षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

११४ षड्विंशब्राह्मणम्
देवयजनात् प्रच्युतान् निर्गतान् अपः उदकानि अप्राप्तान् देवान्
एतस्मिन्नवकाशे मध्ये मार्गे रक्षांसि राक्षसाः अजिघांसन् अपीडयन् । तत्र
स यः प्रसिद्धो रक्षोहा रक्षांसां हन्ता अग्निः, एतत् अग्निष्टपति (ग्रा. गे. १२.१२.
४६५. ३) इत्यस्यामृचि गेयं सामापश्यत् । ततस्तानि रक्षांसि एतेन साम्ना
अग्निरपाहत अवधीत् । तानि रक्षांसि अमुर्हि संग्रामे अपहतानि सन्ति
अभूवन्निति देवा अकुर्वन् मनसि [अ] मन्यन्तेत्यर्थः । इत्येव अत एवैतद्दि-
दानीमपि रक्षांस्यपसेधति तेन साम्ना हिनस्ति इत्यर्थः ॥ ९ ॥
तत्र गाने किंचिद्विशेषमाह—
तस्याहावोऽहाव इति स्तोभान्त्स्तोभयति । अहावो-
स्त्वहावोऽस्त्वित्येवैतद्रक्षांस्यपसेधति ॥ १० ॥
तस्य साम्नः अहावोहाव इत्येवंरूपान् स्तोभान् स्तोभयति कुर्या-
दित्यर्थः । अत एवैतदिदानीम् अहावोऽस्त्वहावोऽस्त्वित्येवंवाक्यैः
रक्षांस्यपसेधति निराकरोति ॥ १० ॥
सामाश्रयस्य मन्त्रस्य प्रथमपादमनूद्य व्याचष्टे—
अग्निष्टपति प्रतिदहतीत्याह । रक्षांस्येव तत्
प्रतिदहति ॥ ११ ॥
अग्निष्टपति भृशं प्रकाशते तेन रक्षांसि प्रतिदहति इत्याह । तेन
रक्षांस्येव तत् प्रतिदहति भस्मसात् करोति ॥ ११ ॥
2. RKISM मध्य० for मध्ये; T. मार्गं for मार्गे; M. adds एव
after मार्गे; RIS. om. राक्षसाः; JT. अपाघ्नन् for अजिघांसन्.
3. RI om. यः.
4. TSK. अपश्यन् for अपश्यत्.
5. SRI om. अमुर्हि; M अमूनि, TK समुर्द्धि for अमुर्हि.
6. R. अभवन् for अभूवन्; SRI तस्मिन् यज्ञ इति, J अभिमन्यन्त
इति, for मनसि अमन्यन्त इति; RJIS om. अत एव.
8. J. स्तोमे for गाने.
17. J द्रुतं for भृशं; J. om. रक्षांसि...तेन.
18. RIS. तर्हि for तत्; K. om. तत्.

तृतीयोऽध्यायः (४) १५५

प्रतिपादं स्तोभानुवृत्तिं दर्शयति—
पादाय पादाय स्तोभा अनुवर्तन्ते रक्षसाम-
पहत्यै ॥ १२ ॥
यथोक्तस्तोभाः पादाय पादाय प्रतिपादम् अनुवर्तन्ते रक्षसाम-
पहननाय ॥ १२ ॥
तस्यैव पादान्तरमनूद्य व्याचष्टे—
विश्वं समत्रिणं दह विश्वं समत्रिणं दहेत्यत्रिणो वै
रक्षांसि पाप्मानोऽत्रिणोऽत्रिण एवैतद्रक्षांसि पाप्मान-
मपसेधति । १३ ॥
विश्वं सर्वम् अत्रिणं मांसादेरत्तारं राक्षसं संदह । द्विरुक्तिरा-
वृत्तिद्योतनार्था । इति यदा तेन पाप्मान एवात्रिणोऽत्रिण एव रक्षांसि
रक्षसामेतद्रूपं पाप्मानमेवापसेधति ॥ १३ ॥
यथोक्तसाम्नो निधने त्रिरावृत्तिं दर्शयति—
तस्य त्रिर्निधनमाहुः ॥ १४ ॥
तस्य साम्न इति यन्निधनं तत् त्रिखिवारम् आवर्तयेदित्याहुः
ब्रह्मवादिनः ॥ १४ ॥
उक्तां त्रिरावृत्तिं स्तौति—
इयं वै सुहतं घ्नन्ति न स पुनरुद्विङ्क्ते यथाह
पुनः पुनरादाय सुहतं हन्यात्तादृगेतत् ॥ १५ ॥
इयं वै इयं निधनत्रिरावृत्तिरेव राक्षसं सुहतं घ्नन्ति हन्ति ।
वचनव्यत्ययश्छान्दसः । अथ स राक्षसः पुनर्नोद्विङ्क्ते । नोत्तिष्ठेदित्यर्थः । यथा ह

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

1. K. प्रतिपदं for प्रतिपादं.
2. MHK. पदाय पदाय for पादाय पादाय.
3. T. after साम्न adds एव; M. after इति adds यन्निधनमाहुरिति.
   18&20. K Sh MS यं for इयं; J उद्रुक्ते, M उद्रक्ते, I उद्रिक्ते for उद्विङ्क्ते.
4. K. उत्तिष्ठेत् for नोत्तिष्ठेत्.

