सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

?
Wait, could it be 'प्ता'? Compare with 'प्ता' in line 10 "त्रिपताकाभ्यां" (no, that's 'ता').
Compare with line 10 "त्रिपताकाभ्यां": त्रि, प, ता, का, भ्यां.
Line 11: "त्रिपताकेन": त्रि, प, ता, के, न.
Line 15: "त्रिपताकेन": त्रि, प, ता, के, न.
Line 17: "त्रिपताकेन": त्रि, प, ता, के, न.
Now look at the word in line 17:
"बहिः क्षिसाङ्गुलि" vs "बहिः क्षिप्ताङ्गुलि" vs "बहिः क्षिप्राङ्गुलि":
Wait, look at line 17 again:
"अथवा बहिः क्षि"
Then: there is a 'स' with 'ा' and anusvara? No, it looks like:
स + ा + ङ्गु + ल ्रि + द् + द्व ?
Wait! Look at line 17:
Letter 1: अ
Letter 2: थ
Letter 3: वा
Space
Letter 4: ब
Letter 5: हि
Letter 6: ः
Letter 7: क्षि
Letter 8: It looks like 'प्ता' or 'सा'? There is a 'स' shape, but wait! Look at the letter below the

197
कस्तूरी-नासादेशगतेन विचित्रवर्तनया हंसास्येन ।
तिलकम्-मस्तकदेशगतेन त्रिपताकेन ।
बाले-हृदयगतकाङ्गूलस्वस्तिकाभ्यां । भाले-शिरोदेशगत
पताकाभ्याम् । भल्ली-पृष्ठदेशगतेन खटकामुखेन ।
इव-नतोन्नत कर्तरीमुखेन ! राजते -
पुरोदेशगतेन विचित्रकरवर्तनयालपल्लवेन ।
भ्रूलता-भ्रूदेशगतात्कर्णपर्यन्तं खटकामुखेन ।
चापं-शिखरेण ।
आकृष्य-पुरोगतात् कर्णपर्यन्तं खटकामुखेन
नजाने-कम्पितपताकेन । कं-विचित्रवर्तनया चतुरेण ।
हनिष्यसि-अधोमुखगतेन पताकेन ।
अथवा । इदं रुणद्धि मां पद्ममन्तःकूजितषट्पदम् ।
मयादष्टाधरं तस्याः ससीत्कारमिवाननम् ॥ ९१ ॥
इति लोकधर्मी ।
अथनाट्यधर्मी ।
आश्रित्य कैशिकीं वृत्तिं एकां नाट्योपयोगिनीम् ।
तद्योग्यां लौकिकीं शोभां करोत्यावेष्टितादिभिः ॥ ९२ ॥
अंशेनैवोपजीवन्ती लोकमन्या प्रवर्तते ।
नाट्यधर्मी अपि प्राज्ञा भेदद्वंद्वमिदं जगुः ॥ ९३ ॥
इति नाट्यधर्मी

198
आङ्गिकाभिनयैरेव भावानेवव्यनक्तियत ।
तन्नृत्यं मार्गशब्देन प्रसिद्धं नृत्यवेदिनाम् ॥ ९४ ॥
गात्रविक्षेपमात्रन्तु सर्वाभिनयवर्जितम् ।
आङ्गिकोक्तप्रकारेण नृत्तं नृत्तविदोविदुः ॥ ९५ ॥
नृत्तं तत्कथितं तज्ज्ञैरर्थहीनं सुरेखकम् ।
केवलं तत्प्रयोक्तव्यं नृत्तं ताललयाश्रितम् ॥ ९६ ॥
इति नृत्यनृत्तलक्षणम् ।
-तत्र अङ्गप्रत्यङ्गोपाङ्गभेदः । सङ्गीतरत्नावळ्यां ।-
शिरोवक्षः करौपार्श्वं कटिश्चरणइत्यपि ।
षडङ्गानिभवन्त्येव कथितानि विपश्चिता ॥ ९७ ॥
उपाङ्गानि श्रुवौनेत्रे नासागण्डस्थलाधरम् ।
चिबुकंचेतिषट् प्राहुर्नृत्ये नृत्यविशारदाः ।
प्रत्यङ्गानि पुनर्ग्रीवा बाहू पृष्ठं तथोदरम् ।
ऊरूजङ्घायुतंचेति षडुक्तानि मनीषिभिः ॥ ९८ ॥
तथाचरत्नाकरः ।
अङ्गान्यत्रशिरोहस्तौवक्षः पार्श्वे कटीतटम् ।
पादाविति षडुक्तानि स्कन्धावप्यपरे जगुः ॥ ९९ ॥
प्रत्यङ्गानिस्विहग्रीवा बाहूपृष्ठे तथोदरम् ।
ऊरूजङ्गेषडित्याहुरपरे मणिबन्धकौ ॥ १०० ॥
जानुनी कूर्पराणीति त्रयमप्यधिकंजगुः
दृष्टिश्रूपुटताराश्च कपोलौनासिकाहनूः ॥ १०१ ॥

