सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

176
शेषकोष्ठेत्वन्त्यतुर्यषष्ठयोगं निवेशयेत् ।
परासां शेषकोष्ठेषूपान्त्योधस्तनसंयुतम् ॥
वियोगमेवमादध्यात् अत्रचद्रुतमेरुवत् ।
सदसत्वे प्रतिनिधिः कोष्ठाङ्कैरूर्ध्वपङ्क्तिगैः ॥
लघुहीनादुपक्रम्य ह्येकैकोत्तरवृद्धलाः ।
सर्वलान्ताः क्रमाद्ज्ञेयाः सङ्ख्या सर्वाङ्कसन्ततेः ।

177
योगोन्त्योपान्त्यषष्ठानां अधस्तुर्याङ्कसंयुतः ।
लघुस्थाने गुरुर्ज्ञेयः शेषंतु लघुमेरुवत् ॥

178
अथ संयोगमेरुः ।
संयोगमेरावूर्ध्वाःस्युश्चतस्रः कोष्ठपङ्क्तयः ।
इष्टतालद्रुतमितैः कोष्ठैर्युक्तास्ततः परे ॥
द्वेपङ्क्ती स्वस्वपूर्वातो द्विद्विकोष्ठोनिते ततः ॥
द्वेषष्ट्या एककोष्ठोने ततस्तिस्रोऽष्टमावलेः ।
एककोष्ठोनिताः पश्चाद्विद्विकोष्ठोनितेपरे ॥
पङ्क्तिभ्यां स्वस्वपूर्वाभ्यां तथैवैकोनितेपरे ।
आद्यासु चतसृष्वासां क्रमेण सकलद्रुताः ॥
समस्तलघवः सर्वगुरवः सकलप्लुताः ।
एकाङ्कयुक्तनिशेषकोष्ठाद्याः स्यात्परापुनः ॥
स्वयुक्तैः विषमैः कोष्ठैः समैस्त्वेकाङ्कसंयुतैः ।
कर्तव्या गुरुपङ्क्तेस्तु त्रयः कोष्ठा नभोन्विताः ॥
तुर्य एकाङ्कवानेवं चतुः कोष्ठाः पराअपि ।
प्लुतपङ्क्तौ सशून्याःस्युः पञ्चषष्ठेस्तु रूपवान् ॥
षट् कोष्ठास्तद्वदन्याःस्युः षट्सु पङ्क्तिष्वनन्तरम् ।
द्वियोगजाः क्रमाद्भेदाः दलघू दगुरू दपौ ॥
लगौ लपौ गपौचेति तदङ्गप्रक्रियात्वियम् ।
अत्रोपरिष्टादारभ्य स्यादधोऽधोऽङ्कलेखनम् ॥
अन्त्यपूर्व द्वितीयाङ्क तुर्यषष्ठस्तथाक्रमात् ।
योज्या दलगपेषु स्युस्तेषु यद्योगजा भिदाः ॥

179
पङ्क्तौतदङ्कयोगाङ्कं तत्कोष्ठे संभवाल्लिखेत् ॥
लेख्यपङ्क्त्युपरिश्रेणी यातिरश्चीतदाश्रिताः ।
अङ्का दलगपानांस्युराद्यकोष्ठचतुष्टये ॥
तेषु प्रस्तुतभेदस्य द्रुतादिव्यक्तिसंश्रितान् ।
अङ्कान् गृहीत तेप्यन्त्यद्वितीयाद्या द्रुतादिषु ॥
प्रस्तुतेषु विपर्यस्ताः स्युरंकाऽसम्भवेतुखं ।
त्रियोगजाश्चयेभेदा चतुर्योगभवाश्चये ॥
तत्पङ्क्तीनामपिज्ञेयमेवमेवाङ्कपूरणम् ।
किन्तु त्रियोगजाभेदा येत्वापिस्युर्द्वियोगजाः ॥
तेषां सन्निहितानां प्रागुक्तोऽङ्कविपर्ययः ।
चतुर्योगे तु चत्वारो येस्युर्भेदास्त्रियोगजाः ॥
तदङ्केष्वेव पूर्वोक्तं स्याद्विपर्यासयोजनम् !
येचत्वारस्त्रियोगाश्च चतुर्योगोऽथपञ्चमः ॥
भेदास्ते पङ्क्तिषुज्ञेयाः क्रमादन्त्यासु पञ्चसु ।
दलगा दलपाश्चेति दलपा लगपाः क्रमात् ॥
त्रियोगजाश्चतुर्योगभवा दलगपा इति ।
एष संयोगमेरुः स्यादातो ज्ञेयमिहोच्यते ॥
तिर्यक्पङ्क्तिस्थकोष्ठाङ्क स्तै स्तैस्सर्वद्रुतादयः ।
लब्धं पङ्क्तिगतामेया स्तद्भावेतुशून्यता ॥
तावद्द्भुतोऽत्र तालः स्यात् पङ्किर्यावितिथीतिरः ।
उपरिष्टात्समारभ्य संख्यापङ्क्त्यधङ्गसङ्गतेः ॥