११६ षड्विंशब्राह्मणम्

यथा खलु लोके दुष्टं सुष्ठु हन्तव्यम् उपद्रवकारिणं पुनःपुनरायुधम्
आदाय कं न हन्यात् ? एतत् त्रिनिधनोच्चारणं हि तादृग् राक्षस-
हननायेत्यर्थः ॥ १५ ॥
तस्य साम्नोऽतिच्छन्दसि गानं दर्शयति—
तद्वा अतिच्छन्दःसु भवति ॥ १६ ॥
तदेतत् साम अतिच्छन्दःसु भवति । बहुवचनम् अध्वर्युप्रैष-
भेदायत्तावृत्त्यपेक्षया, न तु स्वरूपेण । एकत्वादृचः ॥ १६ ॥
यथोक्तातिच्छन्दः प्रशंसति—
वारणमिव वा एतच्छन्दो यदतिच्छन्दा वारणानीव
रक्षांस्यरण्यायतनानि । तद्यथा स्वमरण्यमभयेनातिक्रामेत्ता-
दृगेतत् ॥ १७ ॥
एतच्छन्दः वारणमिव वै रक्षसां निवारकमेव खलु । यत् येन
अतिच्छन्दा अयं मन्त्रः । यत एव रक्षांसि वारणानीव निवारणीयान्येव
अरण्यायतनानि अरण्यगृहाणि भवन्ति । तत् तस्माद्रक्षोवर्गः स्वं
स्वीयमरण्यम् अभयेन स्वारस्येन यथातिक्रामेत् गच्छेत् एतदतिच्छन्दोऽपि
तादृक् तथा रक्षसामरण्यप्रापकम् ॥ १७ ॥
किं तदतिच्छन्दः यस्मिन् अतिच्छन्दस्येतदवभृथसाम गायेदित्यत्राह—
तद्वै सप्तपदासु भवति ॥ १८ ॥
सप्तपदासु सप्तपदोपेतासु ऋक्षु एतत्साम भवति । बहुवचनं
गानावृत्त्यपेक्षया ॥ १८ ॥

1. J adds पुरुषं after ०कारिणं.
2. J. किं तु, M किं for कं.
3. M अध्वर्युं प्रति प्रैषभेदाय त्रिरा० for अध्वर्युभेदायत्ता०.
4. J. भेदायर्थम् for भेदायत्ता०, R. om. ०भेद०; J om. न तु.
5. RIS. रक्षोवत् for रक्षोवर्गः.
6. J om. अतिच्छन्दसि ; R. om. अवभृथसाम.
7. S. ०पादास्वेवैतासु for ०पदोपेतासु.
8. M. गानादिविवक्षया, I गानप्रत्यपेक्षया for गानावृत्त्यपेक्षया...

तृतीयोऽध्यायः (४) ११७
यथोक्तां संख्यां स्तौति—
सप्त वै छन्दांसि चतुरुत्तराणि तद्यथा सर्वैः
छन्दोभिरभयेनातिक्रामेत्तादृगेतत् ॥ १९ ॥
चतुरुत्तराणि उत्तरोत्तराधिक्येनाक्षरचतुष्टयोपेतानि गायत्र्यादीनि
छन्दांसि सप्त वै सप्तैव । तत् तेन यथा लोके सर्वैः छन्दोभिरभयेन
भयराहित्येनातिक्रामेत् सर्वं दुरितम् । एतदपि तादृक् रक्षोनिवारकम् ॥ १९ ॥
प्रशंसापूर्वकमवभृथसाम्नः त्रिर्गानं दर्शयति—
तस्य त्रिवचन एकविंशतिः पदानि त्रिः सामाह
तच्चतुर्विंशतिः ॥ २० ॥
अग्निं होतारम् (सा. ४६५) इत्यस्यामृचि साम त्रिराह त्रिर्गायेत् ।
तस्य त्रिवचने सति पदानि पादा एकविंशतिः सामानि त्रीणि भवन्ति ।
तत् तथा सति चतुर्विंशतिसंख्या संपद्यते । अतस्त्रिर्गानं प्रशस्तमित्यर्थः ॥ २० ॥
यथोक्तां संख्यामुपजीव्य पुनस्तत्सवंत्सरात्मना स्तौति—
चतुर्विंशतिरर्धमासाः संवत्सरः । संवत्सरः साम ॥२१॥
संवत्सरश्चतुर्विंशतिरर्धमासाः । अतः सामापि चतुर्विंशतिसंख्या-
साम्यात् संवत्सरः ॥ २१ ॥
संवत्सरसाम्यं साम्न उपपादयति—
तस्य ह वा एतस्य संवत्सरस्य साम्नोऽहो-
रात्राणि हिंकारोऽर्धमासाः प्रस्तावो मासा आदिर्ऋतव
10. J अग्निष्टपति, T अष्टपदी for अग्निं होतारम् .
11. RIS. om. तस्य; SRI. त्रिरावृत्तौ प(SI पा०)दानाम् for त्रिवचने
सति पदानि पादा; M. om. तस्य...पदा; M. ०विंशतिपदानि निधनानि for
०विंशतिः सामानि.
13. R. यथोक्त० for यथोक्तां; R. ०त्मकं for ०त्मना.
15. M. ०विंशतिपदसंख्यं संख्यासाम्यात् for ०विंशतिसंख्यासाम्यात् ...
16. K. साध्यात् for साम्यात् .

उद्गीथः पौर्णमास्यः प्रतिहारोऽष्टका उपद्रवोऽमावास्या
निधनम् ॥ २२ ॥
तस्यैतस्य संवत्सरस्य संवत्सरात्मकस्य च साम्नो हिंकार एवा-
होरात्राणि । प्राथम्यसाम्यात् । प्रस्ताव एवार्धमासाः । प्रस्तूयमानत्व-
साम्यात् । आद्याख्या भक्तिरेव मासाः । श्रेष्ठत्वसाम्यात् । उद्गीथ एव
ऋतवो वसन्तादयः । मुख्यत्वसाम्यात् । प्रतिहारभक्तिरेव पौर्णमास्यः ।
प्रतिहरणसाम्यात् । उपद्रवाख्या भक्तिरेवाष्टकाः । निधनमेवामावास्याः ।
समाप्तिसाम्यात् ॥ २२ ॥
एवं साम्नः सप्तभक्तिपक्षे संवत्सरसाम्यमुपपाद्य इदानीं पञ्चभक्तिपक्षे
तत्साम्यमुपपादयति—
तस्य ह वा एतस्य संवत्सरस्य साम्नो वसन्तो
हिंकारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत् प्रतिहारो
हेमन्तो निधनम् ॥ २३ ॥
तस्यैतत्तस्य संवत्सरात्मकस्य साम्नो हिंकारादय एव वसन्तादय
इत्यर्थः ॥ २३ ॥
हेमन्तस्य निधनसाम्यं दर्शयति—
तस्माद्धेमन्तं प्रजा निधनकृता इवासते निधन-
रूपमेवैतर्हि ॥ २४ ॥
तस्मात् अत एव हेमन्तम् ऋतुं प्रजाः सर्वा निधनकृता निधन-
कारिण्य उपसंहृतव्यापारा इवासते एतर्हि एवं च सति निधनरूपमिव
हेमन्तस्य रूपम् । व्यापारोपरतिसाम्यात् ॥ २४ ॥

