानो विश्वजिन्महा-
व्रतं चातिरात्रश्च ॥ १ ॥
अतिरात्रश्चतुर्विंशं चतुर्विंशस्तोमयुक्तं प्रायणीयमहरित्येते आद्ये
अहनी । अभिजिदाद्यो विश्वजिदन्तो मध्यमो नवरात्रः । महाव्रतमतिरात्र
इत्येते अन्तिमे अहनी इति ॥ १ ॥
तदेतत् सत्रं विश्वदेवकर्तृकत्वेन सोमगृहपतित्वेन च प्रशंसति —
विश्वे देवाः सत्रमासत सोमेन राज्ञा गृहपतिना ।
तेऽब्रुवन्त्सोम एव नो राजा सर्वत्र विभवोदिति । तस्मात्
सोमो राजा सर्वाणि नक्षत्राण्युपैति । सोमो हि रेतोधाः ॥ २ ॥
राज्ञा दीप्तेन सोमेन गृहपतिना सह विश्वे देवाः सत्रमासत
ते एवमब्रुवन् नः अस्माकं सर्वत्र सर्वेष्वपि लोकेषु सोम एव राजा
विभवेत् विशेषेण भूयादिति । यत एवं तस्मात् सोमो राजा सर्वाणि
नक्षत्राणि उपैति प्राप्नोति आधिपत्येन । किं च, हि यस्मात् सोमो

2. J om. त्रयोदशाहाभ्यां विलक्षणं.
3. J. प्रथमे, TK. आद्यम् for आद्ये.
4. RKI. ०रात्रम् for ०रात्रः.
5. J om. सोमगृहपतित्वेन च.
   11&14. MT. ग्रह० for गृह०.
6. RJM om. ते.
7. J. आप्नोति for आधिपत्येन.

[हेडर]
चतुर्थोऽध्यायः (६) १६३

रेतोधाः रसात्मकत्वेन लोहितादिपरिणामद्वारेण रेतस आधाने हेतुः । अतोऽपि
सोमगृहपतिकं सत्रं प्रशस्तमित्यर्थः ॥ २ ॥
तदीयं मध्यमं नवरात्रं स्तोतुमवयुत्यानुवदति—
नवा॒हं सं॑वत्स॒रस्य॒ गर्भ॒मुप॑यन्ति ॥ ३ ॥
य एतत्सत्रमुपेयुः ते संवत्सरस्य प्रकृतिभूतस्य संवत्सरसाध्यस्य
गवामयनस्य विकृतित्वात् त्रयोदशाहं सत्रमपि संवत्सरनाम्नोच्यते । तस्यान्तः गर्भं
मध्यमं नवाहम् उपयन्तीति ॥ ३ ॥
अनूदितमर्थं स्तौति—
न॒वाहो॒ वै सं॑वत्स॒रस्य॒ प्रति॑मा । नव॒ प्रा॒णाः ।
प्रा॒णाने॒वाव॑रुन्धते ॥ ४ ॥
नवाहो वै नवरात्र एव संवत्सरस्य सत्रस्य प्रतिमा सदृशः तत्रत्यानां
सर्वेषां स्तोमानां पृष्ठानां च अतिदेशतो विद्यमानत्वात् । तथा नव प्राणाः ।
अयं नवाहो नवसंख्याकाः प्राणाः । सप्त शीर्षण्याः प्राणाः द्वाववाञ्चौ
(श.ब्रा. ६.४.२.५; तै. सं. ५.१.७.१) इति श्रुतेः । य एतं नवाहमुपेयुः ते
प्राणानेवावरुन्धते प्राप्नुवन्ति ॥ ४ ॥
प्रकारान्तरेण स्तौति—
प्र॒जाव॑न्तो जी॒वा ज्योति॑रश्नुवते य ए॒ता
उप॒यन्ति॑ ॥ ५ ॥