480
| 0 | 0 | 1 | ऽ | डे |
| 1 | 1 | 0 | 0 | 0 |
| 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 01 |
| 3 | 1 | 0 | 0 | 0 | 2 |
| 4 | 1 | 1 | 1 | 0 | 3 | 0ऽ |
| 5 | 1 | 0 | 0 | 0 | 7 | 2 | 0डे | 1ऽ |
| 6 | 1 | 1 | 0 | 1 | 11 | 3 | 0 | 2 | 1डे | ऽडे | 0।ऽ |
| 7 | 1 | 0 | 0 | 0 | 20 | 4 | 2 | 0 | 0 | 0 | 6 |
| 8 | 1 | 1 | 1 | 0 | 32 | 5 | 3 | 3 | 2 | 0 | 12 | 01डे |
| 9 | 1 | 0 | 0 | 0 | 54 | 9 | 4 | 0 | 0 | 0 | 32 | 6 |
| 10 | 1 | 1 | 0 | 0 | 87 | 13 | 5 | 3 | 3 | 2 | 60 | 12 | 0ऽडे |
| 11 | 1 | 0 | 0 | 0 | 143 | 18 | 6 | 0 | 0 | 0 | 134 | 32 | 6 | ।ऽडे |
| 12 | 1 | 1 | 1 | 1 | 231 | 24 | 7 | 19 | 4 | 0 | 251 | 60 | 12 | 6 | 01ऽडे |
| 13 | 1 | 0 | 0 | 0 | 376 | 35 | 11 | 0 | 0 | 0 | 500 | 122 | 20 | 0 | 24 |
संयोगमेरुकोष्ठकम्
इति संयोगमेरुलक्षणम् ।
अथ खण्ड प्रस्तारः ।
सांप्रतं द्रुतहीनादि खण्डप्रस्तारकीर्तनम् ।

-181

तद्भेदा मेरुभिः प्रोक्ता तत्संख्यातेषु मेरुषु
प्रस्ताररीतिः पूर्वोक्ता तत्संख्यातेषुमेरुषु ॥
प्रसाररीतिः पूर्वोक्ता विशेषस्त्ववधार्यताम् ।
निषेधोवा विधानं वा यस्यस्यादत्रयत्नतः ।
प्रतिपाल्यैव तं सर्वं पश्चादन्त्योविधिर्मतः
इति खण्डप्रस्तारः ।
अथ मेरुनष्टोद्दिष्टम् ।
अन्त्ये ऽङ्केन्यूनषष्ठाङ्के तद्धेत्वङ्कांश्च पातयेत्
द्रुतादयस्त्वपातेस्युः तत्रैवाथपुनर्विधिः
योयो न पतितस्तत्र तद्धेत्वङ्कांस्तु पातयेत्
यावदिष्टद्रुतादीनां लाभः पातेत्वयं क्रमः
शिष्टेऽङ्के शिष्टहेत्वङ्कान्पातयेत्पूर्वे पूर्वतः ।
एकाङ्कपाते र्लादीनां लाभःस्याद्युगपद्द्वयोः ।
पातेमहान्तं विलिखे देवमूह्यंयथोचितम्
इति चतुर्मेरुपङ्क्ति नष्टोद्दिष्टम्
उद्दिष्टपतिते रङ्कैन्यूनात्संख्याधिगम्यते ।
इत्युद्दिष्टम् ।
अथ विरामप्रस्तारः ।
द्रुतस्याधो विरामः स्याद्विरामद्रुतयोर्द्रुतः ।
प्रस्तारैः पूर्ववत्सर्वं एतद्बुद्ध्या विधीयते ॥
इति विरामान्त प्रस्तारः ॥