1. KTI पौर्णमास्याः for पौर्णमास्यः.
2. M. after हिंकारः adds एवादौ क्रियमाण.
3. J. अर्धमासाः प्रस्तावः for प्रस्ताव एवा०...०साम्यात् .
4. MT. आद्या for आद्याख्या; M. आद्या भवन्ति ओंकाराः for
   आद्याख्या भक्तिरेव.
5. J एतं for अत एव.
6. RK अस्योप० for व्यापारोप०.

तृतीयोऽध्यायः (४) ११९
एवं रक्षोधनमवभृथसाम दर्शयित्वा इदानीं प्राच्यादिषु चतसृषु दिक्षु
ऐच्छिकविकल्पेन प्रश्नपूर्वकदवभृथगमनं दर्शयितुं वृद्धानां प्रश्नं
तावदुपक्षिपति—
तदाहुः कां दिशमवभृथमभ्यवेयुरिति ॥ २५ ॥
तदाहुः कां दिशमभिलक्ष्य अवभृथमभ्यवेयुः । ऋत्विजः ५
प्रयन्तीति ॥ २५ ॥
तत्र प्रथमं कल्पं सप्ररोचनमाह—
प्राञ्चोऽभ्यवेयुर्देवानां वा एषा दिग् यत्प्राची । या
देवानां दिक् तां नोऽनु यज्ञः संतिष्ठाता इति ॥ २६ ॥
प्राञ्चः प्रागभिमुखाः सन्तोऽभ्यवेयुः अवभृथार्थम् अपः प्रतिगच्छेयुः । १०
एषा दिक् देवानां संबन्धिनी खलु । यत् या प्राची । या देवानां दिक्
नोऽस्माकं यज्ञः तां दिशमनुसंतिष्ठातै । तिष्ठतेर्लेटि एत ऐ (पा. ३.४.९३)
इत्यैकारः । प्रतिष्ठितो भवत्विति । प्राचीमेनम (०मनु ?) इत्यर्थः ॥ २६ ॥
द्वितीयं कल्पं सप्ररोचनं दर्शयति—
दक्षिणाभ्यवेयुः पाप्मानं हैष हन्ति यो यजते १५
तमिमं पाप्मानं हतं दक्षिणा हराणीति पितॄणां वा एषा
दिग् यद्दक्षिणा । या पितॄणां दिक् तां नोऽनु यज्ञः
संतिष्ठाता इति ॥ २७ ॥ १८

1. J. om. चतसृषु; J after दिक्षु adds एकैकम् .
2. RI ०गानं for ०गमनं.
3. J. ०शिक्षति for ०क्षिपति.
4. RIS om. तदाहुः; M. व्रतिनः प्रशंसति for तदाहु...प्रयन्तीति;
   T क्षादिनः पृच्छन्ति K क्षादिनः प्रशन्ति (!) for ऋत्विजः प्रयन्ति.
5. J. एव for अपः.
6. J adds सा before एषा; M. तां नोऽनुयज्ञः संतिष्ठता इति for प्राची.
7. M. ०र्लिटि, TIK ०लेटि for ०लैटि.
8. RJ ०गमनम् , IS. एनाम् for प्राचीमेनम् (०मनु?).
9. TSK हि for ह.
10. T हतनिष्पापं यजमानं for हतं.

१२० षड्विंशब्राह्मणम्
दक्षिणा दक्षिणातोऽभ्यवेयुः अत एव एष यजमानः पाप्मानमेव
हन्ति यो यजते तमिमं पाप्मानं हतं निष्पापं यजमानं दक्षिणा हराणि
नयानीति प्रस्तोता ब्रवीति । एषा दिक् पितॄणां संबन्धिनी खलु । यत् या
दक्षिणा । तथा च श्रुत्यन्तरं—देवमनुष्या दिशो व्यभजन्त । प्राचीं देवाः,
५ दक्षिणां पितरः, प्रतीचीं मनुष्या इति । स्पष्टमन्यत् ॥ २७ ॥
कल्पान्तरं सप्ररोचनमाह—
प्रत्यञ्चोऽभ्यवेयुर्मनुष्याणां वा एषा दिक् यत्
प्रतीची । या मनुष्याणां दिक् तां नोऽनु यज्ञः संतिष्ठाता
इति ॥ २८ ॥
१० पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ २८ ॥
पक्षान्तरं सप्ररोचनमाह—
उदञ्चोऽभ्यवेयुर्नक्षत्राणां वा एषा दिग् यदुदीची । या
नक्षत्राणां दिक् तां नोऽनु यज्ञः संतिष्ठाता इति ॥ २९ ॥
उदङ्मुखा अवभृथमभ्यवेयुः । एषा दिक् नक्षत्राणां स्वभूता या
१५ उदीची । नक्षत्राधिपतेः सोमस्य संबन्धित्वात् । स्पष्टमन्यत् ॥ २९ ॥
यथोक्तानां दिशां मध्ये यस्यां दिशि भूयिष्ठा आपो भवन्ति तत्रैव
गच्छेयुरिति नियमं दर्शयति—
अतो वाव यतमथैव कतमथा चापः स्युः
१९ तदभ्यवेयुः ॥ ३० ॥
2. J या पितॄणां दिक् तां नोऽनु यज्ञः संतिष्ठता इतीति दक्षिणा
हारिणी नयानीति प्रस्तोता ब्रवीति । सा एषा दिक् पितॄणां संबन्धिनी खलु या
दक्षिणा for हराणि नयानीति...व्यभजन्त.
6. J before कल्पान्तरं adds तृतीयं कहं; J दर्शयति for आह.
11. J कल्पा० for पक्षा०.
14. R. ०भृथार्थम् for भृथम्.
18. SK अथो for अतो.