1. JM. असावपि, K T. असोपि for अतोऽपि.
2. KJ. सोमः for सोम०; M adds सोमः before सोम० ;
   MR. ग्रह० for गृह० ; J. ०पतिः किं शस्तम् for ०पतिकं सत्रं प्रशस्तम् ;
   T. शस्त्रं for सत्रं.
3. J. उक्तमिति for स्तोतुमवयुत्या; M. एव युक्त्या, K. अवयुक्त्या,
   R. अवयवादि for अवयुत्या.
4. MRI. गवामयन० for गवामयनस्य ; P.MIK. om. सत्रम् ;
   JKM. om. (अ)न्तः; KM. अस्य for तस्य.
5. J add. अयं and T. यन्नवाहो after वै; M. संवत्सरसत्रस्य for सत्रस्य.
6. J. अथ for अयं.
7. RI om. ये ; KRI एवं for एतं.
8. J adds. नव before प्राणान् .

१६४ षड्विंशब्राह्मणम्
य एता रात्रीः । नवरात्रमित्यर्थः । उपयन्ति ते प्रजावन्तः पुत्रपौत्रादि-
युक्ताः रेतोधानहेतुसोमगृहपतिकयागानुष्ठानात् जीवाः शतवर्षलक्षणपुरुषायुषश्च
सन्तः प्राणात्मकत्वनवरात्रोपायनात् ज्योतिः प्रकाशं कीर्तिम् अश्नुवते
प्राप्नुवन्ति । फलान्तरस्यात्राविधानात् एतदेव फलं रात्रिसत्रन्यायेनेत्यव-
गन्तव्यम् ॥ ५ ॥
इति षड्विंशब्राह्मणे चतुर्थाध्याये
षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्य-
धुरंधरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे
षड्विंशब्राह्मणव्याख्याने चतुर्थोध्यायः समाप्तः ॥ ४ ॥

२. R. ग्रह० for गृह०; .RJT. ०पति० for ०पतिक०.
३. R. ०पधानात्, T. ०पयानात् for ०पायनात्.

पञ्चमोऽध्यायः
प्रथमः खण्डः
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अग्निहोत्रं निरूपयितुमादौ तत्प्रशंसार्थं देवादिविषयामाख्यायि-
कामाह—
प्रजापतिस्तपोऽतप्यत । तस्य ह वै तप्यमानस्य
मनः प्राजायत देवान् सृजेयमिति । त इमे देवा असृज्यन्त ।
दिवा देवानसृजत । नक्तमसुरान् । यद्दिवा देवानसृजत
तद्देवानां देवत्वम् । यदसूर्यं तदसुराणामसुरत्वम् । यत्
पीतत्वं तत्पितॄणां पितृत्वम् ॥ १ ॥
प्रजापतिर्विधाता पुरा तपोऽतप्यत चकार । तस्य तपसा
तप्यमानस्य विशुद्धसत्त्वस्य देवान् सृजेयमिति मनो बुद्धिः प्राजायत ।
ततः ते इमे प्रसिद्धा इन्द्रादयो देवाः तेन असृज्यन्त । कथम्? दिवा
अहनि देवान् , नक्तं रात्रौ असुरान् [असृजत] । यत् यतो दिवा
देवानसृजत प्रजापतिः तद् देवानां देवत्वम् अतिशयितदीप्तिमत्त्वम् । यत्
यतो असूर्यं, न विद्यते सूर्यो यस्मिन् तत् असूर्यं नक्तम् । कालाध्वनोरत्यन्त-
संयोगे (पा. २. ३. ५) इति द्वितीया । असुरानसृजतेत्यनुषङ्गः । तत्
तेनासुराणामसुरत्वं कर्मणि प्रकाशराहित्यम् । यत् यतः पीतत्वम् । पा पान
5. RIK. अग्निहोत्रप्रशंसा, M. वैश्वदेवसत्रं for अग्निहोत्रं.
12. M adds. तपः before चकार.
16. J. इति तेषां तदाप्ति० for अतिशयितदीप्ति०.
18. J om. द्वितीया; J. यान् for असुरान् .
19. RMIK. om. यद् यतः J. om. पीतत्वम् .