followed by क is ङ्क.
"एकाद्यङ्कान् क्रमान् न्यस्य" = एकादि-अङ्कान् क्रमान् न्यस्य!
Yes! एकाद्यङ्कान्! (Ekādi-aṅkān kramān nyasya).
"एकाद्यङ्कान् क्रमान्न्यस्य युञ्जीतान्त्यं पुरातनैः ।"
Grammatically, "एकाद्यङ्कान्" makes 100% sense! (अङ्क = number/digit, ekādi-aṅkān = numbers starting from 1).
So it is definitely एकाद्यङ्कान्क्रमान्न्यस्य!

Now line 3:
द्वित्रितुर्याङ्काष्टमित्रैः योज्याङ्कपुरतोलिखेत् ।
Wait, "द्वित्रितुर्याङ्काष्टमित्रैः" or "द्वित्रितुर्याङ्काष्टमिश्रैः"?
Look at the word after "तुर्याङ्क":
अष्ट + मिश्रैः?
Wait, look at the character:
Is it मिश्रैः or मित्रैः?
Look at श्र vs त्र:
In मिश्रैः: does it have श्र?
Wait, look at प्र in प्रचक्षते (line 4, 15): प्र has a diagonal from left of vertical stem.
Look at त्र in

अथ नृत्याध्याय प्रारम्भः ॥
प्रणम्य सर्वदेवेशं शिवब्रह्मादिकं ततः ।
सङ्गीतशास्त्रं वक्ष्यामि ब्रह्मणायदुदाहृतम् ॥ १ ॥
दामोदरेण विदुषा चतुरेण कलाविदा ।
सङ्गीतदर्पणोनाम क्रियते कृतिनां मुदे ॥ २ ॥
अथानुक्रमणीं वक्ष्ये तलादौ मुखचालिका
यतिनृत्तं शब्दचालिरुड्डुपानि ध्रुवादिकम् ॥ ३ ॥
नानाविधं लागनृत्तं सूडशब्दमतः परम् ।
नानाविधं शब्दनृत्यं विवर्त्त काडसंज्ञकम् ॥ ४ ॥
सूडद्वये गीतनृत्यं नानागीताश्रितं ततः ।
चिन्दुनृत्यं ततः कुर्यात् तालचारीसमन्वितम् ॥ ५ ॥
देशीकट्टरिनृत्तं च वैपोतारुख्यं ततः परम् ।
शब्दनृत्तं कल्पनृत्तं झकरी ध्रौपदं ततः ॥ ६ ॥
खण्डमानेन विविधं बहुरूपमिति क्रमः
पेरणी गोण्डलीचैव नृत्यमन्यद्यथोचितम्
अथैषां लक्षणं वक्ष्ये यथालक्ष्यागमोदितम् ॥ ७ ॥
इत्यनुक्रमणिका
Sl. 1—7 The several items dealt with in this chapter
(சுலோ. 1—7) விஷய அட்டவணை
अथ मुखचालिः । तत्र प्रथमं प्रभुलक्षणम् ।