199
अधरोदशनाजिह्वा चिबुकं वदनं तथा ।
उपाङ्गानि द्वादशेति शिरस्यङ्गान्तरेषुतु ॥ १०२ ॥
पाष्र्णीगुल्फौ तथाङ्गुल्यः करयोः पादयोस्तले ।
मुखरागश्च करयोः प्रचारः करणानिच ॥ १०३ ॥
इति रत्नाकरमते अङ्गप्रत्यङ्गोपाङ्गभेदः ।
अथाङ्गिकोक्तप्रकारमाह ।
शिरो नेत्रकरादीनामङ्गानां मेलने सति ।
कायस्थितिर्मनोनेत्रहारीत्वेषा प्रकीर्तिता ॥ १०४ ॥
कटाक्षेणयुतेनेत्रे निर्मलं भ्रुकुटिद्वयम् ।
सुहासंवदनंचैव रूपमेतदुदाहृतम् ॥ १०५ ॥
अथवा । अङ्ग प्रत्यङ्गाकानां यः सन्निवेशो यथोचितः ।
सैवोक्ता जनताचित्तनयनानन्ददायिनी । इति रेखा ॥
प्रमाणं गीतवाद्याभ्यां नृत्यस्य समता भवेत् । इति प्रमाणम् ।
सम्प्रदायानुसरणं मुद्राहृदयरञ्जनी । इति मुद्रा ॥ १०७ ॥
जवत्वं स्थिरता रेखा भ्रमरीदृष्टिरश्रमः ।
प्रीतिर्मेधावचो गीतिः पात्रप्राणा दशस्मृताः ॥ १०८ ॥
इति दशप्राणाः ।
यन्नमध्येन सञ्चेन नैरन्तर्येण नर्तनम्
प्रमाणरेखया युक्तं मट्टनृत्यं प्रचक्षते ॥ १०९ ॥ इति मट्टः ।
यतो हस्तस्ततो दृष्टिर्यतो दृष्टिस्ततोमनः ।
यतोमनस्ततो भावः यतो भावस्ततो रसः ॥ ११० ॥

201
vi. Nritya (Dance accompanied by Abhinaya) and
Nritta (Pure Dance with graceful poses) (Sl. 94-96)
vii. The Angas (principal features), Upangas and
pratyangas (subsidiary features) used for Abhinaya
(97-103).
viii. A few technical terms in Dance:—
(a) Rekha (attractive pose).
(b) Pramāna (rhythm and harmony with vocal
music and orchestra).
(c) Mudra (grace and faithfulness to tradition
in gestures etc.) (104-107).
xi. The 10 good points of a dancer:—
Quickness, firmness, attractive pose, easy rotat-
ion of body, expressive look, endurance, affability,
intelligence and memory, clear enunciation and sweet
music. (107-109).
x. Matta Nritya (the most common Dance in
South India) (—109).
xi. The 2 most important rules for dance. (110-111).
(சு. 53-111) நாட்டியமும் அதன் முக்கிய அம்சங்களும்:—
i. 'ரஸம்' அல்லது சுவை (சு. 55)
ii. நாட்டியத்தில் சுவையுற்பத்திக்குக் காரணமானவை:—
(a) பாவங்கள் (உணர்ச்சிகள்)
(b) விபாவங்கள் (அனுகூலமான சூழ்நிலை)
(c) அநுபாவங்கள்(பிரதான உணர்ச்சியுடன் இணைந்த
உணர்ச்சிகள்)
(d) சாத்துவிக பாகங்கள் (மனதில் உணர்ச்சிப்
பெருக்கு ஏற்படும்போது தேகத்தில் தானாக ஏற்படும் விளைவுகள்-
கண்ணீர் முதலியன).
26