इति धातोः पीयन्त इति कर्तरि क्विप् । तेषां भावः पीतस्त्वम् । कव्यस्यामृतस्य
पातृत्वम् । तेन पितॄणां पितृत्वम् ॥ १ ॥
सन्त्वेतादृशाः देवाः । किं तत इत्यत्राह —
देवा वै स्वर्गकामास्तपोऽतप्यन्त । तेषां तप्यमानानां
रसोऽजायत । पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौरिति । तेऽभ्यतपन् । तेषां
तप्यमानानां रसोऽजायत । ऋग्वेदः पृथिव्या यजुर्वेदोऽन्त-
रिक्षात् सामवेदोऽमुष्मात् । तेऽभ्यतपन् । तेषां तप्यमानानां
रसोऽजायत । ऋग्वेदाद्गार्हपत्यो यजुर्वेदाद्दक्षिणाग्निः
सामवेदादाहवनीयः । तेऽभ्यतपन् । तेषां तप्यमानानां
पुरुषोऽजायत । सहस्रशीर्षः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ २ ॥
ततः ते देवाः अग्निहोत्रात् स्वर्गं कामयमाना सन्तः तपः चक्रुः ।
तेषां तप्यमानानां तेभ्यस्तप्यमानेभ्यः पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौरिति लोकत्रयात्मको
रसोऽजायत । तत्सारभूताः पृथिव्यादयो लोका अभ्यतपन् ऋग्वेदादीनुद्दिश्य
तपश्चक्रुः । तेभ्यस्तप्यमानेभ्यः ऋग्वेदाद्यात्मको रसोऽजायत । कथम् ?
पृथिव्या ऋग्वेदात्मको रसः समजनि । एवमुत्तरत्रापि । ते वेदा अभ्यतपन् ।
तेभ्यो गार्हपत्याद्यात्मको रसोऽजायत । कथम् ? ऋग्वेदाद् गार्हपत्यो रसोऽजायत ।
समानमन्यत् । ते गार्हपत्यादयोऽप्यभ्यतपन् । तेभ्यस्तप्यमानेभ्यः सहस्रशीर्षः
अपरिमितमूर्धा सहस्राक्षः असंख्यातनयनः सहस्रपात् अपरिमितपादः पुरुषो
रसोऽजायत । एवं चतुर्थरसात्मकत्वात् प्रशस्ततमोऽयं पुरुष इत्यर्थः ॥ २ ॥

1. MK. पीत्वं for पीतस्त्वं.
2. J. पीतस्त्वम, M. पात्रत्वम् , KIR. पितृत्वम् for पातृत्वम्.
3. ShK. ०शीर्षाः for ०शीर्षः.
4. R om. तेभ्यस्...तपश्चक्रुः (L. 14.)
5. J adds अपि after. लोकाः
6. TJ. ऋग्वेदो for ऋग्वेदाद्यात्मको.
7. RKI om. अपि.

भवत्वेवम् । ततः किमित्यत्राह—
ते देवाः प्रजापतिमुपाधावन् वेदशरीरैर्वा इदममृत-
शरीरं न ह वा इदं मृत्योः समाप्स्यत इति तेऽब्रुवन् को
नामासी(से ?)ति ॥ ३ ॥
ततः ते देवा प्रजापतिं स्रष्टारम् उपाधावन् । उपेत्य च वेदशरीरैः
ऋग्वेदाद्यात्मकैः गार्हपत्यादिभिः यदिदम् अमृतशरीरमुत्पन्नं तद् इदं मृत्योर्न
समाप्स्यते समाप्तिं प्राप्नोतीति । ह वा इत्येतावैतिह्यद्योतनार्थौ । स पुरुषः
को नाम कः खल्वसीति एवं प्रजापतिमब्रुवन् । अन्तिम इतिकारो देवानां
प्रश्नपरिसमाप्तिद्योतनार्थः ॥ ३ ॥
प्रजापतेरुत्तरमाह—
स होवाच यज्ञो नामेति ॥ ४ ॥
स तैरेवं पृष्टः प्रजापतिः उवाच । यज्ञो नाम अग्निहोत्रयज्ञ एव
सोऽयं पुरुषः नान्यः कश्चिदिति ॥ ४ ॥
तदिदं विधित्सितमग्निहोत्रं सद्योयज्ञसंस्थात्मकत्वेन प्रशंसति—
तेषां प्रजापतिः सद्योयज्ञसंस्थामुपैति । सद्यो ह वा
एष यज्ञः संस्थामुपैति ॥ ५ ॥

