सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)

Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary

आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished558 पृष्ठ

परिशिष्ट १ ३७७
३६. आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म्यम्¹ । ८८९
३७. शुक्ले चाद्ये पूर्वविदः² । ८९१
३८. परे केवलिनः । ८९३
३९. पृथक्त्वैकत्ववितर्कसूक्ष्मक्रियाप्रतिपातिव्युपरतक्रियानिवर्तीनि³ । ८९५
४०. त्र्येकै योगकाययोगायोगानाम् । ८९७
४१. एकाश्रये सवितर्कवीचारे⁵ पूर्वे । ८९९
४२. अवीचारं⁶ द्वितीयम् । ९०१
४३. वितर्कः श्रुतम् । ९०३
४४. वीचारोऽर्थव्यञ्जनयोगसंक्रान्तिः । ९०५
४५. सम्यग्दृष्टिश्रावकाविरतानन्तवियोजकदर्शनमोहक्षपकोपशमकोपशान्तमोहक्षपकक्षीण-
मोहजिनाः क्रमशोऽसंख्येयगुणनिर्जराः । ९०७
४६. पुलाकबकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातकाः निर्ग्रन्थाः । ९०९
४७. संयमश्रुतप्रतिसेवनातीर्थलिङ्गलेश्योपपादस्थानै⁷र्विकल्पतः साध्याः । ९१९
इति नवमोऽध्यायः
दसवाँ अध्याय
१. मोहक्षयाज्ज्ञानदर्शनावरणान्तरायक्षयाच्च केवलम् । ९२०
२. बन्धहेत्वभावनिर्जराभ्यां कृत्स्नकर्मविप्रमोक्षो मोक्षः । ९२२
३. औपशमिकादिभव्यत्वानां च⁸ । ९२४
४. अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः । ९२६
५. तदनन्तरमूर्ध्वं गच्छन्त्या लोकान्तात् । ९२९
६. पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वार्द्वन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच्च¹⁰ । ९३१
७. आविद्धकुलालचक्रवद्व्यपगतलेपालाम्बुवदेरण्डबीजवदग्निशिखावच्च ।¹¹ ९३२
८. धर्मास्तिकायाभावात् । ९३४
९. क्षेत्रकालगतिलिङ्गतिर्थचारित्रप्रत्येकबुद्धबोधितज्ञानावगाहनान्तरसंख्याल्पबहुत्वतः
साध्याः । ९३६
इति दशमोऽध्यायः ।
१. धर्ममप्रमत्तसंयतस्य त० भा० । २. इस सूत्रके पूर्व त० भा० में 'उपशान्तक्षीणकषाययोश्च' ऐसा एक
सूत्र और है । ३. निवृतीनि त० भा० । ४. तत् त्र्येककाययोगा-त० भा० । ५. सवितर्के पूर्वे त० भा० ।
६. अविचारं त० भा० । ७. लेश्योपपातस्थान-त० भा० । ८. त० भा० में 'बन्धत्वभावनिर्जराभ्याम् ।।२।।
कृत्स्नकर्मक्षयो मोक्षः ।।३।। इस प्रकारके दो सूत्र हैं। ९. त० भा० में तीसरे चौथे सूत्रके स्थानपर 'औपशमि-
कादिभव्यत्वाभावाच्चान्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः' ऐसा एक सूत्र है। १०. 'परिणामाच्च तद्गतिः'
त० भा० । ११. त० भा० में सातवें और आठवें नम्बरके दो सूत्र नहीं हैं ।
४८
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

परिशिष्ट २
श्रीप्रभाचन्द्रविरचिततत्त्वार्थवृत्तिपदम्
सिद्धं जिनेन्द्रममलप्रतिमबोधं त्रैलोक्यवन्द्यमभिवन्द्य गतप्रबन्धम् ।
दुर्वारदुर्जयतमःप्रविभेदनाकं तत्त्वार्थवृत्तिपदमप्रकटं प्रवक्ष्ये ॥
§. १
१.२ कश्चिद्भव्यः प्रसिद्धचैकनामा । 'प्रत्यासन्ननिष्ठः'
निष्ठाशब्देन निर्वाणं चारित्रं चोच्यते । प्रत्यासन्ना निष्ठा
यस्यासौ प्रत्यासन्ननिष्ठः ।
१.३ अवाग्विसर्गं न विद्यते वाचां विसर्गो विसर्जन-
मुच्चारणं यत्र निरूपणकर्मणि ।
१.४ उपसद्य समीपे गत्वा ।
§. २
२.१ निराकारत्वात् स्वपरव्यवसायलक्षणाकारशून्य-
त्वात् ।
२.३ आहत्यनिरूपिता हठात् समर्थिता ।
सम्यग्दर्शन-॥१॥
§. ५
४.५ एतेषां निर्देश्यामः निर्देशं करिष्यामः ।
§. १
१.१ 'मोक्षमार्गस्य' मीमांसं प्रति । 'भेत्तारं' यौगं
प्रति । 'ज्ञातारं' सौगतं प्रति ।
[मंगलाचरणमें 'मोक्षमार्गस्य' पद मीमांसकको लक्ष्य
करके रखा गया है क्योंकि वह मोक्षको स्वीकार नहीं
करता । 'भेत्तारं कर्मभूभृतां' पद नैयायिक वैशेषिकको
लक्ष्य करके रखा गया है क्योंकि वे ईश्वरको अनादि
सिद्ध मानते हैं । तथा 'ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां' पद
बौद्धको लक्ष्य करके रखा गया है ]
१.१ विविक्ते अस्रवाधारहिते ।
१.६ कर्म द्रव्यकर्म, मलं भावकर्म ।
१.९ प्रमाणेन शून्यो वादः प्रवादः । तीर्थङ्करमिवा-
त्मानं मन्यन्ते तीर्थङ्करंमन्याः निश्चयस्वरूपशून्यत्वात् ।
२.१ 'बुद्धि - सुख - दुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्का-
राणां नवानामात्मगुणानामत्यन्तोच्छित्तिर्मोक्षः ।'
'वर्गेः शक्तिसमूहोऽणोरणूनां वर्गणोदिता ।
वर्गणानां समूहस्तु स्पर्धकं स्पर्धकापहैः ॥'
—[ अमित० पञ्चसं० १।४५ ]
§. ५
४.५ लक्षणतो लक्षणमाश्रित्य । विधानतो विधानं
प्रकारमाश्रित्य । उद्देश्यमात्रं स्वरूपकथनमात्रम् ।
४.७ सोहः अनध्यवसायम् ( यः )
८.८ आगूर्णस्य उद्यतस्य ।
§. २२
नामस्थापना ००० ॥५॥
१३.३ अतद्गुणे न विद्यते शब्दवृत्तिनिमित्तभूताः ते
प्रसिद्धजाति-गुण-क्रिया - द्रव्यलक्षणगुणा - विशेषणानि
यत्र वस्तुनि तद् अतद्गुणं तस्मिन् । पुरुषाकारात्
हठात् । पुस्तकर्म लेपकर्म ।
१३.३ अक्षाणां पाशानां, निक्षेपो विवक्षितप्रदेशे
स्थापनम् । आदि शब्दात् वराटकादी(दि) निक्षेप-
ग्रहणम् ।
१३.११ मनुष्यभाविजीवो यदा जीवादिप्राभृतं न
जानाति अग्रे तु ज्ञास्यति तद्भाविनोआगमः ।
१. 'मलमप्रतिमप्रबोधं' इत्यपि पाठान्तरं । अनेकान्त वर्ष १, कि० १, पृ० १९७ । अंकों के पहले सन्दर्भ
पैराग्राफ (§), तथा दूसरे पृष्ठ और पंक्ति के हैं । २. एतत्पद्यं किमर्थमत्रागतमिति न प्रतीयते । अमितगतिकृत-
पञ्चसंग्रहस्य पञ्चचत्वारिंशत् संख्याकमिदं पद्यमस्ति ।