184
सङ्गीतमार्गकुशले वदान्ये भावुके नृपे
कलाभिज्ञैः समं सभ्यैः स्वस्थे रङ्गमधिष्ठिते ॥ ८ ॥
प्रविशेदथ रङ्गोर्वीं सांप्रदायिक वृन्दकम् ।
गातृवादक संघातो बृन्दमित्यभिधीयते ॥ ९ ॥
भुरुट्यानुवृत्तिमिलंनं तालकालानुवर्तनम् ।
मिथ स्त्रुटितनिर्वाहः त्रिस्थानव्याप्तिशक्तिता ॥ १० ॥
शब्दसादृश्यमित्येते प्रोक्ताबृन्दस्य षड्गुणाः ।
ततादिवाद्ययुक्तेन कर्तव्यं नृत्तकोविदैः ॥ ११ ॥
चत्वारोमुखगातारो द्विगुणास्समगायनाः ।
गायन्यष्टौ च तत्रोक्तास्तालधारीचतुष्टयम् ॥ १२ ॥
मार्द्दङ्गिकास्तु चत्वारो वांशिकानां चतुष्टयम् ।
एवञ्चोत्तमवृन्दंस्यात् कर्तव्यंच प्रयत्नतः ॥ १३ ॥
मध्यमंस्यात् तदर्द्धेन तदर्द्धेन लघुस्मृतम् ॥ इति बृन्दलक्षणम्
नृत्यादौ प्रथमं नृत्यं मुखचालिरितिस्मृतम् ।
अनिबद्धं निबद्धं च द्विधागीतं प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥
ततो गणेशशब्दं च मङ्गलार्थं प्रयोजयेत् ।
मेलापकं वादयेयुः मुहरापरनामकम् ॥ १५ ॥
किञ्चित्स्थानकमाश्रित्य तिष्ठेज्जवनिकान्तरे
दधत्पुष्पाञ्जलिं पात्रं सौष्ठवैकनिकेतनम् ॥ १६ ॥
अन्तर्धानांशुके दूरीकृते चेतांसि पश्यताम् ।
मोदयन् प्रविशेद्रङ्गं मध्येपुष्पाञ्जलिं क्षिपेत् ॥ १७ ॥

3185
अग्रतः क्षेपणाद्राजा पीड्यते दक्षिणेसभा ।
गुरुःपृष्ठे ततो रङ्गपीठान्तर्वामतः क्षिपेत् ॥ १८ ॥
रङ्गपीठान्तरं यस्मात् ब्रह्माख्यमधिष्ठितः ।
केचित्पुष्पाञ्जलौ संख्यां पुष्पाणामाचचक्षिरे ॥ १९ ॥
एकविंशतिमन्येतु नियमेनैव मेनिरे ।
प्रायशो नर्तनारम्भे संहतं च लताकरौ
चतुरश्रं भवेदङ्गं विशेषस्त्वयमुच्यते ॥ २० ॥
-अथवा समपादम्
वपुः स्वाभाविकं पादौ वितस्त्यन्तरितावृजू ।
तत्र तत्समपादं स्यात् चतुराननदैवतम् ॥ २१ ॥
-तत्र संहतलक्षणम्
देहः स्वभाविकोऽङ्गुष्ठौ पादयोश्चेन्मिथो युतौ ।
गुल्फौ च संहतौ तत्स्यात् पुष्पाञ्जलिविसर्जने ॥ २२ ॥
-तत्र लताकरलक्षणम् ।
पताकौ दोलितौ तिर्यक्प्रसृतौ तौ लताकरौ ।
संहतं च परित्यज्य चतुरश्रं ततः श्रयेत् ॥ २३ ॥
-तत्रचतुरश्र लक्षणम्
नन्द्यावर्तस्य चेदङ्घ्र्यो र्भवेदष्टादशाङ्गुलम् ।
अन्तरं चतुरैःस्थानं चतुरश्रं तदोदितम् ॥ २४ ॥
24