3&7. M. समाप्स्यति for समाप्स्यते.
6. RI om. इदम्.
7. KMR. प्रापद् for प्राप्नोति ; KM. add भावः after इति ;
J. इतिशब्दस्त्वेतावद्योतनार्थः for हवा...द्योतनार्थौ; M. इति हीत्ये० for ह वा इत्ये०.
8. R. नामा त्वं, T. न(ा)मारम, K. नामारं for नाम ; RI(आ)त्मासीति, M. (आ)त्मंवेति for (आ) सेति.
12. M. तैरयं for तैरेवं ; MKI ०होत्रो० for ० होत्र ; J. अग्निहोत्रम् for अग्निहोत्र यज्ञ एव.
13. J. ततोऽन्यत् किंचिन्नास्तीति for नान्यः कश्चिदिति.
14. J. om. तदिदं विधित्सितम् .
16. RJ. यज्ञ० for यज्ञः.

१६८ षड्विंशब्राह्मणम्
तेषामुपन्नानां देवानामध्ये प्रजापतिः सद्योयज्ञसंस्थामुपेति । सद्यः
समाप्यमानयज्ञात्मकत्वादग्निहोत्रं प्राप्नोतीत्यर्थः । अत एव एषोऽग्निहोत्ररूपो
यज्ञः सद्यः संस्थां समाप्तिमुपैति प्राप्नोति ॥ ५ ॥
ननु दीक्षणीयादीतिकर्तव्यताया अभावात् कथमस्य यज्ञत्वमित्याशङ्क्य
प्रसिद्धज्योतिष्टोमादियज्ञसादृश्यसिद्धयर्थम् अत्रापि दीक्षणीयादीतिकर्तव्यतां
संपादयति—
यद्गार्हपत्यं प्रादुष्करोति सा दीक्षणीया । यद्दक्षिणाग्निं
चाहवनीयं च सा प्रायणीया । यत्समिधोऽभ्यादधाति ता
उपसदः ॥ ६ ॥
गार्हपत्यम् अग्निं यत् प्रादुष्करोति अग्निहोत्रार्थं प्रादुर्भावयति सा
दीक्षणीया दीक्षणीयाख्येष्टिः । प्राथम्यसाम्यात् । दक्षिणाग्निमाहवनीयं
चाग्निं यत् प्रादुष्करोति सा प्रायणीयेष्टिः उपकारकत्वसाम्यात् । समिधोऽ-
भ्यादधते समिदाधानं कुर्वन्ति इति यत् ता उपसदः उपसदाख्यहोमाः ॥ ६ ॥
अथ अग्निहोत्रे उत्पूताज्यस्कन्दने प्रायश्चित्तं दर्शयति—
अथ यस्याज्यमुत्पूतं स्कन्दति । सा वै स्कन्ना
नाम आहुतिः । ततो वै यजमानः प्रमायुर्भवति । वरो
देयः । सैव तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ ७ ॥

1. RIK. अर्थे for अध्ये.
2. JMTK. om. सद्यः.
3. J. अत्र for ननु; RKM. दीक्षणीयादिति T. दक्षिणायादिति
   for दीक्षणीयादीति.
4. KMT. दीक्षणीयादिति for दीक्षणीयादीति.
5. KT दक्षिणा० for यद्दक्षिणा०.
6. MTK. ०दधते for दधाति.
7. J. उपकारस्त्व० for प्राथम्य०; J. om. दक्षिणाग्निम्...०साम्यात् .
8. KT. वा० for चा०; RI. ०सामान्यात् for साम्यात् ; RJI add
   यत् before समिधो०.
9. RJ. ०दधाति for ०दधते See CN; RJIK. तद्. for ताः
   J. उपसदाख्यो होमः for उपसदाख्यहोमाः.