तृती॒योऽध्यायः (४) १२१
अतो वाव यतमथा कतमथा यस्यां कस्यां दिशि । बहूनां दिशां
प्रकृतत्वात् । निर्धारणे डतमप् । आपो भूयिष्ठाः स्युः तत्राभ्यवेयुः गच्छेयुः ।
न तत्र प्राच्यादिदिङ्नियम इत्यर्थः ॥ ३० ॥
यथोक्तार्थविदं प्रशंसति—
यद्वै विद्वान् कर्म करोत्यस्मादिदमिति वसीयानेव
तेन भवति ॥ ३१ ॥
अस्मात् कर्मणः इदं श्रेयो भवतीति विद्वान् जानन् यत् कर्म करोति ।
तेन कर्मणा वसीयान् अतिशयेन वसुमानेव भवति ॥ ३१ ॥
नद्यादिषु वा तटाकादिषु वा अवभृथगमनमिति विचारपूर्वकं व्यवस्थित-
विकल्पं दर्शयितुं विचारं तावदाह—
तदाहुः स्रवन्तीष्वभ्यवेयू३स्स्थावरासू ३ इति ॥ ३२ ॥
तदाहुः तत्र ब्रह्मवादिन आहुः स्रवन्तीषु चलास्वप्सु अभ्यवेयुः
अवभृथार्थं गच्छेयुः । स्थावरासु अचलासु वेति । प्लुतौ विचारार्थौ ॥ ३२ ॥
तत्राद्यं पक्षं सप्रशंसं दर्शयति—
स्रवन्तीष्वभ्यवेयुः । पाप्मानं हैष हन्ति यो यजते
तमिमं पाप्मानं हतमपः प्रवहतामिति ॥ ३३ ॥
स्रवन्तीषु अप्सु अभ्यवेयुः । एष पाप्मानं हन्त्येव यस्तत्र यजते ।
तमिमं पाप्मानं हतं हतपाप्मानं अपः प्रति [प्र]वहताम् । यज्ञः प्रापयत्विति
स्रवन्तीषु गमनमित्यर्थः ॥ ३३ ॥

1. TSK अथो for अतो०; RSI यतमथव for यतमथा; RI add च
   and S वा after कथमथा.
2. R इति for इदं; J जानानः for जानन्.
3. J. तदाहुः for तत्र.
4. RMISK om. अभ्यवेयुः; J पाप्मानं हैष हन्ति यो for एष...यस्तत्र.
5. JT हतं पापं for हतपाप्मानं; MI ०पाप्मानः for ०पाप्मानं; T.
   अतः for अपः ; M. यज्ञ अपः सन्ति तास्वभ्यवेयुः । अवभृथार्थमन्त्यर्थ(मित्यर्थः ?)
   for यज्ञः...गमनमित्यर्थः.

सप्रशंसं पक्षान्तरमाह—
स्थावरा याः शीपल्यास्तास्वभ्यवेयुः । इतो मा यज्ञो
विक्षुब्धः प्रत्युपतिष्ठाता इति ॥ ३४ ॥
याः स्थावराः अचलाः [शीपल्याः] शैवलयुक्ताश्च आपः सन्ति
तास्वभ्यवेयुरवभृथार्थम् । इतोऽस्मात् कृतोऽद्ध्र्यो यज्ञो विक्षुब्धः सन् मा
प्रत्युपतिष्ठातै । मा गच्छत्विति । शैवलास्वप्सु गमनमित्यर्थः । अत्र
संभवासंभावाभ्यां विकल्पो व्यवस्थितो द्रष्टव्यः ॥ ३४ ॥
नदीतटाकयोर्मध्ये यत्रापो भूयिष्ठास्तत्रैव गच्छेयुरिति नियममाह—
अतो वाव यतरथैव कतरथा चापः स्युस्तद-
भ्यवेयुः ॥ ३५ ॥
अतो वाव अपि च यतरथा कतरथा चैव यत्रकुत्रचित् । पक्षद्वयस्य
पूर्वमुपन्यस्तत्वात् द्वयोरेकतरस्य निर्धारणार्थे तरप् । आपो भूयिष्ठाः स्युः ।
तत्रैव अभ्यवेयुरिति ॥ ३५ ॥
उक्तार्थविदं प्रशंसति—
यद्वै विद्वान् कर्म करोत्यस्मादिदमिति वसीयानेव
तेन भवति ॥ ३६ ॥
व्याख्यातचरमेतत् ॥ ३६ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
2. TIS. शैवल्या० for शीपल्या०
4. J. शैवल्याः, RTISK शैवलवत्यः for शीपल्याः.
5. RTISK om. इतः; and कस्मात् for अस्मात्; RIS तेभ्यो,
M. कुतो हेतोर् for कृतोऽद्ध्र्यो०
12. JMTIK तरच् for तरप्.