186
-तत्र नन्द्यावर्तलक्षणम् ।
वर्धमानस्य चेदङ्घ्योरन्तरंस्यात्षडङ्गुलम् ।
वितस्तिमात्रमथवा नन्द्यावर्तं तदोदितम् ॥ २५ ॥
-तत्र वर्धमान लक्षणम् ।
वर्धमानेतु चरणौ तिर्यञ्चौ पार्ष्णिसङ्गतौ ॥
ततनीत्वासुलूगात्रं पात्रं सौष्ठवराजितम् ॥ २६ ॥
-तत्र सुलूलक्षणम् ।
मन्दानलचलद्दीप शिखेवाङ्गस्य चालनम् ।
सुलूशब्देन तत्त्वज्ञैः नटैस्तत्प्रतिपाद्यते ॥ २७ ॥
-तत्रसौष्ठवम् ।
कटीजानुसमायत्र कूर्परांसशिरस्समम् ।
उरस्समुन्नतं सन्नं गात्रं तत्सौष्ठवं भवेत् ॥ २८ ॥
-तत्रसन्नम्
सन्नं स्वस्थाननिष्क्रान्तं निष्षण्णं त्वचलस्थितिः ।
तलपुष्पपुटाख्येन ततः पुष्पाञ्जलिंक्षिपेत् ॥ २९ ॥
-तत्र तलपुष्पपुट लक्षणम् ।
चार्याध्यर्धिकया पादे विनिष्क्रामतिदक्षिणे ।
व्यावर्तनात्करयुगे दक्षिणं पार्श्वमागते ॥ ३० ॥
परिवर्तनतो वामपार्श्वं सन्नतमाश्रिते ।
तत्कुचक्षेत्रसंविष्टो यस्य पुष्पपुटः करः ॥ ३१ ॥

187

तलपुष्पपुटं तत्स्यात् पादेग्रतलचञ्चरे ।
एतत्पुष्पाञ्जलित्यागे लज्जायां च नियुज्यते ॥ ३२ ॥
-तत्र अध्यर्धिकाचारी लक्षणम् ।
सव्यस्य पृष्ठदेशे स्या द्दामः सव्यस्य पार्श्वगः ।
सार्धतालान्तरस्थश्च एवं वामस्य दक्षिणः ।
यत्र साध्यर्धिकान्वर्था प्रोक्तान्यैर्हंसपादिका ॥ ३४ ॥
-तत्र पुष्पपुट लक्षणम्
सर्पशीर्षौ मिलद्वाह्यपार्श्वौ पुष्पपुटो भवेत् ॥ ३५ ॥
-तत्राग्रतलसञ्चर लक्षणम्
यस्योत्क्षिप्तोभवेत्पार्ष्णिंरङ्गुष्ठः प्रसृतस्तथा ।
अङ्गुल्यो न्यञ्चिताःसस्यात्पादोऽग्रतलसञ्चरः ॥ ३६ ॥
किञ्चिच्चाभिनयेन्नान्दीं पुष्पाञ्जलिविसर्जने ॥ ३७ ॥
“ भवतां भूतये भूयाद्भवानी भववल्लभा ।
अङ्गीकृत सुसङ्गीत भङ्गी मुदित मानसा ” ॥ ३८ ॥
-तत्रश्लोकाभिनयः ।
भवतां-पुरोदेशगतेन पताकेन ।
भूतये-शिरोदेशगताभ्यामलपल्लवाभ्यां ।
भूयात्-उद्वेष्टिताधोमुखगतेन पताकेन ।
भवानी-शिरोगतेन अञ्जलिना ।

188

भव-मस्तकगत सूच्या
वल्लभा-हृदयगत चतुरेण ।
अंगीकृत-मुखस्थेन कपोतेन
सुसंगीत-मुखदेशगतेन हंसास्येन
भंगी-कंपित पुरोदेशगतेन त्रिपताकेन ।
मुदित-अलपल्लवेन
मानसा-हृदय गतेनव्यावृत्त-परिवर्तित सन्दंशेन ।
मुखचारीगतं पाटं जकारादिक मुच्चरेत् ।
“ जाहाङ्कने माहाङ्कने ”।
तत आविर्भवद्भावं नर्तनं मनसान्वितम् ॥ ३९ ॥
तत्तु सञ्चत्रययुतं नृत्तहस्तै र्विभूषितम् ।
तालै र्द्वित्रि चतुर्भिश्च स्यात्कटेरन्तरं भुवः ॥ ४० ॥
तलमध्योर्ध्वसंचास्स्यु स्तालमात्रा वितस्तिका ।
अङ्गुष्ठमध्यमाङ्गुल्यौ येहस्तस्यप्रसारिते ॥ ४१ ॥
तदग्रयोरन्तरालं तालमाहुर्मनीषिणः ।
चारीकरण संयुक्तं स्थानकैश्च समन्वितम् ॥ ४२ ॥
अङ्गैस्तथैवोपाङ्गैश्च प्रत्यङ्गैश्चाति सुन्दरम् ।
दक्षिणे प्राग्गतिं नीत्वा ततो वामे ततः पुरः ॥ ४३ ॥