परिशिष्ट २ ३७९
१३.१२ औदारिक-वैक्रियिकाहारकलक्षणत्रयस्य षट्-
पर्याप्तीनां च योग्यपुद्गलादानं नोकर्म ।
१३. १४. आविष्टः परिणतः ।
१३. १५. अप्रकृतनिराकरणाय अप्रकृतस्याप्रस्तुतस्य
मुख्यजीवादेर्निराकरणाय । प्रकृतस्य प्रस्तुतस्य नाम-
स्थापनाजीवादेर्निरूपणाय ।
§. २३
प्रमाणनयैः....॥६॥
§. २४
१५. ४ प्रगृह्य-परिच्छिद्य । प्रमाणतः - प्रमाणेनार्थं,
पश्चात् स्वरूपादिचतुष्टयापेक्षया सत्त्वमेव पररूपादि-
चतुष्टयापेक्षयाऽसत्त्वमेवेत्यादिरूपतया, परिणतिविशेषात्
प्रवीणताविशेषात् । यदि वा परिणतिविशेषात्
सत्त्वासत्त्वनित्यत्वानित्यत्वादिलक्षणमर्थगतं परिणाम-
विशेषमाश्रित्य ।
निर्देशस्वामित्व...॥७॥
§. २६
१६. ६ नरकगतौ पूर्वं बद्धायुष्कस्य पश्चाद् गृहीत-
क्षायिकक्षायोपशमिकसम्यक्त्वस्याधः पृथिव्यामुत्पादा-
भावात् । प्रथमपृथिव्यां पर्याप्तिकापर्याप्तिकानां क्षायिकं
क्षायोपशमिकं चास्ति । ननु वेदकयुक्तस्य तिर्यङ्नरकेष्व्-
१त्पादाभावात् कथमपर्याप्तिकानां तेषां क्षायोपशमिक-
मिति । तदयुक्तं, सप्तप्रकृतीनां क्षपणाप्रारम्भकवेदक-
युक्तस्य कृतकरणस्य जीवस्यान्तर्मुहूर्ते सति क्षायिकाभि-
मुखस्य तत्रोत्पादे विरोधाभावात् । एवं तिरश्चामप्य-
पर्याप्तिकानां क्षायोपशमिकं ज्ञेयम् ।
[ जिसने पहले नरकगतिकी आयुका बन्ध किया है
और पीछे क्षायिक या क्षायोपशमिक सम्यक्त्वको ग्रहण
किया है वह जीव नीचे के नरकोंमें उत्पन्न नहीं होता ।
अतः पहले नरकमें पर्याप्तिक और अपर्याप्तिक नारकियों
के क्षायिक और क्षायोपशमिक सम्यक्त्व होते हैं ।
शंका- वेदक सम्यक्त्व सहित जीव तिर्यंचोंमें नरकों-
में उत्पन्न नहीं होता । तब कैसे उनके अपर्याप्त
अवस्थामें क्षायोपशमिक सम्यक्त्व सम्भव है ?
उत्तर- ऐसा कहना उचित नहीं है, क्योंकि सात
प्रकृतियोंकी क्षपणाके प्रारम्भक वेदकसम्यक्त्वसे युक्त
जीव कृतकृत्य वेदक सम्यग्दृष्टि होकर जब क्षायिक-
सम्यक्त्वके अभिमुख होता है तब यदि वह मरता है
तो कृतकृत्य वेदक कालके अन्तर्मुहूर्त प्रमाण चार
भागोंमें-से यदि प्रथम भागमें मरता है तो देवोंमें
उत्पन्न होता है, दूसरे भागमें मरनेपर देव या मनुष्यों-
में उत्पन्न होता है, तीसरे भागमें मरनेपर देव मनुष्य
या तिर्यंचोंमें उत्पन्न होता है और चतुर्थ भागमें मरने-
पर चारोंमें-से किसी भी गतिमें उत्पन्न होता है, अतः
वेदक सम्यग्दृष्टिके तिर्यंचगति और नरक गतिमें उत्पन्न
होनेमें कोई विरोध नहीं है, इसी तरह तिर्यंच
अपर्याप्तिकोंके भी क्षायोपशमिक सम्यक्त्व जानना
चाहिए ] ।
१७.१ तिरश्चीनां क्षायिकं नास्ति । कुत इति चेदु-
च्यते-कर्मभूमिजो मनुष्य एव दर्शनमोहक्षपणप्रारम्भ-
को भवति । क्षपणप्रारम्भकालात्पूर्वं तिर्यक्षु बद्धायुष्को-
ऽप्युत्कृष्टभोगभूमिजतिर्यक्पुरुषेष्वेवोत्पद्यते न तिर्यक्-
स्त्रीषु । तदुक्तम्-
'दंसणमोहक्खवणो पट्ठवगो कम्मभूमिजादो दु ।
णियमा मणुसगदीए णिट्ठवगो चावि सव्वत्थ ॥'
( कसायपा० १०६ )
पट्ठवगो प्रारम्भकः । णिट्ठवगो स्फोटिकः ।
[ तिर्यंचियोंके क्षायिक सम्यक्त्व नहीं होता, क्योंकि
कर्मभूमिमें जन्मा हुआ मनुष्य ही दर्शन मोहके क्षपण-
का प्रारम्भ करता है । क्षपण प्रारम्भ करनेसे पहले
तिर्यंचोंकी आयु बाँध लेनेपर भी वह मरकर उत्कृष्ट
भोगभूमिके तिर्यंच पुरुषोंमें ही उत्पन्न होता है
तिर्यंचस्त्रियोंमें नहीं । कहा भी है 'दर्शन मोहकी
क्षपणाका प्रारम्भक नियमसे मनुष्य गतिमें कर्म-
भूमिमें जन्मा जीव ही होता है । और निष्ठापक सब
गतियोंमें होता है।' गाथामें 'आये पट्ठवगो' शब्द का
अर्थ प्रारम्भक है और 'णिट्ठवगो'का अर्थ पूरक है । ]
१७.३ मानुषीणां भाववेदस्त्रीणां न द्रव्यवेदस्त्रीणां
तासां क्षायिकासंभवात् ।
[ मानुषीका अर्थ भाववेदी स्त्री है द्रव्यवेदी स्त्री नहीं,
क्योंकि द्रव्यवेदी स्त्रियोंके क्षायिक सम्यक्त्व संभव नहीं
है ] ।
१. उत्पद्यते हि वेदकदृष्टिः स्वमरेषु कर्मभूमिषु ।
कृतकृत्यः क्षायिकदृग् बद्धायुष्कश्चतुर्गतिषु ॥'

३८० सर्वार्थसिद्धि
१७.५ अपर्याप्तावस्थायां देवानां कथमोपशमिकं तद्यु-
क्तानां मरणासंभवात् । तदनुपपन्नं मिथ्यात्वपूर्वकोप-
शमिकयुक्तानामेव मरणासंभवात्, वेदकपूर्वका औप-
शमिकयुक्तास्तु नियमेन श्रेण्यारोहणं कुर्वन्तीति श्रेण्या-
रूढान् चारित्रमोहोपशमेन सह श्रुतानपेक्षयापर्याप्ता-
वस्थायामपि देवानामोपशमिकं संभवति ।
[ शंका—अपर्याप्त अवस्था में देवोंके कैसे औपश-
मिक सम्यक्त्व हो सकता है क्योंकि औपशमिकसम्य-
क्त्वसे युक्त जीवोंका मरण असंभव है ? उत्तर—ऐसा
कहना ठीक नहीं है। जो जीव मिथ्यात्व गुणस्थानसे
औपशमिक सम्यक्त्वको प्राप्त करते हैं उनका ही मरण
असंभव है किन्तु जो वेदकसम्यक्त्वपूर्वक औपशमिक
सम्यक्त्वसे युक्त होते हैं वे नियमसे श्रेणिपर आरोहण
करते हैं। श्रेणिपर आरूढ होकर चारित्रमोहनीय

!
And look at line 24:
"लान्तव" + "अग्र" = "लान्तवाग्र"!
"लान्तवाग्रग्रैवेयकेषु" = लान्तव + अग्र + ग्रैवेयकेषु!
And in line 21-22:
Line 21 ends with: "सौधर्मशुक्रशतारा-"
Line 22 starts with: "ग्रग्रैवेयकमध्येन्द्रकेषु"!
Wait, why does line 22 start with "ग्र"?
Because line 21 has "शतारा-" (or "शतारार्-")?
Wait! "शतार" + "अग्र" = "शताराग्र"!
The hyphen is between "शतारा-" and "ग्रग्रैवेयक"?
Wait, look at the end of line 21:
"सौधर्मशुक्रशतारा-"
Then line 22 starts with "ग्रग्रैवेयक..."!
शतारा + ग्र = शताराग्र!
Wait, but if line 22 has "ग्रग्रैवेयक", that's:
"ग्र" + "ग्रैवेयक" = शतारा-ग्रग्रैवेयक?
Wait, if the word is "शताराग्र-ग्रैवेयक":
Line 21: सौधर्मशुक्रशतारा-
Line 22: ग्रग्रैवेयक...
YES! "शताराग्र" was hyphenated as "शतारा-" and "ग्र"!
And then "ग्र

द्विशतद्वयपरिमाणा भवन्ति(Wait:द्विशतद्वयपरिमाणाorद्विशतपरिमाणा? Let's zoom in: लक्षाष्टनवतिसहस्रद्विशतद्वयपरिमाणा- wait, 5 93 98 206 ->कोटिपञ्चक(5 crore)त्रिनवतिलक्ष(93 lakh)अष्टनवतिसहस्र(98 thousand)द्विशत(200)द्वय? No, wait: 206! Six is षट्! Let's read: लक्षाष्टनवतिसहस्र...what is the word beforeपरिमाणा? सहस्रद्विशतषट्परिमाणा? Or सहस्राधिकशतद्वयपरिमाणा? LOOK CLOSELY at that line: लक्षाष्टनवतिसहस्राधिकशतद्वयपरिमाणा भवन्ति? Wait! Let's read the characters: ल क्षा ष्ट न व ति स ह स्रा धि क श त द्व य प रि मा णा YES!लक्षाष्टनवतिसहस्राधिकशतद्वयपरिमाणा

परिशिष्ट २ | ३८३


[बायाँ स्तम्भ]

एकत्र हुए जीवोंकी संख्या संख्यात अर्थात् एक-एक
गुणस्थानमें २९९ होती है । कहा भी है—'एक गुण-
स्थानमें २९९ उपशमक होते हैं ।'
विशेषाथं—उपशम श्रेणीके प्रत्येक गुणस्थानमें एक
समयमें चारित्रमोहनीयका उपशम करता हुआ
जघन्यसे एक जीव प्रवेश करता है और उत्कृष्टसे
चौवन जीव प्रवेश करते हैं । यह कथन सामान्यसे
है । विशेषकी अपेक्षा तो आठ समय अधिक वर्ष
पृथक्त्व कालमें उपशम श्रेणीके योग्य लगातार आठ
समय होते हैं । उनमें से प्रथम समयमें एक जीवको
आदि लेकर उत्कृष्ट रूपसे सोलह जीव तक उपशम
श्रेणीपर चढ़ते हैं। दूसरे समयमें एक जीवको आदि
लेकर उत्कृष्ट रूपसे चौबीस जीव तक चढ़ते हैं ।
तीसरे समयमें एक जीवको आदि लेकर उत्कृष्ट रूपसे
तीस जीव तक चढ़ते हैं; चौथे समयमें एक जीवको
आदि लेकर उत्कृष्ट रूपसे छत्तीस जीव तक चढ़ते
हैं । पांचवें समयमें एक जीवको आदि लेकर उत्कृष्ट
रूपसे बयालीस जीव तक चढ़ते हैं। इसी तरह छठे
समयमें अड़तालीस जीव तक और सातवें तथा आठवें
समयमें एक जीवको आदि लेकर उत्कृष्टसे चौवन-
चौवन जीव तक उपशम श्रेणीपर चढ़ते हैं । इन
सबका जोड़ ३०४ होता है किन्तु कितने ही आचार्य
उसमें पांच कम करके २९९ कहते हैं । धवलामें
वीरसेन स्वामीने २९९ के प्रमाणको ही आचार्य-
परम्परागत कहा है देखो पु० ३, पृ० ९२ ।
ननु चाष्टसमयेषु षोडशादीनां समुदितानां चतुर-
धिकशतत्रयं प्राप्नोति; तद्युक्तम्, अष्टसमयेषूप-
शामका निरन्तरं भवन्तः परिपूर्णा न लभ्यन्ते ।
किं तर्हि ? पञ्चहीना भवन्तीति चतुर्गुणस्थानवर्ति-
नामप्युपशमकानां समुदितानां षण्णवत्यधिकान्येका-
दशशतानि भवन्ति ॥११९६॥
[ शंका—आठ समयोंमें सोलह आदि संख्याओंका
जोड़ तीन सौ चार प्राप्त होता है ? समाधान—
ऐसा कहना युक्त नहीं है आठ समयोंमें उपशामक
निरन्तर होते हुए भी पूर्ण नहीं होते हैं किन्तु पांच
कम होते हैं । इसलिए आठवेंसे ग्यारहवें तक चार
गुणस्थानवर्ती उपशमकोंका जोड़ ग्यारह सौ छियानबे
होता है । ]


[दायाँ स्तम्भ]