पञ्चमोऽध्यायः (१) १६९

अथशब्दो वाक्योपक्रमे । यस्य यजमानस्य उत्पूतम् उत्पवनेन
संस्कृतम् आज्यं स्कन्दति पात्रात् सा वै सैव स्कन्ना नाम स्कन्नरूपा
आहुतिर्भवतीति । ततो वै स्कन्नाहुत्या यजमानः प्रमायुर्भवति मरणशीलो
भवतीत्यर्थः । तस्मिन्निमित्ते वरो देयः गोरूपां दक्षिणां दद्यादित्यर्थः । सैव
दक्षिणा तस्य आज्यस्कन्दस्य प्रायश्चित्तिः । प्रत्यवायपरिहारार्थं कर्मे-
त्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥ ७ ॥
अनुत्पूताज्यस्कन्दने प्रायश्चित्तमाह —
अथ यस्याज्यमनुत्पूतं स्कन्दत्यसौ वा अस्कन्ना
नाम आहुतिः । ततो वै यजमानस्य चित्तं प्रमायुर्भवति ।
चित्रं देयं सैव तस्य प्रायश्चित्तिः ॥ ८ ॥
अथ पुनः यस्य यजमानस्य संबन्धि आज्यम् अनुत्पूतम् उत्पवन-
रहितं स्कन्दति पात्रात्, असावस्कन्ना नाम अस्कन्नरूपा आहुतिः । ततः
तयैवाहुत्या यजमानस्य चित्तं प्रमायुर्विनाशि भवतीति तन्निमित्तं चित्रं नाना-
विधं द्रव्यं देयम् । सैव तस्य प्रायश्चित्तिरनुत्पूतस्कन्दप्रायश्चित्तिरिति ॥ ८ ॥
अग्निहोत्रे सवनत्रयं संपादयति—
यद्गार्हपत्ये जुहोति तत्प्रातःसवनम् । यद्दक्षिणाग्नौ
जुहोति तन्माध्यंदिनं सवनम् । यदाहवनीये जुहोति
तत्तृतीयसवनम् ॥ ९ ॥

1. J. om. शब्दो...यस्य ; J. om. उत्पवनेन...आज्यं.
2. J. om. पात्रात्, सैव and स्कन्नरूपा.
3. J. om. भवतीति...०हुत्या.
4. MTK. निमित्तं for निमित्ते.
5. J. om. आज्य० ; RI. ०स्कन्दनस्य for ०स्कन्दस्य; J. adds
   इति after ०श्चित्तिः.
6. K. वित्तं for चित्तं.
7. RMIK. add तत् after ०रहितं ; J. पात्रम् for पात्रात्, M.
   असौ वै स्कन्नानां for असावस्कन्ना नम ; T. ०स्कन्नानां for ०स्कन्ना नाम० ;
   J. आज्याहुतिः for आहुतिः.
8. J om. विनाशि, and (इ)ति.
9. JRTK. om. प्रायश्चित्तिर् ; J. ०स्कन्दस्य, RI. ०स्कन्दन० for
   ०स्कन्द०