202
(e) வ்யபிசாரிபாவங்கள் (குறிப்பிட்ட உணர்ச்சிப்
பெருக்குக்கே உரிய ஏனைய உணர்ச்சிகள்). (சு 56-61)
iii நவரஸங்களும் அவைகளுக்குரிய ஸ்தாயி பாவங்கள்
என்னும் உணர்ச்சிப் பெருக்குகளும் :
உதாரணமாக, சிருங்கார ரஸமும் அதற்குரிய ரதி
என்னும் சிற்றின்பமும்.
கடைக்கண் பார்வைகளின் வகை 4 - உதாரணங்களுடன்
(சு. 62-71)
iv 'அபிநயம்'; அதன் 4 வகை :-
ஆங்கிகம் (உடல் உறுப்புக்களால்)
வாசிகம் (பேச்சு)
ஆஹார்யம் (நகை, உடை, சீன் முதலியன)
சாத்துவிகம் (உணர்ச்சிப் பெருக்கின் விளைவுகள்)
(சு. 72-80)
v நடித்தல் முறைகள் இருவகை :-
லோகதர்மி (இயற்கையைப் பின்பற்றுவது)
நாட்டியதர்மி (கலைஞரின் கட்டுப்பாடுகளைப் பின்
பற்றுவது). (சு. 81-93)
vi நிருத்தியமும் (அபிநயத்தோடு சேர்ந்த நர்த்தனம்),
நிருத்தமும் (சுத்த நர்த்தனம்). (சு. 94-96)
vii அங்க, உபாங்க, பிரத்தியங்கங்கள் (உடல் உறுப்புக்
களின் பிரிவினை) (சு. 97-103)
viii நாட்டியத்தில் வழங்கப்படும் சில பரிபாஷைச்
சொற்கள் :-
(a) 'ரேகை' (எழில் நிறைந்த நிலை)
(b) 'பிரமாணம்' (பாட்டும், வாத்தியமும், நர்த்தனமும்
காலம் முதலியவைகளில் ஒத்திருப்பது)
(c) 'முத்திரை' (சம்பிரதாய சுத்தமும் அழகும் நிறைந்
திருக்குமாறு கைகாட்டல் முதலியன)

203
ix நாட்டிய பாத்திரத்தின் குணங்கள் (பாத்திரப்ராணன்
கள்) 10:-
துரிதம், ஸ்திரத்தன்மை, அழகுவாய்ந்த அங்க அமைப்பு,
பாவ பூர்ணமான பார்வை, களைப்பின்மை, பிரியமான தோற்
றம், புத்தி நுட்பம், உச்சரிப்பில் அக்ஷர சுத்தம், இனிய கீதம்.
x 'மட்ட' நிருத்தியம்.
xi நர்த்தனத்திற்கான முக்கியமான விதிகள் 2.
अथ सप्तगतयः ।
भानवी मैनवी चैव गजलीला तुरङ्गिणी ।
हंसी मृगी खञ्जरीटी गतयः सप्तधा त्विमाः ॥ ११२ ॥
भानोर्गतिरिवालक्ष्या या स्यात्पात्रस्य नृत्यतः ।
सा भानवीगतिः सद्भि र्भाषिता जनरञ्जनी ॥ ११३ ॥
इति भानवी ।
कूपान्तर्गतमीनस्य विश्रान्तिरहितागतिः ।
यथा तथैव नटनी यास्यात्सा मैनवीमता ॥ ११४ ॥
इति मैनवी ।
गतिर्मन्दा विलासेन मत्तकुञ्जरवद्भवेत् ।
नटस्य यन्नृत्येतु सागतिर्गजगामिनी ॥ ११५ ॥
इति गजगामिनी ।
अभ्र(श्र)मं यागतिश्शीघ्रं वाचो व्यावर्तनोत्तरा ।
असौ तुरङ्गिणी सद्भिः कथिता गतिवेदिभिः ॥ ११६ ॥
इति तुरङ्गिणी ।
अयं श्लोकः संगीतमकरंदे प्रमाणी-
कृतः । तत्र पाठान्तरं यथा :--
अतीव यागतिः शीघ्रं वायोर्व्यावर्त्तनोत्तरा
असौतुरंगिणीसद्भिः कथिता गतिकोविदैः ' इति ॥११७॥