२४. १४—चतुर्णां क्षपकाणामयोगकेवलिनां चाष्टा
समयक्रमः पूर्ववद् द्रष्टव्यः । केवलं तेषामुपशामकेभ्यो
द्विगुणा संख्या प्रतिपत्तव्या । तद्युक्तं—
'बत्तीसं अडदालं सट्ठी बाहत्तरी य चुलसीदि ।
छण्णऊदी अट्ठुत्तर सयमहट्ठुत्तरसयं च बोधव्वा ॥'
[ गो० जी०, ६२७ ]
३२, ४८, ६०, ७२, ८४, ९६, १०८, १०८ । अत्राप्येको
वा द्वौ वा इत्याद्युत्कृष्टाष्टमसमयप्रवेशापेक्षया प्रोक्तम् ।
स्वकालेन समुदिताः प्रत्येक मष्टानवत्युत्तरपञ्चशत-
परिमाणा भवन्ति । ५९८। गुणस्थानपञ्चकवर्तिनां
क्षपकाणां समुदितानां दशोनानि त्रीणि सहस्राणि
भवन्ति । तद्युक्तम्—
'खीणकसायाण पुणो तिण्णि सहस्सा दसूणया
मणिया ।' ॥२९९०॥
[ चारों क्षपकोंका और अयोगकेवलियोंका आठ रूप
समयक्रम उपशमकोंकी तरह जानना चाहिए । अन्तर
केवल इतना है कि उनकी संख्या उपशमकोंसे दूनी
जाननी चाहिए, कहा है—'बत्तीस, अड़तालीस,
साठ, बहत्तर, चौरासी, छियानबे, एक सौ आठ, एक
सौ आठ जानना चाहिए ।।'
यहाँ भी एक, दो या तीन आदिसे लेकर उत्कृष्टसे
आठवें समयमें प्रवेश तक उक्त संख्या कही है । अपने
कालमें एकत्र हुए प्रत्येक क्षपकका परिमाण ५९८
होता है । और चारों क्षपक तथा पाँचवें अयोग-
केवलि गुणस्थानवर्ति जीवोंका परिमाण दस कम
तीन हजार होता है । कहा भी है—क्षीण कषायोंका
परिमाण दस कम तीन हजार अर्थात् दो हजार नौ
सौ नब्बे होता है । ]
२४. १५—सयोगकेवलिनामप्युपशमकेभ्यो द्विगुण-
त्वादष्टसमयेषु प्रथमादिसमयक्रमेणैको वा द्वौ वेत्यादि
द्वात्रिंशदाद्युत्कृष्टसंख्या यावत् संख्याभेदः प्रतिपत्तव्यः ।
नन्वेवमुदाहृतक्षपकेभ्यो भेदेनाभिधानमेषामनर्थक-
मिति चेत् न, स्वकालसमुदितसंख्यापेक्षया तेषां
तेभ्यो विशेषसंभवात् । सयोगकेवलिनो हि स्वकाले
समुदिताः शतसहस्रपृथक्त्वसंख्याः अष्टलक्षाष्ट-
नवतिसहस्राण्यधिकपञ्चशतपरिमाणाः ८९८५०२।
उक्तं च—

३८४ सर्वार्थसिद्धि
'अट्ठे व सयसहस्सा अट्ठानवदि तहा सहस्साणं ।
संखा जोगिजिणाणं पंचेव सया विउत्तरा होदि ॥'
—[ गो० जी० ६२८ ]
[ सयोगकेवलियों की संख्या भी उपशमकोंसे दूनी
होती है अतः आठ समयोंमें प्रथम आदि समयके
क्रमसे एक अथवा दो इत्यादिसे लेकर बत्तीस आदि
उत्कृष्ट संख्या पर्यन्त संख्या भेद जानना चाहिए ।
शंका—तब तो कहे गये क्षपकोंसे सयोगकेवलियोंका
भिन्न कथन करना व्यर्थ है (क्योंकि क्षपक भी
उपशमकोंसे दूने हैं ?)
उत्तर—नहीं, क्योंकि स्वकालमें समुदित ( एकत्री-
भूत ) संख्याकी अपेक्षा सयोगकेवलियोंमें क्षपकोंसे
भेद सम्भव है । स्वकालमें समुदित सयोगकेवलियों-
का परिमाण लाखपृथक्त्व है अर्थात् आठ लाख अठा-
नवे हजार पाँच सौ दो है । कहा भी है—'सयोग-
केवली जिनोंकी संख्या आठ लाख उठानवे हजार
पाँच सौ दो है ।' ]

परिशिष्ट २ ३८५

§. ६०

२९.७ क्षेत्रं, सयोगकेवलिनां दण्डकवाटावस्थापेक्षया लोकस्यासंख्येयभागः क्षेत्रम् प्रतरापेक्षया असंख्येय-भागाः वातवलयत्रयादवगिव तदात्मप्रदेशैनिरन्तरं लोकव्याप्तेः । लोकपूरणापेक्षया सर्वलोकः ।

[ सयोगकेवलियोंका क्षेत्र दण्ड और कपाट रूप समुद्घातकी अपेक्षा लोकका असंख्यातवां भाग है । प्रतर रूप समुद्घातकी अपेक्षा असंख्यात बहुभाग क्षेत्र है क्योंकि तीनों वातवलयसे पहले तक ही उनकी आत्माके प्रदेशोंसे बिना किसी अन्तरालके लोक व्याप्त होता है । और लोक पूरण समुद्घातकी अपेक्षा सयोगकेवलियोंका क्षेत्र सर्वलोक है । ]

§. ६२

२९.१३ एकेन्द्रियाणां क्षेत्रं सर्वलोकः, तेषां सर्वत्र संभवात् । विकलेन्द्रियाणां लोकस्यासंख्येयभागः । देवनारकमनुष्यवत्तेषां नियतोत्पादस्थानत्वात् । ते हि अर्धतृतीयद्वीपे लवणोदकालोद-समुद्रद्वये स्वयम्भूरमणे द्वीपे समुद्रे चोत्पद्यन्ते, न पुनरसंख्यातद्वीपसमुद्रेषु नरकेस्वर्गादिषु भोगभूमिषु म्लेच्छादिषु च । पञ्चे-न्द्रियाणां मनुष्यवत् । इत्ययुक्तम्, मनुष्याणां प्राग्मा

३८६ सर्वार्थसिद्धि
चाहिए । परस्थानविहारकी अपेक्षा तो सासादन
सम्यग्दृष्टि देवोंका प्रथम तीन पृथिवियोंमें विहार
करनेसे दो राजु और ऊपर अच्युत स्वर्ग तक विहार
करनेसे छह राजू इस तरह आठ बटे चौदह राजु
स्पर्शन होता है अर्थात् त्रसनाडीके चौदह राजुओंमेंसे
आठ राजु प्रमाण । सर्वत्र आठ बटे चौदह इसी प्रकार
जानना । तथा बारह बटे चौदह इस प्रकार जानना—
सातवीं पृथ्वीमें सासादन आदि गुणस्थानोंको छोड़कर
मिथ्यात्व गुणस्थानवाला जीव ही नियमसे मारणान्तिक
समुद्घात करता है ऐसा नियम है । और छठी पृथ्वीसे
मध्य लोक पर्यन्त पाँच राजू सासादन सम्यग्दृष्टि
मारणान्तिक करता है। और मध्यलोकसे लोकके
अग्रभागमें बादर पृथिवीकाय, जलकाय और वनस्पति-
कायमें मारणान्तिक करनेसे सात राजू, इस तरह
बारह राजू स्पर्श होता है। सासादनसम्यग्दृष्टि वायु-
काय, तेजस्काय, नरक और सर्व सूक्ष्मकाय, इन चार
स्थानोंको