१७० षड्विंशब्राह्मणम्

गार्हपत्ये अग्नौ जुहोतीति यत्तदेव प्रातःसवनम् । प्राथम्यसाम्यात् ।
एवमन्यदपि ॥ ९ ॥
यन्मार्जयते सोऽस्यावभृथः ॥ १० ॥
अत्रैवोदयनीयादिसंपत्तिं दर्शयति—
यदन्ना ददाति तेन उदयनीयस्योदवसानीयस्य
समाप्त्यै ॥ ११ ॥
अन्ना अन्नानि हवींषि आददाति इति यत् तेन उदयनीयस्य एतदा-
ख्यस्य कर्मणः उदवसानीयस्य च समाप्त्यै कृतं भवतीत्यर्थः ॥ १०-११ ॥
अग्निहोत्र एव मथने अग्नेरनुत्पादे विकल्पेन प्रायश्चित्तं दर्शयति—
अथ यस्याग्निर्मथ्यमानो न जायेतान्यमाहृत्यास्मिन्न-
वकाशे जुहुयात् ब्राह्मणस्य वा हस्तेऽजस्य वा कर्णे
कुशस्तम्बे वाप्सु वा जुहुयात् ॥ १२ ॥
अथ पुनः यस्य यजमानस्य अग्निर्मथ्यमानो यदि न जायेत तर्हि
अन्यमाहृत्य लौकिकमग्नि मानीय अस्मिन्नवकाशे आहवनीयाधारे व्याहृति-
भिर्जुहुयात् । लौकिकाग्नेरप्यभावे ब्राह्मणस्य हस्ते जुहुयात् । एवमन्यदपि
व्याख्येयत् । तथा चाश्वलायनः—अग्निहोत्राय कालेऽग्नावजायमानेऽन्य-
मानीय जुहुयात् । पूर्व्वाभावे उत्तरोत्तरं ब्राह्मणपाण्यजकर्णदर्भस्तम्बाप्सु
(आ. श्रौ. सू. ३.१४.१४-१६) इत्यादि ॥ १२ ॥

1. MTIK. add यद् before अग्नौ ; J. om. (इ)ति.
2. MTIK om. यन्मार्जयते...भृथः.
3. R trans. अत्रवोद०...दर्शयति before यन्मार्जयते.
4. M. हविष्यानि , KT. हविष्यो for हवींषि ; J. अन्नादि हवींषि अन्ना for अन्ना अन्नानि हवींषि ; JMKT. om. इति.
5. M. अन्यस्मिन् for अस्मिन् .
6. J om. यदि.
7. J. ०नीयाग्नौ, K. ०नीयागारे for ०नीयाधारे.

पञ्चमोऽध्यायः (१) १७१
अग्निहोत्रे स्वयंकृतहोमस्तुत्यर्थं गौणकर्तृ[प्रदर्शन]पुरःसरम्
उत्तरोत्तरं मुख्यान् कर्तॄन् दर्शयति—
अन्यैः शतहुतान् होमानेकः शिष्यहुतो वरम् ।
शिष्यैः शतहुतान् होमानेकः पुत्रहुतो वरम् ॥
पुत्रैः शतहुतान् होमानेको ह्यात्महुतो वरम् ॥ १३ ॥
अन्यैः शिष्यादिव्यतिरिक्तैः शतहुतान् शतशो हुतान् कृतान् होमान्
अपेक्ष्य शिष्यहुतः शिष्येण कृतः एको होमः वरम् उत्कृष्टः । एवमन्यदपि
व्याख्येयम् ॥ १३ ॥
अस्त्वेवं किं तत इत्याह—
स्वयं होता स्वयं दोही स्वयमेवोपतिष्ठेताग्नि-
होत्रम् ॥ १४ ॥
यत एवमात्मकृतो होमः प्रशस्तः तस्मात् स्वयं होता देवानामाह्वाता
स्वयमेव दोही अग्निहोत्रार्थं पयसो दोग्धा सन् स्वयमेव यजमानः स्वयमेवाग्नि-
होत्रमुपतिष्ठेत ॥ १४ ॥
तत्र दक्षिणां दर्शयति—
हौम्यशेषं दक्षिणा ॥ १५ ॥
हौम्यशेषं हुतावशिष्टं हविरेव दक्षिणा । नान्यदित्यर्थः ॥ १५ ॥