पञ्चमः खण्डः
अथाभिचरणीययज्ञेषु एकस्यै हिंकरोतीत्याद्याः पञ्चानुवाकाः त्रिवृदादीनां
त्रिणवपर्यन्तानां विष्टुतिचोदनाः । तत्र त्रिवृत्स्तोमस्येषुसंज्ञिके द्वे विष्टुती स्त
इति तद्विधायकं ब्राह्मणमेवमाम्नायते—
एकस्यै हिंकरोति स प्रथमया । तिसृभ्यो हिंकरोति
स मध्यमया । पञ्चभ्यो हिंकरोति स उत्तमया । एकस्यै हिंकरोति
स प्रथमया । तिसृभ्यो हिंकरोति स पराचीभिः । पञ्चभ्यो
हिंकरोति स एकया स एकया स तिसृभिः । इषुस्त्रिवृतो
विष्टुतिः ॥ १ ॥
प्रथममुद्गाता एकस्यै एकासृचं गातुं हिंकरोति हिंकारं कुर्यात् ।
क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि (पा. २. ३ १४) इति सर्वत्र चतुर्थी । सः
हिंकर्ता प्रथमया ऋचा गायेदिति शेषः । ततः तिसृभ्यः तिस्र ऋचो गातुं
हिंकरोति । स मध्यमया द्वितीया त्रिर्गायेत् । पञ्चभ्यो हिंकरोति । स हिंकर्ता
उत्तमया तृतीयया ऋचा पञ्चकृत्वो गायेदित्येका विष्टुतिः। अथ एकस्यै हिंकरोति।
स प्रथमयेति पूर्ववद्व्याख्येयम् तिसृभ्यो हिंकरोति । स पराचीभिस्तिसृभिः
ऋग्भिः आनुलोम्येन गायेदित्यर्थः । पञ्चभ्यो हिंकुर्यात् । स प्रथममेकया गायेत् ।
ततः स एकया द्वितीया गायेत् । स हिंकर्तोद्गाता तिसृभिः तृतीयया ऋचा
त्रिर्गायेदिति । एवं त्रिवृत इषुसंज्ञिका विष्टुतिर्द्वितीयेत्यर्थः ॥ १ ॥
अनया कर्तव्यतां दर्शयति—
अभिचरन्त्स्तुवीत ॥ २ ॥
3. M JRSIK ०संज्ञके for ०संज्ञिके.
10. J adds सः before प्रथमम् .
13. J. Subst मध्यमयेति मध्यमया ऋचा for मध्यमया; J.
for द्वितीया.
14. J अतः for अथ.
17. RSIK अतो for ततः and om. स एकया
द्वितीया; RSIK सकृत् for गायेत् .

एतया द्विविधया विष्टुत्या अभिचारकर्म कुर्वाणः स्तुवीतेत्यर्थः ॥ २ ॥
अस्या विष्टुतेरिषुणा साम्यं दर्शयति--
अनीकं प्रथमा । इषुर्घनुर्ज्या यत्तिस्रः संदधाति, व्येव
पञ्चभिः सृजते ॥ ३ ॥
उभयत्राद्ये पर्याये प्रथमा ऋक् अनीकम् इषुधारास्थानीयम् । मध्यमे पर्याये
यत् यास्तिस्रो गीतिनिष्पन्ना ऋचः संदधाति [संधानं] करोति ता इषुः शरः
धनुश्च ज्या मौर्वी चेति तिस्र एतत्स्थानीया इत्यर्थः । एताभिः द्विविधाभिः
शरं शरासने संदधाति खलु । एवमेव पञ्चभिः, उक्ताः पर्यायास्ताभिः सृजते ।
धनुषि संहितमिषुं लक्ष्यदेशं प्रति विसृजति । अत्रानीकादिविसर्जनान्ताः
पञ्च संख्याः शरे विवर्तन्त इति तत्साम्यं द्विविधाया विष्टुतेर्युक्तमित्यर्थः ॥ ३ ॥
तत्प्रशंसति--
स्तृणुते भ्रातृव्यं वसीयानात्मना भवति य एतया स्तुते ॥ ४॥
य एतया विष्टुत्या स्तुते स भ्रातृव्यं सपत्नं स्तृणुते हिनस्ति ।
स्तृ-हिंसायाम् इति धातुः । आत्मना स्वेनैव अन्यनिरपेक्षेण वसीयान्
अतिशयेन वसुमान् भवतीति ॥ ४ ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

३. MIK इषुधनुर् for इषुर्घनुर्.
५. MTK add इति after ऋक् ; RI इषुः रणस्थानीयां for इषुधारा-
स्थानीयम्; M ॰स्थानीया, T ॰प्रस्थानीयां K ॰स्थानीयान् for ॰स्थानीयम्.
६. J तदासन्नं for शरः धनुश्च.
७. RIS. om. च after धनुश् ; KTM. Subst. द्विशरं for
द्विविधाभिः शरं.
८. J ॰सनं ड्यां संदधाति for ॰सने संदधाति; RIS परम्, KT पवम्
for एवम्; J एभिरुक्तैः अपशव्यां आयामस्रथाभिः, R. उत्तमपर्यायस्ताभिः KT
उक्ता पर्यायस्ताभिः for उक्ताः पर्यायास्ताभिः.
९. RJS. धनुःषु for धनुषि; RJTKSI संहिताम् for संहितम् ; RISK
इषु० for इषुं.
१०. TRJI. शरेऽपि for शरे वि०.
१३. MRIS हिंसति for हिनस्ति.

षष्ठः खण्डः
पञ्चदशस्तोमस्य विष्टुतिविधायकं ब्राह्मणमेवमाम्नायते--
तिसृभ्यो हिंकरोति । स पराचीभिस्तिसृभ्यो
हिंकरोति । स पराचीभिर्नवभ्यो हिंकरोति । स तिसृभिः
स तिसृभिः स तिसृभिः ॥ १ ॥
आद्यावुभौ पर्यायौ पराचीभिरानुलोम्येन पठिताभिस्तिसृभिः ऋग्भिः
कार्यौ । तृतीयः पर्याय एकैकस्या ऋचस्त्रिरावृत्त्या कार्य इत्यर्थः ।
पञ्चदशस्य विष्टुतिरिति ॥ १ ॥
अथास्यां कर्तव्यत्वं दर्शयति—
अभिचरन्स्तुवीत ॥ २ ॥
उक्तं पञ्चदशं स्तौति—
वज्रो वै त्रिवृत् । वज्रस्त्रिणवः । यत्त्रिवृत्त्रिणवाभ्यां
पञ्चदशं विदधाति । वज्रमेव तत्सम्यक् संदधाति ॥ ३ ॥
वज्रो वै वज्र एव त्रिवृत्स्तोमः । त्रिणवस्तोमोऽपि वज्रः । तस्य
त्रयस्त्रिवृत एवेति । त्रिणवस्य वज्रत्वं त्रिवृत्स्वसद्भावात् । एतावता किं
कृतमित्यत उक्तं यद्येवं त्रिवृत्त्रिणवाभ्यां उभाभ्यां स्तोमाभ्यां पञ्चदशस्तोमं
विदधाति [तर्हि] वज्रमेव तत्सम्यक् संदधातीति । तिसृभिस्त्रिवृतो विधानं
9. JMTK. om. अस्यां ; I. अस्य for अस्यां.
14. MTK वज्रम for वज्रः• J adds वज्रस्य after तस्य.
15. RJ om. त्रयः; J adds वज्रस्य after त्रिणवस्य; J त्रिवृत्स्वभावात् ,
M. तृवत्त संभवात् for त्रिवृत्स्वसद्भावात् .
16. TISK om. अतः; J M om. उभाभ्यां; T om. पञ्चदश.
17. JTRIS. om. वज्रमेव...संदधाति. See CN; M. विधानात्
for विधानं