परिशिष्ट २ ३८७
अतः पहली पृथिवीके चारों गुणस्थानवर्ती नार-
कियोंका स्पर्शन लोकका असंख्यातवाँ भाग है ।
दूसरी पृथिवी मध्यलोकसे नीचे एक राजूके परिमाण-
पर स्थित है तथा उससे नीचेकी तीसरी आदि
पृथिवियाँ भी एक-एक राजूका अन्तराल देकर स्थित
हैं अतः उन पृथिवियोंके मिथ्यादृष्टि और सासादन-
सम्यग्दृष्टि नारकियोंने क्रमसे एक, दो, तीन, चार
और पाँच राजुका स्पर्शन किया है। सम्यग्मिथ्यादृष्टि
मारणान्तिकसमुद्घात, उत्पाद और आयुबन्धके समय
नियमसे तीसरे गुणस्थानको छोड़ देते हैं क्योंकि तीसरे
गुणस्थानमें ये तीनों कार्य नहीं होते । अतः स्वस्थान
विहारकी अपेक्षा उनका स्पर्शन लोकका असंख्यातवाँ
भाग है । असंयतसम्यग्दृष्टि नारकियोंका स्पर्शन
मारणान्तिककी अपेक्षा भी लोकका असंख्यातवाँ भाग
है क्योंकि वे नियमसे मनुष्योंमें ही उत्पन्न होते हैं
और मनुष्योंका क्षेत्र अल्प है ।
सातवीं पृथिवीमें मिथ्यादृष्टि नारकियोंने मारणान्तिक
और उत्पादकी अपेक्षा छह राजुका स्पर्श किया है ।
शेष तीन गुणस्थानवर्ती नारकियोंका स्पर्शन लोकका
असंख्यातवाँ भाग है ।
शंका—स्वस्थानविहारकी अपेक्षा और मारणान्तिक-
की अपेक्षा इन तीन गुणस्थानवर्ती नारकियोंका स्पर्शन
क्यों नहीं कहा ?
उत्तर—सप्तम पृथिवीके नारकी मारणान्तिक और
उत्पादसे पूर्व नियमसे उन गुणस्थानोंको छोड़
देते हैं ।
सासादन सम्यग्दृष्टि मरकर नरकमें नहीं जाता ऐसा
नियम है । अतः सासादन सम्यग्दृष्टि तिर्यंचका
स्पर्शन लोकाग्रमें बादर पृथिवी आदिमें मारणान्तिक-
की अपेक्षा भी सात राजु है । मिथ्यादृष्टि मनुष्योंका
स्पर्शन मारणान्तिककी अपेक्षा सर्वलोक है । अथवा
पृथिवीकायिक आदिके मनुष्योंमें उत्पन्न होनेकी
अपेक्षा सर्वलोक है; क्योंकि जो मरकर जहाँ उत्पन्न
होता है वह उत्पाद अवस्थामें वही कहा जाता है
अर्थात् पृथिवीकायिक आदिसे मरकर मनुष्योंमें उत्पन्न
होनेवाले जीव उत्पाद अवस्थामें मनुष्य ही कहलाते
हैं । सर्वलोक स्पर्शन आगे सर्वत्र इसी प्रकार जानना
चाहिए । तीसरे नरक गये मिथ्यादृष्टि और सासा-
दन सम्यग्दृष्टि देवोंका लोकके अग्रभागमें बादर-
पृथिवीकायिक आदिमें मारणान्तिक समुद्घातकी
अपेक्षा नौ राजु स्पर्शन है। नौ राजु स्पर्शन आगे
भी इसी प्रकार जानना चाहिए । और सम्यग्मिथ्या-
दृष्टि तथा असंयत सम्यग्दृष्टि एकेन्द्रियोंमें उत्पन्न
नहीं होते । उनका विहारवत्स्वस्थानकी अपेक्षा आठ
राजू स्पर्शन है । ]
§. ७७
३५.१. पञ्चेन्द्रियमिथ्यादृष्टिभिः अष्टौ देवान् प्रति
सर्वलोको मनुष्यान् प्रति । सयोगकेवलिनां दण्डाद्यव-
स्थायां वाङ्मनसवर्गणामवलम्ब्यात्मप्रदेशपरिस्पन्दा-
भावाल्लोकस्यासंख्येयभागः ।
[ पंचेन्द्रिय मिथ्यादृष्टियोंका आठ राजु स्पर्शन देवों-
की अपेक्षा जानना अर्थात् पंचेन्द्रिय मिथ्यादृष्टिदेव
तीसरे नरक तक विहार करते हैं अतः मेरुके मूलसे
ऊपर छह राजु और नीचे दो राजु, इस प्रकार आठ
राजु क्षेत्रके भीतर सर्वत्र उक्त प्रकारसे पंचेन्द्रिय पाये
जाते हैं । सर्वलोक स्पर्शन मनुष्योंकी अपेक्षा है
सयोगकेवलियोंके दण्ड आदि अवस्थामें वचनवर्गणा
मनोवर्गणाका अवलम्बन लेकर आत्मप्रदेशोंका परि-
स्पन्दन नहीं होता अतः लोकका असंख्यातवां भाग
स्पर्शन है ]
§. ८५
३७. ३ सप्तनरकेषु नारका यथासंख्यमेतल्लेशिया
भवन्ति । उक्तं च—
'कोऊ काऊ तह काऊणीला णीला य णीलकिण्हाए ।
किण्हा य परमकिण्हा लेस्सा रयणादिपुढवीसु १॥'
—[मूलाचार ११३४]
तत्र षष्ठपृथिव्यां कृष्णलेश्यैः सासादनसम्यग्दृष्टिभि-
र्मारणान्तिकाद्यपेक्षया पञ्च । पञ्चमपृथिव्यां कृष्णलेश्याऽ-
विवक्षया नीललेश्यैश्चतस्रो रज्जवः स्पृष्टाः । तृतीय-
पृथिव्यां नीललेश्याविवक्षया कापोतलेश्यैर्द्वे रज्जू
स्पृष्टे । सप्तमपृथिव्यां यद्यपि कृष्णलेश्यास्ति तथापि
मारणान्तिकाद्यवस्थायां सासादनस्य तत्र ने सा संभ-
वति तदा नियमेन मिथ्यात्वग्रहणादिति नोदाहृता ।
१. गो०जी०गा० । मूलाचार गा० ११३४ ।

३८८ सर्वार्थसिद्धि
तेजोलेश्यैः संयतासंयतैः प्रथमस्वर्गे मारणान्तिकाद्य-
पेक्षया सार्धरज्जुः स्पृष्टा । पद्मलेश्यैः संयतासंयतैः
सहस्रारे मारणान्तिकादिविधानात् पञ्चरज्जवः स्पृष्टाः।
शुक्ललेश्यैर्मिथ्यादृष्ट्यादिसंयतासंयतान्तैर्मारणान्तिका-
द्यपेक्षया । सम्यग्मिथ्यादृष्टिभिस्तु मारणान्तिके तद्-
गुणस्थानत्यागाद्विहारापेक्षया षड्रज्जवः स्पृष्टाः ।
अष्टावपि कुतो नेति नाशङ्कनीयम्, शुक्ललेश्यानामधो
विहाराभावात् । यथा च कृष्णलेश्यादित्रयापेक्षयाव-
स्थितलेश्या नारकाः, तथा तेजोलेश्यादित्रयापेक्षया
देवा अपि । तदुक्तम् —
'तेऊ तेऊ तह तेऊपम्मा पम्मा य पम्मसुक्काय ।
सुक्का य परमसुक्कालेस्सा भवणादिदेवाणं ॥
—[ प्रा० पंचसं० १८९ ]
तद्यथा भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्केषु जघन्या तेजो-
लेश्या । सौधर्मेशानयोर्मध्यमा । सानत्कुमारमाहेन्द्र-
योरुत्कृष्टा तेजोलेश्या जघन्यपद्मलेश्याविवक्षया ।
ब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठशुक्रमहाशुक्रेषु मध्यमा
पद्मलेश्या । शतारसहस्रारयोरुत्कृष्टा पद्मलेश्या जघन्य-
शुक्ललेश्याविवक्षया । आनतप्राणतारणाच्युतनव-
ग्रैवेयकेषु मध्यमा शुक्ललेश्या । नवानुदिशपञ्चानुत्तरेषू-
त्कृष्टा । उक्तं च—
'तिण्हं दोण्हं दोण्हं छहं दोण्हं च तेरसहं च ।
एत्तो य चोद्दसण्हं लेस्सा भवणादिदेवाणं ॥'
—[ पंच० गा० १८८ ]
ततोऽन्यत्र लेश्यानियमा

परिशिष्ट २ ३८९
इनके सिवाय अन्यत्र लेश्याका नियम नहीं है ।
§. ८७
३८. ६ क्षायिकसम्यक्त्वयुक्तसंयतासंयतानामितर -
सम्यक्त्वयुक्तसंयतासंयतानामिव षडपि रज्जवः कुतो
नेति नाशङ्कनीयं तेषां नियतक्षेत्रत्वात् । कर्मभूमिजो
हि मनुष्यः सप्तप्रकृतिकक्षयप्रारम्भको भवति । तद्दर्शन-
लाभात्प्रागेव तिर्यक्षु बद्धायुष्कस्तु संयतासंयतत्वं न
प्रतिपद्यते । औपशमिकसम्यक्त्वयुक्तसंयतासंयतानां
कुतो लोकस्यासंख्येयभाग इति चेत् मनुजेष्वेव तत्संभ-
वात् । वेदकपूर्वकोपशमिकसम्यक्त्वयुक्तो हि श्रेण्या-
रोहणं विधाय मारणान्तिकं करोति । मिथ्यात्वपूर्व-
कोपशमिकयुक्तानां मारणान्तिकासंभवात् ।
[ शंका—क्षायिकसम्यक्त्वसे युक्त संयतासंयतोंका
अन्य सम्यक्त्वसे युक्त संयतासंयतोंकी तरह छह राजु
स्पर्शन क्यों नहीं है ?
उत्तर—ऐसी आशंका नहीं करनी चाहिए क्योंकि
उनका क्षेत्र नियत है। कर्मभूमिमें जन्मा मनुष्य
सात प्रकृतियोंके क्षयका प्रारम्भ करता है। क्षायिक-
सम्यग्दर्शनकी प्राप्तिसे पहले ही जो तिर्यंचगतिकी
आयुका बन्ध कर लेता है वह तो संयतासंयतपनेको
प्राप्त नहीं कर सकता ।
शंका—औपशमिक सम्यक्त्वसे युक्त संयतासंयतोंका
स्पर्शन कैसे लोकका असंख्यातवां भाग है ?
उत्तर—औपशमिक सम्यक्त्वसे युक्त संयतासंयत
मनुष्योंमें ही होते हैं क्योंकि वेदकसम्यक्त्वपूर्वक औप-
शमिक सम्यक्त्वसे युक्त मनुष्य श्रेणीपर आरोहण
करके मारणान्तिक समुद्घात करता है। और
मिथ्यात्वपूर्वक औपशमिक सम्यग्दृष्टि मारणान्तिक
समुद्घात नहीं करते । ]
§. ८९
३९. १ सयोगकेवलिनां लोकस्यासंख्येयभागः कुतः ।
इति चेत्, आहारकावस्थायां समचतुरस्ररज्ज्वादि-
व्याप्त्यभावात् दण्डद्वयावस्थायां कपाटद्वयावस्थायां च
सयोगकेवली औदारिकौदारिकमिश्रशरीरयोग्यपुद्-
गलादानेनाहारकः ।
उक्तं च—
दंडदुगे ओराले कवाटजुगले य पयरसंवरणे ।
मिस्सोरालं मणियं १सेसतिण्हे जाण कम्मइयं ॥
दण्डकवाटयोश्च पिण्डतोऽल्पक्षेत्रतया समचतुरस्र-
रज्ज्वादिव्याप्त्यभावात् सिद्धो लोकस्यासंख्येय-
भागः । अनाहारकेषु सासादनस्य षष्ठपृथ्वोतो निसृत्य
तिर्यग्लोके प्रादुर्भावात् पञ्च, अच्युतादागत्य तत्रैवो-
त्पादात् षडित्येकादश । ननु पूर्वं द्वादशोक्ता इदानीं
त्वेकादशेति पूर्वापरविरोधः । तदयुक्तम्, मारणान्तिका-
पेक्षया पूर्वं तथाभिधानात् । न च मारणान्तिकाव-
स्थायामनाहारकत्वं किन्तूत्पादावस्थायाम् । सासा-
दनश्च मारणान्तिकमेकेन्द्रियेषु करोति नोत्पादं तदा
सासादनत्वत्यागात् ।
[ शंका—सयोगकेवलियोंका स्पर्शन लोकके असंख्या-
तवें भाग कैसे है ?
उत्तर—आहारक अवस्थामें समचतुरस्र रज्जु आदि-
की व्याप्तिका अभाव होनेसे सयोगकेवलीके आहारक
अवस्थामें स्पर्शन लोकका असंख्यातवां भाग है। तथा
विस्तार और संकोच रूप दोनों दण्डसमुद्घातोंमें
तथा दोनों कपाटसमुद्घातोंमें औदारिक और औदा-
रिकमिश्र शरीरके योग्य पुद्गलोंको ग्रहण करनेसे
सयोगकेवली आहारक होते हैं। कहा भी है—
'विस्तार और संकोचरूप दोनों दण्डसमुद्घातोंमें
औदारिककाययोग होता है। विस्तार और संकोच-
रूप दोनों कपाट समुद्घातोंमें तथा संकोचरूप प्रतर
समुद्घातमें औदारिकमिश्रकाययोग होता है। शेष
तीनमें कार्मणकाययोग होता है।'
दण्ड और कपाटमें पिण्डरूपसे अल्पक्षेत्र होनेके कारण
समचतुरस्ररज्जु आदिकी व्याप्तिका अभाव होनेसे
लोकका असंख्यातवां भाग स्पर्शन सिद्ध होता है।
अनाहारकोंमें सासादन सम्यग्दृष्टिके छठी पृथिवीसे
निकलकर तिर्यग्लोकमें उत्पन्न होनेसे पांच राजु होते
हैं और अच्युतस्वर्गसे आकर तिर्यग्लोकमें उत्पन्न
होनेसे छह राजु होते हैं इस तरह ग्यारह राजु
होते हैं।
१. 'कम्मइओसेस तत्थ अणहारी' ।। —प्रा० पं० सं० १११९९ ।