204
हंसस्येव गतिर्मन्दा मन्दव्यावर्तनोत्तरा ।
या विशाला हंसिनी सा नर्तने कथिता बुधैः ॥ ११८ ॥
इति हंसिनी ।
मृगीवचकिताङ्गी याऽनुरक्ता नर्तकीयदा ।
गतिंरचयेन्नृत्ये सामृगी परिकीर्तिता ॥ ११९ ॥
इति मृगी ।
समपादं समारभ्य यागतिर्द्रुतमानतः ।
खञ्जरीटखगस्येव खञ्जरीटा भवेद्सौ । इति खञ्जरीटी ।
भानवी गजलीलाच हंसिनी च तथा परा ।
एतास्तिस्रो बुधैर्लास्ये नृत्येच परिकीर्तिताः ॥ १२१ ॥
मैनवी खञ्जरीटी च तद्वदन्यातरङ्गिणी ।
इमास्स्युर्गतयस्तिस्रः ताण्डवे शिववल्लभे ॥ १२२ ॥
ताण्डवे लास्यनृत्येच मृगीसद्भिर्मतागतिः । इति गतयः ।
अथवा । लावो हंसोम्यूरश्च हयः कुञ्जर एवच ।
तित्तिरः कुक्कटो मीनोप्यष्टधा गतयो मताः ॥ १२३ ॥
इति मतान्तरेगतयः ।
(Sl. 112-123) The seven gaits.
(சு. 112-123) ஏழு வகை கதி பேதங்கள்.
अथताण्डवम् ।
वीरे रसे महोत्साहे पुरुषो यन्नृत्यति ।
रौद्रभावरसोत्पत्ति तत्ताण्डवमिति स्मृतम् ॥ १२४ ॥

205
तथाच रत्नाकरमते ।
तण्डूक्तमुद्धतप्रायप्रयोगं ताण्डवम् मतम् । इति ताण्डवम् ।
अथलास्यम्
यौवनस्त्रीविलासिन्यः कामभावविचक्षणाः
यदङ्गहारवैदग्ध्यात्कुर्युर्लास्यमुदीरितम् ॥ १२५ ॥
तथाच रत्नाकरमते
लास्यन्तु सुकुमाराङ्गं मकरध्वजवर्धनम् । इति लास्यम् ।
(Sl. 124-125) Tandava (male dance) and Lasya
(Ladies' Dance)
(சு. 124-125) தாண்டவமும் (ஆடவர் நர்த்தனம்), லாஸ்ய
மும் (ஸ்த்ரீ நர்த்தனம்)
अथ मुखरागः ।
ईषद्विकास्यः प्रसन्नास्यो मुखरागो भवेद्द्विधा ।
सहजोऽसहजश्चेति प्रसन्नः कान्तिभूषितः । अथवा
स्वाभाविकः प्रसन्नश्च रक्तश्श्याम श्चतुर्विधः ।
स्वाभाविकस्तु सहजः स्वभावाभिनये भवेत् ॥ १२७ ॥
इति स्वाभाविकः ।
प्रसन्नो मधुरः सस्यात् शृङ्गाराद्भुतहास्ययोः । इति प्रसन्नः ।
रक्तस्स्याद्रोहितोवीरेकरुणेऽद्भुतहास्ययोः ॥ १२८ ॥
इति रक्तः ।

206
श्यामोन्वर्थस्तु विज्ञेयः सबीभत्से भयानके। इति श्यामः।
इति चतुर्धा मुखरागः।
(Sl. 126-128) Mukharaga (emotions colouring the
face)
(சு. 12-6128) முகராகம் (முகவர்ண மாறுதல்)
अथ नान्दी।
केयं नान्दी नाम उच्यते।
सूत्रधारस्य देवस्तुति समाश्रयादाशीर्वादात्मिका नान्दी।
सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः।
नान्दीपदै र्द्वादशभिरष्टभिर्वाप्यलङ्कृतम् ॥ १२९॥
अत्र पदशब्देन सुप्तिङन्तं गृह्यत इत्येके।
श्लोकचरण इत्यपरे। इति नान्दी।
Sl. 129. Nandi (Benedictory verse)
சு. 129. நாந்தி (மங்கள சுலோகம்)
अथ नटलक्षणम्
चतुर्धामिनयाभिज्ञो नटोभाषादिभेदवित्। इति नटः।
नर्तकः सूरिभिः प्रोक्तो मार्गनृत्ये कृतश्रमः ॥ १३० ॥
इति नर्तकः।
Sl. 130. Nata (Dancer) and Nartaka (Expert in
classical Dance)
சு. 130. நடன் (கூத்தன்); நர்த்தகன் (புராதன நர்த்தனத்
தில் வல்லவன்)