नवभिः त्रिणवस्येति । तत् तेन वज्रमेव सम्यक् समीचीनं संदधाति ।
अवयविनं वज्रं वज्रावयवे संदधातीत्यर्थः ॥ ३ ॥
वज्रस्य त्रिवृत्त्रैणवसादृश्यं दर्शयति—
एवमिव वै वज्रः साधुः । यदारंभणतोऽणीयान्
प्रहरणतः स्थवीयान् ॥ ४ ॥
एवमिव वै एवमेव खलु वज्रः साधुः शत्रूणां साधको भवति । यद्
यस्मादयं वज्रः आरम्भणतः प्रथमतः ग्रहणप्रदेशे अणीयान् अणुत्तरो
भवति । प्रहरणतः प्रहरणप्रदेशे शल्ये स्थवीयान् । स्थूलतरो भवति ।
अत्रापि प्रथमसंख्या नवसंख्यापेक्षया अल्पा । नवसंख्या अधिका ।
अन्यसंख्याया अभिहितत्वात् ॥ ४ ॥
तत्प्रशंसति—
तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते । वसीयानात्मना
भवति य एतया स्तुते ॥ ५ ॥
य एतया स्तुते तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते हिनस्तीति ।
शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

१. M. नवति for नवभिः.
९. RI प्रथमं त्रिवृतो for प्रथमसंख्या; TK. प्रथमत्वसंख्यापेक्षया for
प्रथमसंख्या नवसंख्या...पेक्षया; RSI अल्पत्वं, M. अनल्पा for अल्पा;
KMT ०संख्याधिका RIS. संख्याया अधिकाया for ०संख्या अधिका.
१४. L. यत एवं for य एतया. MTK एव for एतया. TMT ...

सप्तमः खण्डः
सप्तदशस्तोमविष्टुत्या कर्तव्यतां दर्शयति—
एतयैवाभिचरन्स्तुवीत ॥ १ ॥
एतया वक्ष्यमाणया विष्टुत्या अभिचरन् शत्रून् जिघांसुः स्तुवीत ॥ १ ॥
सप्तदशं स्तौति—
वज्रो वै त्रिवृत् । वज्रः पञ्चदशः । वज्रः त्रिणवः ।
यत् त्रिवृत्पञ्चदशत्रिणवैः सप्तदशं विदधाति वज्रमेव
तत्सम्यक् संदधाति ॥ २ ॥
वज्रस्य त्रिवृत्वं सुप्रसिद्धम् । वज्रः पञ्चदशः । एतस्यैन्द्रत्वात् ।
वज्रस्त्रिणवः । यत् यस्मात् त्रिवृदादिभिः सप्तदशं विदधाति । तिसृभिः
त्रिवृतो विधानम् , पञ्चभिः पञ्चदशस्य नवभिः त्रिणवस्य । एतदुक्तं भवति ।
तिसृभिः पराचीभिः प्रथमः पर्यायः । पञ्चभिः मध्यमो नवभिरुत्तम इति । तत्
तेन वज्रमेव वज्रावयवे सम्यक् संदधातीति ॥ २ ॥
वज्रस्य त्रिवृदादिसादृश्यं दर्शयति —
एवमिव वै वज्रः साधुः यदारम्भणतोऽणीयान्
प्रहरणतः स्थवीयान् ॥ ३ ॥
अत्र पञ्चदशापेक्षया त्रिवृतोऽल्पसंख्या । तस्यापि त्रिणवापेक्षयेति ।
शिष्टं व्याख्यातम् ॥ ३ ॥
तत्प्रशंसति—
तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते । वसीयानात्मना
भवति । य एतया स्तुते ॥ ४ ॥
एतया सप्तदशविष्टुत्या । समानमन्यत् ॥ ४ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
2. J adds अथ before सप्त; RIS. ०विष्टुत्याः for ०विष्टुत्या•
9. J (ए)व तथास्वात् for (ऐ)न्द्रत्वात् .
10. MIK add इति after विदधाति.

अष्टमः खण्डः
अथैकविंशतिस्तोमस्य विष्टुतिविधायकं ब्राह्मणमेवाम्नायते--
तिसृभ्यो हिंकरोति । स पराचीभिर्नवभ्यो हिंकरोति ।
स तिसृभिः स तिसृभिः स तिसृभिर्नवभ्यो हिंकरोति । स
तिसृभिः स तिसृभिः स तिसृभिरभिचरन्स्तुवीत ॥ १ ॥
तिसृभ्यः तिस्रो गातुं हिंकुर्यात् । सः हिंकर्ता पराचीभिरानुलोम्येन
पठिताभिः आद्यं पर्यायं कुर्यादिति शेषः ! उत्तरौ एकैकस्या ऋचः त्रिरावृत्त्या
कार्यावित्यर्थः । अनया एकविंशस्तोमविष्टुत्या अभिचरन् पुरुषः स्तुवीतेति
शेषः ॥ १ ॥
उक्तमेकविंशं स्तौति--
वज्रो वै त्रिवृद् । वज्रः त्रिणवः । यत्त्रिवृत्तिणवाभ्या-
मेकविंशं विदधाति वज्रमेव तत्सम्यक् संदधाति ॥ २ ॥
यत् येन त्रिवृत्तिणवाभ्यां स्तोमाभ्याम् एकविंशं विदधाति ।
तिसृभिः त्रिवृतो विधानम् । नवभिः त्रिणवस्येति ॥ २ ॥
वज्रस्य त्रिवृदादिसादृश्यं प्रशंसां च करोति--
एवमिव वै वज्रः साधुः । यदारम्भणतोऽणीयान्
प्रहरणतः स्थवीयाँस्तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते । वसीयाना-
त्मना भवति । य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
एतया एकविंशस्तोमविष्टुत्या स्तुते । शिष्टं व्याख्यातचरम् ॥ ३ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणभाष्ये
तृतीयाध्याये अष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥
6. J. subst. हिंकरोति सः for तिस्रो गातुं हिंकुर्यात् । सः हिंकर्ता.
7. JT add ऋग्भिः after पठिताभिः; J. गायेत् for कुर्यात्.
10. RI. उत्तमम् for उक्तम्.
15. M अपि for च.