[पृ. ३९०]

३९० सर्वार्थसिद्धि


[वाम स्तम्भ]

शंका—पहले तो आपने बारह राजु कहे थे अब
ग्यारह कहे हैं इससे तो पूर्वापर विरोध आता है ?
उत्तर—ऐसा कहना उचित नहीं है, पहले मारणान्तिक
समुद्घातकी अपेक्षा बारह राजु स्पर्शन कहा है।
किन्तु मारणान्तिक अवस्थामें जीव अनाहारक नहीं
होता किन्तु उत्पाद अवस्थामें अनाहारक होता है ।
सासादन सम्यग्दृष्टि एकेन्द्रियोंमें मारणान्तिक करता
है उत्पाद नहीं करता; क्योंकि उत्पाद अवस्थामें
सासादनपना छूट जाता है ।]
§. १०
३९. ५ काल:— जघन्येनान्तर्मुहूर्त्तः मुहूर्तश्च सहस्र-
त्रितयसप्तशतत्र्यधिकसप्ततिपरिमाणोच्छ्वासलक्षणः ।
तस्यान्तरन्तर्मुहूर्तः समयाधिकामवलिकामादिं कृत्वा
समयोनमुहूर्तं यावत् । स चेत्थमसंख्यातभेदो भवति ।
तदुक्तम्—
‘तिण्णि सहस्सा सत्तय सदाणि तेहत्तरिं च उस्सासा।
एसो हवदि मुहुत्तो सव्वेसिं चेव मणुयाणं ।’
उत्कर्षेणार्धपुद्गलपरिवर्त्तो देशोनः । स च 'संसारिणो
मुक्ताश्च' (त. सू. २,१०) इत्यत्र वक्ष्यते । सासा-
दनैकजीवं प्रत्युत्कर्षेण षडावलिकाः । आवलिका
चासंख्यातसमयलक्षणा भवति ।
'आवलि¹ असंखसमया संखेज्जा आवली य उस्सासो ।
सत्तुस्सासो थोवो सत्तत्थोवो लवो मणियो ॥
²अट्ठत्तीसल्लवा णाली बे णालियामुहुत्तं तु ।
तीसमुहुत्तं दिवसं पणरस दिवसाण हवइ तह पक्खं ॥'
इति वचनात् । सम्यग्मिथ्यादृष्ट्येकजीवं प्रति जघन्येन
जघन्योऽन्तर्मुहूर्तः, उत्कर्षेण चोत्कृष्टो अन्तर्मुहूर्तश्च
पश्चाद् गुणान्तरं यातीत्यग्रे बोद्धव्यम् । असंयतसम्य-
ग्दृष्ट्येकजीवं प्रत्युत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि
सातिरेकाणि । तथाहि कश्चिज्जीवः पूर्वकोटचायुरुत्पन्न-


[दक्षिण स्तम्भ]

स्सान्तर्मुहूर्ताष्टवर्षानन्तरं सम्यक्त्वमादाय तपोविशेषं
विधाय सर्वार्थसिद्धावुपद्यते ततश्च्युत्वा पूर्वकोटचा-
युरुत्पन्नोऽष्टवर्षानन्तरं संयममाददातीति । जघन्येनैकः
समयः । तथाहि-सर्वो जीवः परिणामविशेषवशात्
प्रथमतोऽप्रमत्तगुणं प्रतिपद्यते । पश्चात्सप्रतिपक्षभूतं
प्रमत्तगुणम् । तत्र गुणस्थानान्तरस्थितो निजायुःसमय-
शेषेऽप्रमत्तगुणं प्रतिपद्य म्रियत इत्यप्रमत्तैकजीवं प्रति
जघन्येनैकसमयः । तथाऽप्रमत्तस्थाने स्थितो निजायुः-
कालान्त्यसमये प्रमत्तगुणं प्रतिपद्य म्रियते इति प्रमत्तैक-
जीवं प्रत्यपि जघन्येनैकसमयः । चतुर्णामुपशमकानां
चतुःपञ्चाशच्चावद्यथासंभवं भवतां युगपदपि प्रवेशमरण³-
संभवान्नानाजीवापेक्षयैकजीवापेक्षया च जघन्येनैकः
समयः । नन्वेवं मिथ्यादृष्टेरप्येकसमयः कस्मान्न
भवतीत्यप्यनुपपन्नं, प्रतिपन्नमिथ्यात्वस्यान्तर्मुहूर्त्तमध्ये
मरणासंभवात् । तदुक्तं, श्लोकः—
‘मिथ्यादर्शनसंप्राप्तेर्नास्त्यनन्तानुबन्धिनाम् ।
यावदावलिकापाकोऽन्तर्मुहूर्ते मृतिर्न च ।'
सम्यग्मिथ्यादृष्टेरपि मरणकाले तद्गुणस्थानत्यागान्नैक-
समयः संभवति । प्रतिपन्नासंयतसंयतासंयतगुणोऽपि
नान्तर्मुहूर्तमध्ये म्रियते ततो नासंयतसंयतासंयतयोर-
प्येकसमयः संभवति । चतुर्णां क्षपकाणामयोगकेवली-
नां च मुक्तिभावत्वेनावान्तरमरणासंभवान्नै कजीवा-
पेक्षया जघन्यश्चोत्कृष्टश्चान्तर्मुहूर्तः । सयोगकेवल्येक-
जीवं प्रति जघन्येनान्तर्मुहूर्तस्तद्गुणस्थानप्राप्त्यनन्तर-
मन्तर्मुहूर्त्तमध्येऽयोगगुणस्थानप्राप्तेः । उत्कर्षेण पूर्व-
कोटी अष्टवर्षानन्तरं तपो गृहीत्वा केवलमुत्पादयतीति
कियद्वर्षहीनत्वात् देशोना ।
• [ अब कालका कथन करते हैं । जघन्यकाल अन्तर्मु-
हूर्त है । तीन हजार सात सौ तिहत्तर उच्छ्वासोंका
एक मुहूर्त होता है । उसके अन्तर्गत अन्तर्मुहूर्त
होता है । अर्थात् एक समय अधिक आवलीसे लेकर


[पादटिप्पणी]

१. गो. जी. ५७३ । २. गो. जी. ५७४ । 'एगसमएण हीणं भिण्णमुहुत्तं तदो सेसं' इति उत्तरार्धपाठः ।
जम्बू० प० १३।५-६ । ३. अपूर्वकरणस्य अवरोहणकाले मरणमबोद्धव्यम् । आरोहकापूर्वकरणस्य
प्रथमभागे—'मिस्साहारस्स य खवगा चढमाणपढमपुव्वा य । पढमुवसम्मा तमतमगुणपडिवण्णा य ण
मरंति ॥' इत्यागमोक्तप्रकारेण मरणाभावात् । ननु अधस्तनगुणस्थानेभ्यः स्वस्वगुणस्थानानि प्राप्य तत्रैकैक-
समयान् स्थित्वा निवृत्तानां चतुर्णामुपशमकानामप्येकसमयाः संभवन्तीति न शङ्कनीयम्, तदसंभवात्,
तत्संभवे च जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तान्तरवचनानुपपत्तेः । वक्ष्यते च तत् चतुर्णामुपशमकानामेकजीवं प्रति जघन्येना-
न्तर्मुहूर्त इति ।