207
अथ यतिनृत्यम्
कूटाक्षराभ्यां काभ्यांचित् निर्मितोऽत्यन्तकोमलः ।
एकरूपाक्षरश्चच्चत्पुटताळानुगोयदा ॥ १३१ ॥
वाद्यते यो वाद्यखण्डो विरामै भूरिभिर्मुहुः ।
यतिरेषा तयान्नृत्यं चतुर्दिक्षुमनोहरम् । अथवा :-
हरवक्त्रोद्भवैः पाटैः कूटैरत्यन्तकोमलैः ।
अष्टताल्यैकताळ्यावा विरामैर्भूरिभिर्मुहुः ॥ १३३ ॥
यो निर्मितो वाद्यपाटैर्वाद्यभेदो यतिस्स्मृतः ।
कूटाक्षरैः क्रमेण स्यात् आघातः पादयोः समः ।
पार्श्वाङ्गुळी मूलपार्ष्णि चरणाग्रेणचक्रमात् ॥ १३४ ॥
दौ लौ भवेदष्टताली । इत्यष्टताली ।
अथ यतिवाद्याक्षराणि ।
तत्त तत्तथा-दाधि क्रिटकथो—तकिट तकिट
धि किट—धिक्रिट तथोंगा थोंगा थैताति थैथा
ति थै थै ति थै थै था
इति यतिनृत्यम्
(Sl. 131-134) Yati Nritya (Dance to the accompany-
ment of a musicial piece composed of soft syllables of
instrumental sounds)
(சு. 131-134) யதி நிருத்தியம் (வாத்ய அக்ஷரங்களால்
தொகுக்கப்பட்ட ‘சொல்லுக் கட்டை’ யனுசரித்த நர்த்தனம்)

208
अथ शब्दचालिं लक्षयति
प्राग्वत्कृत्वा स्थानहस्तौ मध्यसञ्चेन नर्तकः ।
यत्स्थित्वैकपादेन शब्दवर्णानुगामिनीम् ॥ १३५ ॥
गतिं नयेद्द्वितीयेन दक्षिणाध्वनि शोभनम् ।
तद्वत्पादान्तरेणाथ क्रमेणैतद्द्वयोर्यथा ॥ १३६ ॥
पर्यायेण गतिं कुर्या द्वार्तिकादिषु पञ्चसु ।
मार्गेष्वसौ शब्दचालिः पण्डितैश्चनिरूपिता । अथवा :-
मार्गतालैः क्रमेणैव आदिताळेननर्तनम् ।
शब्दचालिस्तदा प्रोक्तालक्ष्यदृष्ट्याविचक्षणैः ॥ १३८ ॥
शब्दवर्णो यथा । तकुकु ढिंका । झिंकुझिंका
झिंकुकुथरिकिट थरिकिट झिं का झिं
थरिकि। थरिकिथोम् ॥
वार्तिके तुचतुर्मात्रा कळाचित्रे
द्विमात्रिका । मात्राच ध्रुवकेचस्यात् अर्धाचित्रतरे मता ॥
अथचित्रतमेमार्गे कलाचानुद्रुतसंज्ञिका ।
स्थानकैश्च तथा चारीखण्डमण्डलसंयुता ॥ १४० ॥
करणैश्चाथहस्तैश्च प्रमाणेन विभूषिता ।
शब्दचालिस्तथाज्ञेया संप्रदायागतक्रमात् ॥ १४१ ॥
-तत्रस्थानचार्यादिः