189
ततः सकलदिक्कचक्राभिमुखं गतिमाचरेत् ।
त्र्यस्रां च चतुरस्रां च गतिं सर्वत्र दर्शयेत् ॥ ४४ ॥
लहरी चक्रकादींश्च चालकान् कतिचिन्नयेत् ।
अत्रक्रियामनोहारि बाह्वोश्चालकमुच्यते ॥ ४५ ॥
तत्र लहरी चक्र सुन्दरस्य लक्षणम् ।
नाभिक्षेत्रसमीपस्थे तिर्यग्लुठतिचैकके ॥ ४६ ॥
अपरन्तु पराचीन मान्दोलितककर्मणा ।
नीत्वा वामांसपर्यन्तं बहिरेव प्रसार्य च ॥ ४७ ॥
अमुमन्तःसमाक्षिप्य मूर्ध्नासव्यपसव्यमोः ।
विलोल्य पार्श्वयोर्मन्दं विलासेन तु यद्भवेत् ॥ ४८ ॥
प्रकीर्तितं तुतद्वीरै लहरीचक्रसुन्दरम् ।
रासकेनैव तालेन लयत्रितयसंयुतम् ॥ ४९ ॥
लघ्वादिताळो लोकेऽसौ रास इत्यभिधीयते ।
इत्यादिताळः
क्रियान्तरविश्रान्ति र्लयस्स त्रिविधो मतः ॥ ५० ॥
द्रुतो मध्यो विलम्बस्तु द्रुतश्शीघ्रतमोमतः ।
द्विगुण द्विगुणौ ज्ञेयौ तस्मान्मध्यविलम्बितौ ॥ ५१ ॥
विधाय नर्तनं हंसास्येन मानमथाचरेत् ।
इति मुखचालिः ।
Sl. 8. 'Prabhu' or the Patron presiding over the
performance.
Sl 9-14. 'Brinda' or the group of singers and
orchestra.
Sl. 14-51. 'Mukhachāli' or the Introductory Dance;
'Pushpānjali' or the flower-offering; and 'Nāndi' or the
Benedictory verse.

190
சு. 8. நாட்டிய அரங்கின் தலைவர்.
சு. 9-14. பாடகர், வாத்தியக்காரர்களின் கோஷ்டி.
சு. 14-51. 'முகசாலி' என்னும் ஆரம்ப நர்த்தனம்; 'புஷ்
பாஞ்சலி' அல்லது மலர் சொரிதல்; 'நாந்தி' என்னும் மங்கள
சுலோகம்.
अथेदानीनर्तनस्य भेदमाह :—
नाट्यं नृत्यं ताण्डवं च नृत्तं लास्यमिमा भिदाः ।
नर्तनस्याथ नृत्येषु विषमं विकटं लघु ।
पेरणी गोण्डली चैव नृत्यं दशविधं स्मृतम् ॥ ५३ ॥
-तत्र नाट्यलक्षणम् ॥
चतुर्धामिनयोपेतं नाट्यमुक्तं मनीषिभिः ।
अथवा ; नाटकस्थितवाक्यार्थ पदार्थाभिनयात्मकम् ।
तदाद्यं भरतेनोक्तं रसभावसमन्वितम् ॥ ५४ ॥
-तत्र रस लक्षणम् ॥
विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः
आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥ ५५ ॥
-तत्र भाव लक्षणम् ।
निर्विकारस्य चित्तस्य भाव स्या दादिविक्रिया ।
-तत्र विभाव लक्षणम् ।
तत्रज्ञेयो विभावस्तु रसज्ञापनकारणम् ॥ ५६ ॥
बुधैर्ज्ञेयोयमालम्ब उद्दीपन इति द्विधा ।
आलम्बनं नायक नायिकादि । उद्दीपनम्।—
चन्द्रकिरण भूषणालङ्कारादि धारागृह ताम्बूलादि ॥ ५७ ॥