परिशिष्ट २ ३९१
एक समय कम मुहूर्त पर्यन्त अन्तर्मुहूर्त होता है । इस
प्रकार अन्तर्मुहूर्तके असंख्यात भेद होते हैं । कहा भी
है—‘सभी मनुष्योंके तीन हजार सात सौ तिहत्तर
उच्छ्वासोंका एक मुहूर्त होता है ।’
उत्कृष्ट काल कुछ कम अर्ध पुद्गल परिवर्त है । उसका
कथन आगे ‘संसारिणो मुक्ताश्च’ इस सूत्रके अन्तर्गत
करेंगे । सासादन गुणस्थानका काल एक जीवकी अपेक्षा
उत्कर्षसे छह आवली है । असंख्यात समयोंको एक
आवली होती है । कहा है—असंख्यात समयकी एक
आवली होती है । संख्यात आवलीका एक उच्छ्वास
होता है । सात उच्छ्वासका एक स्तोक होता है ।
सात स्तोकका एक लव होता है । साढ़े अड़तीस
लवकी एक नाली होती है । दो नालीका एक मुहूर्त
होता है । तीस मुहूर्तका दिन होता है और पन्द्रह
दिनका एक पक्ष होता है ।’
सम्यग्मिथ्यादृष्टि गुणस्थानका काल एक जीवकी
अपेक्षा जघन्यसे जघन्य अन्तर्मुहूर्त है और उत्कृष्टसे
उत्कृष्ट अन्तर्मुहूर्त है । अन्तर्मुहूर्त आगे गुणित होता
जाता है ऐसा आगे जानना चाहिए । असंयतसम्यग्-
दृष्टि गुणस्थानका काल एक जीवकी अपेक्षा उत्कर्षसे
कुछ अधिक तेतीस सागर है । उसका खुलासा इस
प्रकार है—कोई जीव एक पूर्वकोटिकी आयु लेकर
उत्पन्न हुआ । एक अन्तर्मुहूर्त अधिक आठ वर्षके
पश्चात् सम्यक्त्वको ग्रहण करके तथा तपस्या करके
सर्वार्थसिद्धिमें उत्पन्न हुआ वहाँसे च्युत होकर पुनः
एकपूर्वकोटिकी आयु लेकर उत्पन्न हुआ । आठ वर्षके
पश्चात् संयमको स्वीकार किया । इस तरह सातिरेक
तेतीस सागर काल होता है । प्रमत्त और अप्रमत्त
गुणस्थानका काल एक जीवकी अपेक्षा जघन्यसे एक
समय है वह इस प्रकार है—सभी जीव विशेष
परिणामोंके वश सर्वप्रथम अप्रमत्त गुणस्थानको प्राप्त
करते हैं । उसके पश्चात् उसके प्रतिपक्षी प्रमत्त
गुणस्थानको प्राप्त करते हैं । अतः अन्य गुणस्थानमें
स्थित जीव अपनी आयुमें एक समय शेष रहनेपर
अप्रमत्त गुणस्थानको प्राप्त करके मर जाता है । इस
प्रकार एक जीवकी अपेक्षा अप्रमत्तका काल जघन्यसे
एक समय होता है । तथा अप्रमत्त गुणस्थानमें स्थित
जीव अपनी आयुके कालमें एक समय शेष रहनेपर
प्रमत्तगुणस्थानको प्राप्त करके मरता है । इस प्रकार
एक जीवकी अपेक्षा प्रमत्त गुणस्थानका काल भी
एक समय है । चारों उपशमकोंका यथा सम्भव
चौवन संख्यापर्यन्त एक साथ भी प्रवेश और मरण
सम्भव होनेसे नाना जीव और एक जीवकी अपेक्षा
जघन्य काल एक समय है ।
शंका—इस तरह मिथ्यादृष्टिका भी काल एक समय
क्यों नहीं होता ?
उत्तर—ऐसा कहना ठीक नहीं है । मिथ्यात्व गुण-
स्थानको प्राप्त होनेवाले जीवका मरण अन्तर्मुहूर्तके
मध्य असम्भव है । कहा है—‘अनन्तानुबन्धीका
विसंयोजन करनेवाले वेदक सम्यग्दृष्टिके मिथ्यात्व
गुणस्थानको प्राप्त होनेपर एक आवलीकाल तक
अनन्तानुबन्धीका उदय नहीं होता तथा एक अन्त-
र्मुहूर्त काल तक मरण नहीं होता । सम्यग्मिथ्यादृष्टि
का भी काल एक समय नहीं है क्योंकि मरणकाल
आनेपर वह गुणस्थान छूट जाता है । असंयत और
संयतासंयत गुणस्थानको प्राप्त होनेवाला भी अन्त-
र्मुहूर्त तक नहीं मरता अतः असंयत और संयतासंयत
का भी काल एक समय नहीं होता ।
चारों क्षपकों और अयोगकेवलियोंके मुक्तिगामी होनेके
कारण अवान्तरमें मरण सम्भव न होनेसे नाना
जीवों और एक जीवकी अपेक्षा जघन्य और उत्कृष्ट
काल अन्तर्मुहूर्त है । सयोगकेवलीका काल एक जीव-
की अपेक्षा जघन्यसे अन्तर्मुहूर्त है क्योंकि उस
गुणस्थानको प्राप्त होनेके अनन्तर अन्तर्मुहूर्तमें
अयोगकेवली गुणस्थानको प्राप्त हो जाता है ।
उत्कृष्टकाल कुछ कम पूर्वकोटी है क्योंकि जन्मसे
आठ वर्षके पश्चात् तप स्वीकार करके केवलज्ञानको
उत्पन्न करता है इसलिए पूर्वकोटिमें कुछ वर्ष कम
हो जाते हैं ।
§. ९२
४०. १५ तिर्यगसंयतसम्यग्दृष्टचेकजीवं प्रत्युत्कर्षेण
दर्शनमोहक्षपकवेदकापेक्षया त्रीणि पल्योपमानि ।
पश्चाद् गत्यतिक्रमः ।
[ तिर्यंचगतिमें असंयतसम्यग्दृष्टि गुणस्थानका काल
एक जीवकी अपेक्षा उत्कर्षसे दर्शनमोहका क्षय करने-
वाले वेदक सम्यग्दृष्टिकी अपेक्षा तीन पल्योपम है ।
उसके पश्चात् गति बदल जाती है ]
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

३९२ | सर्वार्थसिद्धि

§. ९३
४१. २ मिथ्यादृष्टिममुष्यैकजीवं प्रत्युत्कर्षेण त्रीणि
पल्योपमानि पूर्वकोटिपृथक्त्वैः सप्तचत्वारिंशत् पूर्व-
कोटिभिरभ्यधिकानि । तथाहि—नपुंसक-स्त्री-पुंवेदे-
नाष्टावष्टौ वारान् पूर्वकोट्यायुषोत्पद्यावान्तरेऽन्त-
र्मुहूर्तमध्येऽपर्याप्तकमनुष्यक्षुद्रभवेनाष्टौ वारानुत्पद्यते ।
पुनरपि नपुंसकस्त्रीवेदेनाष्टावष्टौ पुंवेदेन तु सप्त ।
ततो भोगभूमौ त्रिपल्योपमायुष्कः, भोगभूमिजानां निय-
मेन देवेषूत्पादात् । पश्चाद् गत्यतिक्रमः । असंयत-
सम्यग्दृष्टिममुष्यैकजीवं प्रत्युत्कर्षेण त्रीणि पल्योप-
मानि । कर्मभूमिजो हि मनुष्यः क्षायिकसम्यक्त्वयुक्तो
दर्शनमोहक्षपकवेदकयुक्तो वा भोगभूमिजमनुष्येषू-
त्पद्यते । इति मनुष्यगत्यपरित्यागात् सातिरेकाणि
पश्चाद्गत्यतिक्रमः ।
[ मनुष्य गतिमें मिथ्यादृष्टि गुणस्थानका काल एक
जीवकी अपेक्षा उत्कर्षसे पूर्वकोटि पृथक्त्व तथा सैंता-
लीस पूर्वकोटिसे अधिक तीन पल्य है। उसका खुलासा
इस प्रकार है— नपुंसकवेद, स्त्रीवेद और पुरुषवेदके
साथ आठ-आठ बार पूर्वकोटिकी आयुसे उत्पन्न होकर
अवान्तरमें अन्तर्मुहूर्तके अन्दर लब्ध्यपर्याप्तक मनुष्यके
क्षुद्रभवके साथ आठ बार उत्पन्न होता है। उसके
पश्चात् पुनः नपुंसक वेद और स्त्रीवेदके साथ आठ-
आठ बार उत्पन्न होता है किन्तु पुरुषवेदके साथ सात-
सात बार उत्पन्न होता है । उसके बाद भोगभूमिमें
तीन पल्यकी आयुसे उत्पन्न होता है। भोगभूमिके
जीव मरकर देवोंमें ही उत्पन्न होते हैं अतः उसके
बाद गति बदल जाती है। असंयत सम्यग्दृष्टि गुण-
स्थानका काल एक जीवकी अपेक्षा उत्कर्षसे तीन
पल्य है। क्योंकि कर्मभूमिका जन्मा (बद्धमनुष्यायु )
मनुष्य क्षायिक सम्यक्त्वसे युक्त हो या दर्शनमोहके
क्षपक वेदकसम्यक्त्वसे युक्त हो, मरकर भोगभूमिज
मनुष्योंमें उत्पन्न होता है। अतः मनुष्यगतिके न
छूटनेसे साधिक तीन पल्य काल होता है। उसके
बाद गति बदल जाती है ]
§. ९५
४१.११ एकेन्द्रियैकजीवं प्रति जघन्येन क्षुद्रभवग्रह-
णम् । तत्कीदृशमिति चेदुच्यते । उक्तलक्षणमुहूर्तमध्ये
तावदेकेन्द्रियो भूत्वा कश्चिज्जीवः षट्षष्टिसहस्रद्वा-
त्रिंशदधिकशतपरिमाणानि जन्ममरणान्यनुभवति ।
६६१३२ । तथा स एव जीवस्तस्यैव मुहूर्तस्य मध्ये
द्वित्रिचतुःपञ्चेन्द्रियो भूत्वा यथासंख्यमशीतिषष्ठिचत्वा-
रिंशच्चतुर्विंशतिजन्ममरणानि स्वकृतकर्मवैचित्र्यादनु-
भवति ॥८०।६०।४०।२४॥ सर्वेऽप्येते समुदिताः क्षुद्र-
भवा एतावन्तो भवन्ति ॥६६३३६॥ उक्तं च—
“१तिण्णिसया छत्तीसा छावट्ठीसहस्सजम्ममरण।णि ।
एवदिया खुदमवा हवंति अंतोमुहुत्तस्स ॥
२विगलिंदिए असीदिं सट्ठी चालीसमेव जाणांहि ।
पंचेंदिय चउवीसं खुद्दभवांतोमुहुत्तस्स ॥”
यदा चैवंमुहूर्तस्य मध्ये एतावन्ति जन्ममरणानि भवन्ति
तदैकस्मिन्नुच्छ्वासेऽष्टादश जन्ममरणानि लभ्यन्ते ।
तत्रैकस्य क्षुद्रभवसंज्ञा । उत्कर्षेणानन्तकालोऽसंख्यात-
पुद्गलपरिवर्तनलक्षणो, निरन्तरमेकेन्द्रियत्वेन मृत्वा-
मृत्वा पुनर्भवानात् । ततो विकलेन्द्रियः पञ्चेन्द्रियो वा
भवति ।
[ एकेन्द्रिय एक जीवके प्रति जघन्यकाल क्षुद्रभवग्रहण
है। वह क्षुद्रभव किस प्रकार है यह कहते है — उक्त
लक्षणवाले मुहूर्तमें एकेन्द्रिय होकर कोई जीव छियासठ
हजार एक सौ बत्तीस जन्म मरणका अनुभव करता
है। तथा वही जीव उसी मुहूर्तके भीतर दो इन्द्रिय,
ते-इन्द्रिय, चौइन्द्रिय और पञ्चेन्द्रिय होकर यथाक्रमसे
अस्सी, साठ, चालीस और चौबीस जन्म मरणोंको
अपने द्वारा किये गये कर्मबन्धकी विचित्रतासे अनुभव
करता है। ये सभी क्षुद्रभव मिलकर छियासठ हजार
तीन सौ छत्तीस होते हैं। कहा है—छियासठ हजार
तीन सौ छत्तीस जन्ममरण होते हैं। एक अन्तर्मुहूर्तमें
उतने ही क्षुद्रभव होते हैं। इसी अन्तर्मुहूर्तमें विकले-
न्द्रियके अस्सी, साठ और चालीस तथा पञ्चेन्द्रियके
चौबीस क्षुद्रभव जानना चाहिए ।'
जब एक मुहूर्तके भीतर ( अन्तर्मुहूर्तमें ) इतने जन्म-
मरण होते हैं तब एक उच्छ्वासमें १८ जन्ममरण
प्राप्त होते हैं। उनमेंसे एककी संज्ञा क्षुद्रभव है।
उत्कर्षसे अनन्तकाल है जो असंख्यात पुद्गल परावर्त


१. गो० जी० गा० १२२, १२३ । २. कल्लाणा-लोयणा ६ ।

letter has a vertical line, then वा? No, look at वा in वारान् right above it!
In L9: वारान् has वा.
In L10, right below वा of वारान्: it's वा!
Wait, before वा is दा! So it literally is printed as दावान्तरे!
Wait, could it be द्वयान्तरे? No, it's a typesetter typo in the book for तदन्तरे or द्वयोरन्तरे! The typesetter printed दावान्तरे!
Let's look really closely at: दा वा न्तः? No, दावान्तरेऽन्तर्मुहूर्त्तमध्ये.
Yes, it is physically printed as दावान्तरेऽन्तर्मुहूर्त्तमध्ये! We must transcribe what is printed.