209
स्थानं स्थितिर्गतिश्चारी स्थानमाद्यंतयोर्गतेः ।
तत्रैकपादगतिः पादचारीशब्देनकथ्यते ॥ १४२ ॥
पादद्वयेन करणं तन्नृत्यकरणात्पृथक् ।
करणैःस्यात्त्रिभिः खण्डो मण्डलं खण्डकैस्त्रिभिः ॥ १४३ ॥
चतुर्भिर्वा क्रमात्ताळे त्र्यश्रे च चतुरश्रके ।
इति शब्दचालिनृत्यम् ।
(Sl, 135-143) Sabda Chali Nritya (Symmetrically
repeated dance to the accompaniment of syllables of
instrumental sounds in the 5 margas or provincial modes
of varied paces)
(சு, 135-143) சப்தசாலீ நிருத்யம் (இடசாரி வலசாரியாக
வாத்ய அக்ஷரங்களை அனுசரித்துச் செய்யப்படும் நர்த்தனம்)
अथेदानीं उड्डुपान्युच्यन्ते
तत्र द्वादश उड्डुपानिः—
नेरिः करणनेरिश्च भिन्नं चित्रं तथा भवेत् ॥ १४४ ॥
नत्रं च जारमानञ्च मूरुरिट्ट(पिल्ल)सुरुस्तथा ।
हुल्लं च लावणीज्ञेया कर्तरी तुलुकन्तथा ॥ १४५ ॥
प्रसरं च द्वादशस्यु रुड्डुपानियथाक्रमम् ।
आदिताळानुगंयत्तल विलम्बितलयान्वितम् ॥ १४६ ॥
रेखामुद्राप्रमाणाढ्यं नानाकरविभूषितम् ।
दिक्‌चक्राभिमुखं नृत्तं नेरिरित्यभिधीयते । इति नेरिः ।
अयं करणसंयुक्तो मतःकरणनेरुकः । इति करण नेरिः ।
27

210
स एवद्रुतमानेन नडनेरिरितिस्मृतः । इति नडनेरिः ।
रसभावादिपुष्ट्यास्याद्भावनेरिस्स एवतु । इति भावनेरिः ।
शुद्धैरेवपताकाद्यैः शुद्धनेरिरिहोच्यते । इति शुद्धनेरिः ।
मिळितैस्संयुतैर्हस्तैः सालङ्गं भेदमादिशेत् । इति सालङ्गनेरिः ।
असंयुतैस्संयुतैश्च नृत्यहस्तैस्तथैव च ॥ १९० ॥
सङ्कीर्णनेरितं प्राहुः नृत्येnrtyaविशारदाः ।
इति सङ्कीर्णनेरिः ।
ध्रुवाऽतिचित्रमार्गाभ्यां गतिसङ्कोचसंयुतम् ॥ १९१ ॥
यत्ररूपकताळेनाप्यसकृच्चालकान्वितम् ।
नर्तनं स्यात्त्रिसञ्चैस्तु तद्भिन्नमभिधीयते । इति भिन्नम् ।
विचित्र चालकोपेतं रेखासौष्ठवशोभितम् ।
एकताळ्याचित्रतरे मार्गे चित्रं तदोदितम् ॥ १९३ ॥
रूपकेणवा ० । ०० ते थै । इति चित्रम् ।
क्रीडाताळानुगं बालक्रीडासाधनचक्रवत् ।
यतीनां यत्रसङ्कोचप्रसरौ नत्रमीरितम् ॥ १९४॥ इति नत्रम् ।
समाच विषमासूची खुल्हंस्यान्मध्यमानतः ।
इति खुल्हम् ।
आदिताळेन चेद्दिक्षु जारमानन्तदोदितम् । इति जारमानम् ।
उत्कटस्थानकेस्थित्वा शरीरं सरळंयदा ।

311
मोटयेत्तिर्यग्भितः क्रीडातालानुगौ मुहुः ।
त्रिपताकौ समाक्षिप्य सर्वतः सामुरूर्मता ॥ १९६ ॥
-तत्रोत्कट लक्षणम्
समासनमसंस्पृष्ट भूतलं चरणौ समौ ।
यदा तदोत्कटं योगध्यानसन्ध्याजपादिषु । इत्युत्कटम् ।
अथवा आदिताळः । इति गुरुः ॥ १९७ ॥
उत्क्षिप्यपादमेकंचेत् डोलयेल्ललितंवपुः ।
लघुशेखरताळेन मुहुर्मुह्लंतदोच्यते ॥ १९८ ॥ इति हुल्लम् ।
पश्चमेनकटेरूर्ध्वं भ्रामयेल्लावणीतदा ॥ इति लावणी ॥
समपादेनादिताळे द्रुत्यासव्यापसव्यतः ॥ १५९ ॥
स्वस्तिकीकृत्यजङ्घेचेत् भ्राम्येतांकर्तरीजगुः । इति कर्तरी
गजलीलेन तालेन नर्तनंसर्वदिङ्मुखम् ॥ १६० ॥
सौष्ठवाधिष्ठितं यत्र तत्तुलुमभिधीयते । इति तुल्लम् ।
मुहुः प्रसारिताविद्धबाहूतदनुसारिणौ ॥ १६१ ॥
चरणावादिताळेन प्रसरो मध्यमानतः । इति प्रसरम् ।
इति द्वादश उडुपानि ॥
(Sl. 114-161) The 12 varieties of 'Udupas' or quick-
movement dances with 'Bhramaris' (rotation move-
ments) in various postures and chālakas (graceful wavi-
ing of hands):-