1. R. ०कृतैकहोम, M. ०कृतो होम०, K. ०कृतेकहोम० T.
   ०कृतकहोम for ०कृतहोम ; M. ०स्तुत्यर्थः for स्तुत्यर्थ.
   3&4. JMK. ०हुताद् होमात् for ०हुतान् होमान् .
2. T. ०हुतैंहोमान् for हुतान् होमान् .
3. RKI. शिष्य० for शिष्येण.
4. J adds. अग्निहोत्रे after दर्शयति.
   16&17. MTK. होम्य० for हौम्य.
   17 R. हुत, MTK. हुत्वाव० for हुताव०.

१७२ षड्विंशब्राह्मणम्
अथोक्तमग्निहोत्रं प्रशंसति—
सर्वैर्ह वा एतस्य यज्ञक्रतुभिरिष्टं भवति । य एवं
विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ १६ ॥
य एवम् उक्तरीत्या विद्वान् जानन् अग्निहोत्रं जुहोति एतस्य
सर्वैर्यज्ञक्रतुभिः एव इष्टं भवति । सर्वे क्रतवः कृता भवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

1. RTIK. तथो०, J. यथो० for अथो०.
2. M. जानानः for जानन् ; TMK. add इति after जुहोति.
3. M. om. एव ; M. adds इति after भवति ; J. adds
   अपि after सर्वे.

द्वितीयः खण्डः
यदुक्तमग्निहोत्रमात्रेणैव सर्वक्रतुभिरिष्टं भवतीति तदेतदाख्यायिकया
उपपादयति—
प्रजापतिर्वा एतत् सत्रं सहस्रसंवत्सरमसृजत । तेषां
प्र॒जाप॑तिः सहस्रसंवत्सरं गवामयनेऽवारुन्धत् । गवामयनं
द्वादशाहे द्वादशाहमतिरात्रे अतिरात्रं षोडशिनि षोडशिन-
मुक्थ्ये उक्थ्यमग्निष्टोमेऽग्निष्टोममिष्टिपशुबन्धयोरिष्टिपशु-
बन्धावग्निहोत्रे सर्वैर्ह वा एतस्य यज्ञक्रतुभिरिष्टं भवति ।
य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ १ ॥
यतः पुरा प्रजापतिः खल्वेतत् प्रसिद्धं सहस्रसंवत्सरम् । वत्सरशब्दो
दिनपरः । शतायुः पुरुषः (तै. सं ३. २. ६. ३) इति श्रुतेः
सहस्रसंवत्सरं जीव[नस्य] मनुष्यस्य कस्याप्य[सं]भावात् । गन्धर्वादीनां
सहस्रसंवत्सरजीवनेऽपि तेषामनुरूपसंहाराद्यसामर्थ्यान्नाधिकारः । न च
यो मासः स संवत्सरः ( ) इति दर्शनात् संवत्सरशब्दो मासपर इति
शङ्कनीयम् । तत्रापि आधानादूर्ध्वं सहस्रमासजीवनासम्भवात् । नापि संवत्सर-
प्रतिमा वै द्वादशरात्र इति प्रयोगात् द्वादशरात्रपरता संवत्सरशब्दस्येति
शङ्कनीयम् । प्रतिमाविशेषणत्वेनैवात्र संवत्सरशब्दस्य प्रयोगात् । न तु
10. MK. om. वत्सरशब्दो...संवत्सरं (L. 12.)
12. RJMIK. जीवितुं for जीवनस्य; T. after this line is damaged, see CN.
13. M. ०संवत्सरं for ०संवत्सर०; J. अत्युपरूपसंहारासामर्थ्या० for अनुरूप०..., K. ०सामर्थ्येनानधि, MT. ०समर्थनाद[न]धि० for ०सामर्थ्यान्नाधि०.
17. J. चतुर् for न तु.