  • Let's check त्रसकायॆऽपि in L13:
    त्रसकायेऽपि - the matra is clearly an 'e' matra (े).

  • Let's check पर्यन्तः vs पर्यन्त;:
    In L55: योगकाल पर्यन्तः or पर्यन्त;?
    Look at पर्यन्त;: there is a dot on top and a comma below -> ; (semicolon).
    Wait, look

स्तम्भ १ (बायाँ स्तम्भ)

३९४
§. ९८
४३. १ एकजीवस्य मिथ्यात्वयुक्तस्त्रीवेदकालो जघन्ये-
नान्तर्मुहूर्तः । ततो गुणान्तरसंक्रमः । उत्कर्षेण-
पल्योपमशतपृथक्त्वम् । तथाहि--स्त्रीवेद्युक्तो
मिथ्यादृष्टिर्देवेषु आयुर्बध्नाति । ततस्तिर्यग्मनुष्येषु
नारकसम्मूर्च्छनवजं तावद्यावत्पल्योपमशतपृथक्त्वं ततो
वेदपरित्यागः । स्त्रीवेदासंयतसम्यग्दृष्ट्येकजीवं प्रति
उत्कर्षेण पञ्चपञ्चाशतपल्योपमानि, गृहीतसम्यक्त्वस्य
स्त्रीवेदेनोत्पादाभावात् पर्याप्तः सम्यक्त्वं ग्रहीष्यतीति
पर्याप्तिसमापकान्तर्मुहूर्तहीनत्वाद्देशोनानि । नपुंसक-
वेदासंयतसम्यग्दृष्ट्येकजीवं प्रत्युत्कर्षेण सप्तमपृथिव्यां
त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि तत्र च पर्याप्तः कियत्कालं
विश्रम्य विशुद्धो भूत्वा सम्यक्त्वं गृह्णात्यन्ते त्यजति
चेति देशोनानि ।
[ एक जीवके मिथ्यात्वयुक्त स्त्रीवेदका काल जघन्य-
से अन्तर्मुहूर्त है । उसके बाद गुणस्थान बदल जाता
है । उत्कर्षसे सौ पल्योपमपृथक्त्व है जो इस प्रकार
है—स्त्रीवेदसे युक्त मिथ्यादृष्टि देवगतिकी आयुका
बन्ध करता है । वहाँसे तिर्यंच और मनुष्योंमें उत्पन्न
होता है। इस तरह नारक और सम्मूर्छनको छोड़कर
सौ पल्योपमपृथक्त्व तक स्त्रीवेद सहित रहता है फिर
वेद बदल जाता है। स्त्रीवेद सहित असंयत सम्यग्दृष्टि
एक जीवका उत्कर्षसे पचपन पल्य काल है। सम्यग्दृष्टि
तो स्त्रीवेदके साथ उत्पन्न नहीं होता अतः स्त्रीवेदी
जीव पर्याप्त अवस्थामें सम्यक्त्वको ग्रहण करता है
इसलिए पर्याप्तिकी पूर्ति में लगनेवाला अन्तर्मुहूर्त
कम कर देनेसे देशोन (कुछ कम पचपन पल्य) होता
है। नपुंसकवेदी असंयत सम्यग्दृष्टि एक जीवका
उत्कर्षसे सातवें नरकमें तेतीस सागर काल है।
क्योंकि वहाँ पर्याप्त होकर कुछ काल विश्राम करके
विशुद्ध होकर सम्यक्त्वको ग्रहण करता है और अन्त-
में छोड़ देता है इसलिए देशोन (कुछ कम) तेतीस-
सागर होता है । ]
§. ९९
४३. ११ चतुःकषायाणां मिथ्यादृष्ट्याद्यप्रमत्तान्तानां
कषायगुणपरावर्तपेक्षया एकजीवं प्रति मनोयोगिवज्ज-
घन्येनेकः समयः, उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः ।


स्तम्भ २ (दायाँ स्तम्भ)

सर्वार्थसिद्धि
[ चारों कषायोंका मिथ्यादृष्टिसे लेकर अप्रमत्तगुण-
स्थान पर्यन्त कषाय और गुणस्थानके बदल जानेकी
अपेक्षासे एक जीवके मनोयोगीकी तरह जघन्यसे एक
समय और उत्कर्षसे अन्तर्मुहूर्त काल है । ]
§. १००
४३. १४ विभङ्गज्ञानिमिथ्यादृष्ट्येकजीवं प्रत्युत्कर्षेण
नारकापेक्षया त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि । पर्याप्तश्च
विभङ्गज्ञानं प्रतिपद्यत इति पर्याप्तिसमापकान्तर्मुहूर्त-
हीनत्वाद्देशोनानि ।
[ विभंगज्ञानी मिथ्यादृष्टि एक जीवके उत्कर्षसे नारकों
की अपेक्षासे तेतीस सागर काल है । पर्याप्त जीव ही
विभंगज्ञानको प्राप्त होता है इसलिए पर्याप्तिके समापक
अन्तर्मुहूर्तके कम कर देनेसे देशोन लेना चाहिए । ]
§. १०३
४४. ७ कृष्णनीलकापोतलेश्यमिथ्यादृष्ट्येकजीवं प्रति
जघन्येनान्तर्मुहूर्तः, तिर्यग्मनुष्यापेक्षया तेषामेव लेश्या-
परावर्तसंभवात् । सर्वत्र च लेश्यायुक्तस्यान्तर्मुहूर्तः
तिर्यग्मनुष्यापेक्षया द्रष्टव्यः । उत्कर्षेण नारकापेक्षया
यथासंख्यं सप्तमपञ्चम-तृतीयपृथिव्यां त्रयस्त्रिंशत्
सप्तदशसप्तसागरोपमाणि देवनारकाणामवस्थितलेश्य-
त्वात् । व्रजन्नियमैन तल्लेश्योक्तो व्रजति आग-
च्छतो नियमो नास्तीति सातिरेकाणि । उक्तलेश्या-
युक्तासंयतसम्यग्दृष्ट्येकजीवं प्रत्युत्कर्षेण नारका-
पेक्षया उक्तान्येव सागरोपमाणि । पर्याप्तिसमापकान्त-
र्मुहूर्ते सप्तम्यां मारणान्तिके च सम्यक्तवाभावाद्देशो-
नानि । तेजःपद्मलेश्यमिथ्यादृष्ट्यसंयतसम्यग्दृष्ट्यैक-
जीवं प्रत्युत्कर्षेण यथासंख्यं प्रथमद्वादशस्वर्गापेक्षया
द्वे सागरोपमे अष्टादश च । तद्युक्तानां मारणान्ति-
कोत्पादः संभवतीति सातिरेकाणि । शुक्ललेश्यमिथ्या-
दृष्ट्येकजीवं प्रत्युत्कर्षेण एकत्रिंशत्सागरोपमाणि
अग्रग्रैवेयकदेवापेक्षया तेषां मारणान्तिकोत्पादावस्थाया-
मपि शुक्ललेश्यासंभवात् सातिरेकाणि । संयतासंयत-
शुक्ललेश्यैकजीवं प्रति गुणलेश्यापरावर्तपेक्षेतराभ्यां
जघन्येनेकः समयः उत्कर्षेणान्तर्मुहूर्तः ।
[कृष्ण नील या कापोतलेश्यावाले मिथ्यादृष्टि एक
जीवके प्रति जघन्यसे अन्तर्मुहूर्तकाल है क्योंकि तिर्यंच
और मनुष्यकी अपेक्षासे उनकी लेश्यामें परिवर्तन