191
-तत्रानुभावः ।
भावं मनोगतं साक्षात् स्वहेतुं व्यञ्जयन्ति ये ।
तेऽनुभावा इति ख्याताः कटाक्षहसितादयः ॥ ५८ ॥
-तत्र सात्त्विकः ।
सर्वेषामपि भावानां यैस्तु सत्त्वं विभाव्यते ।
ते भावा भावतत्त्वज्ञैस्सात्त्विकाः समुदाहृताः ॥ ५९ ॥
तेतु स्तम्भ स्वेदादयः ।:-
स्तम्भस्स्वेदोऽथ रोमाञ्चःस्वरभङ्गोऽथ वेपथुः ।
वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ ६० ॥
-तत्र व्यभिचारिणः ।
विशेषेणाभिमुख्येन भवन्ति स्थायिनं प्रति ।
वागङ्ग सत्त्वाभिनयै ज्ञेयास्ते व्यभिचारिणः ॥ ६१ ॥
तेतु त्रयस्त्रिंशन्निर्वेदादयः ।
-तत्र रसः ।
शृङ्गारहास्य करुणा रौद्रवीरभयानकाः
बीभत्साद्भुतशान्ताश्च रसानाट्येनिरूपिताः ॥ ६२ ॥
-तत्र तु स्थायिभावाः ।
रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयन्तथा ।
जुगुप्सा विस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ।

।192
-तत्र रतिलक्षणं
यूनोरन्योन्यविषया स्थायिनी रति रुच्यते ॥ ६४ ॥
अन्योन्यमभिलाषः स्त्रीपुंसयो वासनामयः ।
भावः कटाक्षादिहेतुः शृङ्गारे बीज मुच्यते ।
प्रेमा मानः प्रणयः स्नेहो रागोऽनुराग इत्युक्तः ।
अङ्कुर पल्लव कलिका प्रसूनफलभोगभागियं क्रमशः ॥६५॥
-तत्र कटाक्ष लक्षणम् ॥
यद्गतागत विश्रान्ति वैचित्र्येण विवर्तनम् ।
तारकायाः कलाभिज्ञाः तं कटाक्षं प्रचक्षते ॥ ६६ ॥
तत्र त्रिविधः कटाक्षः । श्वेतः ।
श्यामः । श्वेतश्यामश्च ।
तत्र श्वेतः ।
करे वेणी मेणीसदृशनयना स्नानविरतौ
दधाना हर्म्याग्रे हरनयनतेजोहतमपि ।
इयं मुग्धा दुग्धाम्बुधिबहळकलोलसदृशा
दृशा वारंवारं मनसिजतरुं पल्लवयति ॥ ६८ ॥
-श्यामः ।
शिलासम्य क्धौतोज्ज्वलधवळधारापरिसरा
निमानन्तःश्यामा निवकुसुमबाणस्य विशिखान् ।