नवमः खण्डः
अथ त्रिणवस्य विष्टुतिविधायकं ब्राह्मणमेवमाम्नायते—
नवभ्यो हिंकरोति । स तिसृभिः स तिसृभिः स
तिसृभिः । नवभ्यो हिंकरोति । स तिसृभिः स तिसृभिः स
तिसृभिः । नवभ्यो हिंकरोति । स तिसृभिः स तिसृभिः स
तिसृभिः । अभिचरन्स्तुवीत ॥ १ ॥
उद्गाता नवभ्यो नव ऋचो गातुं हिंकुर्यात् । स हिंकर्ता त्रीनपि
पर्यायान् एकैकस्या ऋचस्त्रिरावृत्त्या तिसृभिः ऋग्भिः कुर्यादित्यर्थः ।
अनया त्रिणवस्तोमविष्टुत्या अभिचरन् स्तुवीतेति शेषः ॥ १ ॥
उक्तं त्रिणवं वज्रसादृश्येन प्रशंसति—
वज्रो वै त्रिणवः वज्रमेव तत्पराञ्चं प्रवर्तयति
स्तुत्यै । तेन पाप्मानं भ्रातृव्यं स्तृणुते । वसीयानात्मना
भवति य एतया स्तुते ॥ २ ॥
त्रिणव एव वज्रः । तिसृभिः त्रिवृद्भिः निष्पन्नत्वात् । त्रिवृतो वज्रत्वं
प्रसिद्धम् । तत् तस्मात् वज्रमेव पराञ्चं परागञ्चनं प्रवर्तयति । भ्रातृव्यस्तृत्यै
हिंसायै । ऋचामानुलोम्येन गीयमानत्वात् पराक्त्वमित्यर्थः । तेन पाप्मानं
6. MK. om. अभिचरन्स्तुवीत.
7. M. नवर्चं उद्गातुं for नव ऋचो गातुं.
9. I. विशेषः for शेषः.
14. J. त्रिणवत्वात् for त्रिवृद्भिः निष्पन्नत्वात् ; J. subst. वज्र एव
प्रसिद्धः for वज्रत्वं प्रसिद्धम् .
15. J. om. परागञ्चनं ; J. om. भ्रातृव्यस्तृत्यै...हिनस्ति.
16. M. परार्थं०, RIS. पराङ्क्त्व० for पराक्त्व०
५० 9

१३० षड्विंशब्राह्मणम्
भ्रातृव्यं हिनस्ति । यः पुमानेतया त्रिणवविष्टुत्या स्तुते । आत्मनैव वसीयान्
बहुमत्तमो भवतीति ॥ २ ॥
इति षड्विंशब्राह्मणे तृतीयाध्याये
नवमः खण्डः ॥ ९ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति श्रीराजाधिराजराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकश्रीवीरबुक्कभूपालसाम्राज्य-
धुरंधरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे
षड्विंशब्राह्मणभाष्ये तृतीयोध्यायः समाप्तः ॥ ३ ॥
3. J. इति आभिचारार्थविष्टुतः समाप्तः ॥ for इति षड्विंश...खण्डः ॥

चतुर्थोऽध्यायः
प्रथमः खण्डः
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमानुवाके पञ्चविंशब्राह्मगोक्ताद् द्वादशाहाद्
विविक्तस्य व्यूढद्वादशाहस्य धर्मा निरूप्यन्ते । तत्र प्रथमम् आद्यन्तयोः
प्रायणीयोदयनीययोर्द्वोः सर्वयज्ञसाधारणत्वात् अवशिष्टानामह्नां मध्ये दशमस्या-
प्यतिक्रियत्वात् तत्रापि न किंचिद्वक्तव्यमस्तीत्यतोऽवशिष्टस्य नवरात्र-
स्यैवात्र भेदा अनुवर्ण्यन्ते ॥
तत्र प्रथमं प्रथमत्रिरात्रस्य धर्मविशेषमाह—
स्वरान्तः प्रथमस्त्रिरात्रो गायत्री ॥ १ ॥
प्रथमस्त्रिरात्रः स्वरान्तः स्वरितमक्षरम् अन्ते यस्य सः, तथोक्तः ।
त्रिरात्रसंबन्धी पवमानः स्वरान्त इति भावः । तथा च पञ्चविंशब्राह्मणे
आर्भवपवमाने सामविध्यन्तरमाम्नायते— स्वारमु स्वरेण (तां.ब्रा. ११.५.२६)
इति । तथा छन्दो गायत्री । तत्रत्यं छन्दो गायत्रीप्रमुखमित्यर्थः ॥ १ ॥
3. M. om. यस्य...महेश्वरम्.
5. J. om. अथ; M. om. चतुर्थाध्यायस्य प्रथमानुवाके; RIS.
०वाकेन for ०वाके; RJIS. ब्राह्मणोक्त० for ब्राह्मगोक्ताद्; M. ०हद्विविधोक्तस्य
for ०हाद्विविक्तस्य.
8. RIS ०कृतत्वात्, MK ०क्रयत्वात् for ०क्रियत्वात्; JM. om. अतः;
J. ०रात्रस्य धर्म०, MK. ०रात्रस्यैव न for ०रात्रस्यैवात्र; S ०रात्रभेदा for
रात्रस्यैवात्र भेदा.
10. RJM. om. प्रथम०.
13. J ०संबन्धिनः, KSIT ०संबन्धः for ०संबन्धी; J. पवमानाः
स्वरान्ताः for पवमानः स्वरान्तः.
14. K. अभ्यव० for आर्भव०; KJS ०मान for ०माने; MK. ०समा०
for ०साम०; J. स्वारमुख्येन, MT. स्वरमुख्येण for स्वारमु स्वरेण.
15. RIS तत्र for तत्रत्यं.