परिशिष्ट २ | ३९५

सम्भव है। सर्वत्र लेश्यायुक्त जीवका अन्तर्मुहूर्तकाल
तिर्यंच और मनुष्यकी अपेक्षासे देखना चाहिए । उत्कर्ष-
से नारकोंकी अपेक्षा सातवीं, पाँचवीं और तीसरी
पृथिवीमें क्रमसे तेतीस सागर, सत्रह सागर और
सात सागर काल होता है क्योंकि देवों और नारकोंकी
लेश्या अवस्थित होती है। जब वे अपनी गतिमें जाते
हैं तो नियमसे उसी लेश्याके साथ जाते हैं किन्तु
वहाँसे आते हुए नियम नहीं हैं इसलिए कुछ अधिक
उक्त काल होता है। उक्त लेश्याओंसे युक्त असंयत
सम्यग्दृष्टि एक जीवके प्रति उत्कर्षसे नारकोंकी
अपेक्षासे उक्त तेतीस आदि सागर ही काल है। किन्तु
पर्याप्ति समापक अन्तर्मुहूर्तमें और सातवीं पृथिवीमें
मारणान्तिक समुद्घातमें सम्यक्त्व नहीं होता इसलिए
कुछ कम उक्त काल होता है। तेजोलेश्या और पद्म-
लेश्यावाले मिथ्यादृष्टि और असंयतसम्यग्दृष्टि एक
जीवके प्रति उत्कर्षसे क्रमानुसार प्रथम और बारहवें
स्वर्गकी अपेक्षा दो सागरोपम और अठारह सागरोपम-
काल है । उक्त अवस्थाविशिष्ट उन जीवोंके मारणान्तिक
और उत्पाद सम्भव है इसलिए कुछ अधिक उक्त काल
लेना चाहिए । शुक्ललेश्यावाले मिथ्यादृष्टि एक जीवके
प्रति उत्कर्षसे सबसे ऊपरवाले ग्रैवेयकके देवोंकी अपेक्षा
इकतीस सागर काल है । उनके मारणान्तिक और
उत्पाद अवस्थामें भी शुक्ललेश्या होती है अतः कुछ
अधिक इकतीस सागर लेना चाहिए । शुक्ललेश्यावाले
संयतासंयत-गुणस्थानवर्ती एक जीवके प्रति गुणस्थान
और लेश्यापरिवर्तनकी अपेक्षा जघन्यसे एक समय
और उत्कर्षसे अन्तर्मुहूर्त काल है । ]
§. १०७
४६.४ आहारकेषु मिथ्यादृष्टचैकजीवं प्रति जघन्येना-
न्तर्मुहूर्तः । वक्रेण गतः क्षुद्रभवेनोत्पन्नः पुनरपि वक्रेण
गतः । उत्कर्षेणासंख्यातासंख्यातमानावच्छिन्नोत्सर्पिण्य-
वसर्पिणीलक्षणोऽङ्गुल्यसंख्येयभागः शश्वदन्तऋजुगति-
मत्त्वात् । अनाहारकसासादनसम्यग्दृष्ट्यसंयतसम्यग्-
दृष्ट्योर्नानाजीवापेक्षयोत्कर्षेणावलिकाया असंख्येय-
भागः । नन्वालिकाया असंख्यातसमयमानलक्षणत्वा-
त्तदसंख्येयभाग एकसमय एव स्यात् । तदयुक्तं,
बृहदसंख्यातसमयमानलक्षणत्वात् । आवलिकासंख्येय-
भागस्य चाल्पासख्यातसमयमानलक्षणत्वादिति ।
सयोगकेवलिनां नानाजीवापेक्षया जघन्येन त्रयः
समयाः समसमये दण्डादिप्रारम्भकत्वात् । उत्कर्षेण
संख्येयाः समयाः अजघन्योत्कृष्टसंख्यातमाना-
वच्छिन्नाः निरन्तरं विषमसमये दण्डादिप्रारम्भ-
कत्वात्। एकजीवं प्रति जघन्य उत्कृष्टाश्च त्रयः समयाः
प्रतरद्वयलोकपूरणलक्षणाः ।
[ आहारकोंमें मिथ्यादृष्टि एक जीवके प्रति जघन्यसे
अन्तर्मुहूर्त काल है, वक्रगतिसे जाकर क्षुद्रभवसे उत्पन्न
हुआ और पुनः मरकर वक्रगतिसे गया (वक्रगतिमें
अनाहारक रहा और मध्यमें आहारक) । उत्कर्षसे
अंगुलके असंख्यातवें भाग है जो असंख्यातासंख्यात
उत्सर्पिणी-अवसर्पिणी कालप्रमाण है ।
शंका—आवलीका प्रमाण असंख्यात समय है अतः
उसका असंख्यातवां भाग एक समय ही होगा ?
उत्तर—ऐसा कहना युक्त नहीं है क्योंकि आवलीके
समयोंका प्रमाण बृहत् असंख्यात है और आवलीके
असंख्यातवें भागके समयोंका प्रमाण अल्प असं-
ख्यात है ।
सयोगकेवलियोंका काल नाना जीवोंकी अपेक्षा जघन्य-
से तीन समय है क्योंकि समान समयमें दण्डादि
समुद्घातका प्रारम्भ करते हैं । उत्कर्षसे संख्यात-
समय है जो मध्यमसंख्यात प्रमाण है क्योंकि लगा-
तार विभिन्न समयोंमें दण्डादिसमुद्घातका प्रारम्भ
करते हैं । एक जीवकी अपेक्षा अनाहारकका जघन्य
और उत्कृष्ट काल तीन समय है विस्तार और
संकोच रूप दो प्रतर और एक लोकपूरणसमुद्घात
के समय । ]
§. १०८
४६. १२ अन्तरम् । मिथ्यादृष्टचैकजीवं प्रत्यन्तरमु-
त्कर्षेण द्वे षट्षष्ठी सागरोपमानाम् । तथाहि—वेदक-
सम्यक्त्वेन युक्त एको षट्षष्ठीं तिष्ठति तत्सम्यक्त्व-
स्योत्कर्षेणैतावन्मात्रस्थितिकत्वात् । पुनरवान्तरेऽन्त-
१. आदावन्ते च वक्रगतिकालयोरनाहारकः । मध्येऽन्तर्मुहूर्तं यावदाहारक इत्यर्थः ।

३९६ सर्वार्थसिद्धि
र्मुहूर्तं यावत् सम्यग्मिथ्यात्वं प्रतिपद्यते । पुनरपरां
षट्षष्ठीं वेदकसम्यक्त्वेन तिष्ठति । अन्त्यसागरोपमाव-
सानशेषे मिथ्यात्वं प्रतिपद्यत इति देशोने । सासा-
दनैकजीवं प्रति जघन्येन पल्योपमासंख्येयभागः ।
अन्तर्मुहूर्तः कस्मान्नेति च न चोद्यम्, अन्तर्मुहूर्तमध्ये
पुनः सासादनगुणग्रहणे योग्यतासंभवात् । परित्यक्तौप-
शमिकसम्यक्त्वो हि मिथ्यात्वप्राप्त्यन्तराले वर्तमानः
सासादनोऽभिधीयते । तस्य च मिथ्यात्वं गतस्य
पुनरौपशमिकसम्यक्त्वग्रहणे योग्यता पल्योपमासंख्येय-
भागे सत्येव नावान्तरे तत्र वेदकग्रहणयोग्यताया
एव संभवात् ।
[ आगे अन्तरका कथन करते हैं । मिथ्यादृष्टि एक
जीवके प्रति अन्तरकाल उत्कर्षसे दो छियासठ सागर
है । जो इस प्रकार है—वेदकसम्यक्त्वसे युक्त जीव
एक छियासठसागर तक रहता है क्योंकि वेदक-
सम्यक्त्वकी उत्कृष्ट स्थिति इतनी ही है । उसके
पश्चात् एक अन्तर्मुहूर्तके लिए सम्यग्मिथ्यात्व गुण-
स्थानको प्राप्त करता है । पुनः दूसरे छियासठ सागर
तक वेदकसम्यक्त्वके साथ रहता है। अन्तिम सागर-
के अन्तमें कुछ काल शेष रहनेपर मिथ्यात्वमें चला
जाता है इस प्रकार देशोन दो छियासठ सागर
अन्तरकाल होता है । सासादन एक जीवके प्रति
अन्तरकाल जघन्यसे पल्योपमके असंख्यातवें भाग है ।
शंका — अन्तर्मुहूर्त अन्तरकाल क्यों नहीं है ।
उत्तर — ऐसा तर्क नहीं करना चाहिए क्योंकि अन्त-
र्मुहूर्तकालके अन्दर पुनः सासादनगुणस्थानको ग्रहण
करनेकी योग्यता सम्भव नहीं है । इसका कारण
यह है कि जो जीव औपशमिक सम्यक्त्वको छोड़कर
मिथ्यात्व गुणस्थान प्राप्तिके बीचके समयमें रहता है
उसे सासादन कहते हैं । उसके मिथ्यात्वमें चले
जानेपर पुनः औपशमिक सम्यक्त्वको ग्रहण करनेकी
योग्यता पल्योपमके असंख्यातवें भाग काल बीतनेपर
ही मानी है उससे पहले नहीं । उससे पहले वेदक
सम्यक्त्वको ग्रहण करनेकी योग्यता ही सम्भव
है । ]
§. ११०
४८. ४ तिर्यङ्मिथ्यादृष्ट्येकजीवं प्रत्युत्कर्षेण त्रीणि
पल्योपमान्यन्तरम् । अधिकमपि कस्मान्नेति चेत्,
वेदकयुक्तस्य तिर्यक्त्व्यादाभावात् तद्युक्तो हि देवेष्वेवो-
त्पद्यते । अतो मिथ्यात्वयुक्तस्त्रिपत्योपमायुष्को भोग-
भूमिषूत्पद्यते । तत्र चोत्पन्नानां तिर्यङ्मनुष्याणां
किंचिदधिकाष्टचत्वारिशद्दिनेषु सम्यक्त्वग्रहण-
योग्यता भवतीति नियमादेतावद्दिनेषु गतेषु मिथ्यात्व-
परित्यागेन सम्यक्त्वं गृह्णातीति त्रिपल्योपमायुः-
शेषे पुनर्मिथ्यात्वं प्रतिपद्यत इति गर्भकालेन किंचिद-
धिकाष्टचत्वारिंशद्दिनैरवसानकालशेषेण च हीनत्वा-
द्देशोनानि ।
[ तिर्यंचमिथ्यादृष्टि एक जीवके प्रति उत्कर्षसे तीन
पल्योपम अन्तरकाल है ।
शंका — अधिक क्यों नहीं है ?
उत्तर — क्योंकि वेदक सम्यक्त्वसे युक्त जीव तिर्यंचों-
में उत्पन्न नहीं होता, देवोंमें ही उत्पन्न होता है ।
अतः तीन पल्यकी आयुका बन्ध करनेवाला मिथ्या-
दृष्टि भोगभूमिमें उत्पन्न होता है। भोगभूमिमें उत्पन्न
हुए तिर्यंच और मनुष्योंमें कुछ अधिक अड़तालीस
दिन बीतने पर सम्यक्त्वग्रहणकी योग्यता आती है
ऐसा नियम है । अतः इतने दिन बीतने पर वह
मिथ्यात्वको त्याग कर सम्यक्त्वको ग्रहण करता है
और तीन पल्यकी आयुमें कुछ शेष रहने पर पुनः
मिथ्यात्वको ग्रहण कर लेता है। इस तरह गर्भ-
कालसे किंचित् अधिक अड़तालीस दिनों और अन्तिम-
कालसे हीन होनेसे देशोन² तीन पल्य अन्तरकाल
होता है । ]
§. १११
४८. ७ मनुष्यगतौ सासादनसम्यग्दृष्टि-सम्यग्मिथ्या-
दृष्टि-असंयतसम्यग्दृष्टयः पूर्वकोटिपृथक्त्वकाले सति
स्वस्वगुणं परित्यज्य भोगभूमावुत्पद्यन्ते । पश्चात् स्व-
गुणं गृह्णन्ति । एकमेव जीवं प्रति उत्कर्षेण त्रीणि
पल्योपमानि पूर्वकोटिपृथक्त्ववाधिकानि भवन्ति ।
१. धवला पु० ५, पृ० ७ में प्रथम छियासठ सागरमें अन्तर्मुहूर्त काल शेष रहनेपर ही सम्यक् मिथ्यात्व-
को प्राप्त कराया है —सं० । २. धवला पु० ५, पृ० ३२ में आदिके मुहूर्तपृथक्त्वसे अधिक दो मास
और आयुके अवसानमें उपलब्ध दो अन्तर्मुहूर्तोंसे हीन तीन पल्योपम अन्तरकाल कहा है—सं० ।