193
दृढप्रज्ञावर्माप्यपि हृदयमर्माणिरुजतः
कटाक्षाणेणाक्ष्याः मुनिरपि न सोढुं प्रभवति ॥ ७० ॥
श्वेतश्यामः ।
अदृश्यन्त पुरस्तेन लेखाखञ्जनपङ्क्तयः ।
अस्मार्यन्त विनिश्श्वस्य प्रियानयनविभ्रमाः ॥ ७१ ॥
तत्र चतुर्धाऽभिनय लक्षणम् ।
आङ्गिको वाचिकस्तद्वदाहार्यस्सात्विकोपरः ।
चतुर्धाभिनयस्तत्राङ्गिकोऽङ्गैर्दर्शितोमतः ॥ ७२ ॥
त्रिविधस्त्वाङ्गिकोदृष्टः शारीरो मुखजस्तथा ।
तथाचेष्टाकृतश्चैव शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः ॥ ७३ ॥
शारीरः शिरोहस्तकरणादिरङ्गविषयः ।
मुखजो नेत्र भ्रूविकारादिरूपाङ्गविषयः ॥ ७४ ॥
चेष्टाकृतस्तु निश्वसितोच्छूसिताक्षिपुटसम्मीलन
चमत्कारपतनघूर्णनादिः ।
तत्र शाखेति विख्याता विचित्रा करवर्तना ॥ ७५ ॥
॥ इति शाखा । इत्याङ्गिकः ।
वाचा विरचितः काव्य नाटकादिस्तु वाचिकः ।
इति वाचिकः ।
आहार्यो हार केयूर किरीटादि विभूषणम् ॥ ७६ ॥
इत्याहार्यः ।
25

194
सात्विक स्सात्विकैर्भावैर्भावुकेन विभावितः ।
इति सात्विकः ।
-तत्र अभिनय लक्षणम् ।
अभिपूर्वस्तु णीङ् धातुराभिमुख्यार्थ निर्णये ॥ ७७ ॥
अस्मात्प्रयोगं नयति तस्मादभिनयः स्मृतः ।
अर्थानामभिमुखीकरण मभिनयशब्दार्थः ॥ ७८ ॥
इति अभिनय लक्षणम् ।
-तत्र लोकधर्मी नाट्यधर्मीच ।
इतिकर्तव्यता तस्य द्विविधा परिकीर्तिता ।
लोकधर्मी नाट्यधर्मीत्येते च द्विविधे पुनः ॥ ७९ ॥
चित्तवृत्त्यर्पिका काचिद्वाह्यवस्त्वनुकारिणी ।
इति भेदद्वयं प्राहुः लोकधर्म्याः पुरातनाः ॥ ८० ॥
-तत्र चित्तवृत्त्यर्पिका
अलसवलितैः प्रेमार्द्राद्रैर्मुहुर्मुहुर्कुलीकृतैः
क्षणमभिमुखै र्लज्जालोलै र्निमेषपराङ्मुखैः ।
हृदयनिहितं भावाकूतं वमद्भिरिवेक्षणैः ।
कथयसुकृती कोयं मुग्धेत्वयाद्यविलोक्यते ॥ ८१ ॥
अथवा :-सत्रासा इव सालसा इव लसद्दुर्वा इवार्द्रा इव
व्याजिह्मा इव लज्जिता इवपरिश्रान्ताइवार्ताइव ।
त्वद्रूपे निपतन्ति कुन्तलपते वामभ्रुवामुल्लस
द्धातावर्तित नर्तितोत्पल दळ द्रोणी द्रुहो दृष्टयः ॥ ८२ ॥

orद्ग? Wait, look at the letter: does it have र्वाafter it? Yes,र्वा. So द्ग+र्वा=द्गर्वा! Wait, let's look at द्ग: why does it have a loop? Wait, look closely at line 8: लसद्गर्वा? Wait, look at the conjunct: It has द्then a loop below to the left, likeद्र? Wait, if it's लसद्गर्वा, let's check if the word is लसद्गर्वा`:
In Sanskrit poetry:
"सत्रासा ... सालसा ... लसद्गर्वा ... आर्द्रा ... व्याजिह्मा ... लज्जिता ..."
Yes! The heroine's glances:

• सत्रासा (fearful)
• सालसा (languid)
• लसद्गर्वा (shining with pride / haughty) -> मदिरा दृष्टिः
• आर्द्रा (tender / moist with love) -> स्निग्धा दृष्टिः
• व्याजिह्मा (crooked / deceptive) -> क्रुद्धा दृष्टिः
• लज्जिता (shy / bashful) -> लज्जिता दृष्टिः
  Look how beautifully that fits the semantic set of bhāvas / nāyikā-avasthās!

1. सत्रासा (with fear) -> त्रस्ता / शङ्किता
2. सालसा