[Header]
१३२ षड्विंशब्राह्मणम्

प्रायशो गायत्रत्वात् प्रातःसवनस्य तदुभयं प्रशंसति—
प्राणो वै गायत्री । प्रजापतिः स्वरः । प्रजापति-
मेवाप्नोति ॥ २ ॥
गायत्री प्राण एव । प्राणापानव्यानैः त्रिवृत्प्राणः । गायत्र्यपि त्रिपदा ।
अतो गायत्र्याः प्राणसाम्यम् । अथवा मुखे प्राणो गायत्र्यपि मुखादुत्पन्नेति
प्राणसाम्यं द्रष्टव्यम् । तस्मात् तेन च्छन्दसा यजमानः सर्वमायुरेतीति शेषः ।
स्वरः प्रजापतिरेव । तयोस्तादात्म्यं शास्त्रसिद्धमेव । तेन स्वरेण देहान्ते
यजमानः प्रजापतिमेवाप्नोति ॥ २ ॥
द्वितीयत्रिरात्रधर्ममाह—
निधनान्तो द्वितीयस्त्रिष्टुप् ॥ ३ ॥
द्वितीयः त्रिरात्रेः निधनान्तः निधनम् अन्ते यस्य सः, तथोक्तः ।
द्वितीयाः पवमाना निधनान्ता इत्यर्थः । तथोक्तं पञ्चविंशब्राह्मणे—निधनान्ताः
पवमाना भवन्ति (तां.ब्रा. १३.५.२८) इति । तथा त्रिष्टुप् तदीयच्छन्दोव्यूहेन
त्रिष्टुप्प्रमुखम् ॥ ३ ॥
तदुभयं प्रशंसति—
वीर्यं वै त्रिष्टुप् । त्रैष्टुभः पुरुषः [निधनम्] ।
पुरुषमेवाप्नोति ॥ ४ ॥
त्रिष्टुब् वीर्यमेव । इन्द्रेण सहोत्पन्नत्वात् । पुरुषस्त्रैष्टुभः । चतुष्पाद्भ्यो
वीर्यवत्तमत्वात् । निधनं निधानं तदास्थितः पुमान् । तेनाश्रयाश्रयिसंबन्धेन
पुरुषशब्देन निधनं लक्ष्यते । तथा च निधनं त्रैष्टुभमित्यर्थः । तेन यजमानः
पुरुषं पुत्रपौत्रादिकमेवाप्नोति ॥ ४ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

1. J. om. प्रायशो०.. प्रशंसति.
2. J प्राणो वै प्राण एव गायत्री for गायत्री प्राण एव.
3. RIS. om. यजमानः.
4. KMT ०विरुद्धम् for ०सिद्धम्.
5. J जगती० for तदीय०.
6. MK. प्राङ्मुखम् for प्रमुखम्.
7. निधनं See CN.
8. MK. विर्य(M. वीर्ये) वर्तमान for वीर्यवत्तमत्वात्; J तदाश्रितः for तदास्थितः; MITSK श्रयाश्रयिसंबन्धेन for ०श्रयाश्रयिसंबन्धेन.

[Header] चतुर्थोऽध्यायः (१) १३३

तृतीयत्रिरात्रधर्ममाह—
इडान्तस्तृतीयो जगती ॥ ५ ॥
तृतीयत्रिरात्र इडान्तः इडा अन्ते यस्य सः, तथोक्तः । तदीयाः
पवमाना इडान्ता इत्यर्थः । तथा चोक्तं पञ्चविंशब्राह्मणे—इडान्ताः पावमानाः
भवन्ति (तां. ब्रा. १४. ५. ३१.) इति । जगती तदीयच्छन्दोव्यूहेन जगती-
प्रमुखमित्यर्थः ॥ ५ ॥
तदुभयं प्रशंसति—
पशवो वा इडा । पशवो जगती । जागताः पशवः ।
पशूनेवाप्नोति ॥ ६ ॥
अतिरोहितार्थमेतत् ॥ ६ ॥
ननु यदि गायत्रः प्रथमत्रिरात्रः तर्हि प्रथमे विनियुक्ताया एव गायत्र्या
द्वितीयतृतीययोरप्यह्नोः प्रयोगात् तस्य यातयामत्वं भवेदित्यत आह—
प्रसृतच्छन्दाः प्रथमस्त्रिरात्रः। तेन सोऽयातयामा ॥ ७ ॥
सत्यम् । तथापि प्रथमत्रिरात्रः प्रसृतच्छन्दाः प्रसृतानि विस्तीर्णानि
गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि यस्मिन्निति स तथोक्तः । प्रातःसवनस्य गायत्रत्वात् ।
माध्यंदिनसवनस्य त्रैष्टुभत्वात् । तृतीयसवनस्य जागतत्वाच्च । तेनैव च्छन्दो-
भेदेन सोऽयं त्रिरात्रोऽयातयामः । गतसारो न भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥
अथ द्वितीयत्रिरात्रस्य च्छन्दोविभागेनायातयामत्वं दर्शयति—
अथोत्तरस्य च्छन्दांसि व्यूहन्ति । त्रिष्टुभः प्रतिपदो
भवन्ति । त्रिष्टुभां लोके जगत्यो जगतीनां गायत्र्यस्तेन
सोऽयातयामा ॥ ८ ॥
अथशब्दो वाक्योपक्रमे । उत्तरस्य द्वितीयत्रिरात्रस्य च्छन्दांसि
व्यूहन्ति । व्यूहेन विभिन्नानि कार्याणि कुर्युः । तस्यैव विवरणम् । त्रिष्टुभः

३. MTK अन्तो for अन्ते.
१९. Sh Ms. जगत्यः प्रतिपदो भवन्ति । जगतीनां लोके त्रिष्टुभस्त्रिष्टुभां
for त्रिष्टुभः...जगतीनां.
11