212

1. Neri 2. Karananeri 3. Bhinnam 4. Chitram
2. Natram 6. Jāramanam 7. Muru 8. Hullam
   9 Lāvaṇi 10. Kartari 11 Tullam 12. Prasaram.
   (சு. 144-161) 'உடுபம்' (துரித காலச் சுற்று முதலிய
   அசைவுகளுடன் கூடிய நர்த்தன வகை) 12 :—
3. நேரி 2. கரணநேரி 3. பின்னம் 4. சித்ரம்
4. நத்ரம் 6. ஜாரமானம் 6. முரு 8. ஹுல்லம்
5. லாவணீ 10. கர்த்தரி 11. துல்லம் 12. ப்ரஸரம்.
   इदानीं ध्रुवाड लाग नृत्तमाह ॥
   उत्प्लुत्याद्यैर्यदानृत्ये करणैस्ताळसम्मितैः ।
   तदोत्प्लुत्यादिकरणं नृत्यं नृत्तविदोविदुः ॥ १६२ ॥
   इदमेव नटा ध्वाडनृत्तं नाम्ना प्रचक्षते ।
   अथवा प्रकारान्तरेण लक्षणमाह :-
   आकाशचार्यौ द्वित्राश्चेततश्च तिरिपं भवेत् ॥ १६३ ॥
   अन्तेमुरू तदादिष्टं ध्वाडनृत्यं नटोत्तमैः । अथवा ।
   लागद्वये ऽथैकपादं पश्चात्तुतिरिपं भवेत् । इति ध्रुवाडनृत्तम् ।
   अथ लागनृत्यम् ।
   लागशब्देन कर्णाट भाषयायत्र चोत्प्लुतिः ।
   सुलूबर्द्धैकपादेन सहैवानुपतेद्यदि ॥ १६५ ॥
   द्वितीयोपि तदा रायरङ्गालं तद्विदोविदुः ।
   इति रायरङ्गालः ।
   सुलूं बद्धातदोत्प्लुत्य चरणौ पक्षिपक्षवत् ॥ १६६ ॥

in Sanskrit fonts (like Nirnaya Sagar Press):
How does NSP print ङ्घ vs ङ्ग?
In NSP:
ङ् + ग = ङ्ग (the dot of ङ is to the right, ग is below).
ङ् + घ = ङ्घ (the dot of ङ is to the right, घ is below).
Wait, look at line 8: "लङ्घयेदङ्घ्रिणान्येन"
The first word has: ल, then ङ्घ (ङ with dot on right, and घ below).
Look at the घ below: it has the characteristic shape of घ!
Now look at line 11: "ल...कज...का":
Wait! Look at the letter:
Is it ङ्ग or ङ्घ?
Wait, look at the root: "लङ्घयेत्" is mentioned right before!
"पुरः प्रसार्यचरणं लङ्घयेदपराङ्घ्रिणा ।
सूळ्पूर्वं तदान्वर्था प्रोक्ता लङ्घिकजङ्घिका ॥"
"अन्वर्था" means "etymologically meaningful"!
Why is it "अन्वर्था"?
Because "लङ्घयेत्" -> "लङ्घिक"!
"पुरः प्रसार्य चरणं लङ्घयेत् अपराङ्घ्रिणा । सूळ्पूर्वं तद् अन्वर्था प्रोक्ता लङ्घिकजङ्घिका ॥"
Because she/he LEAPS (लङ्घनात्), it

214
यदिमण्डी मधिष्ठाय प्रसृतौ भ्रमतः करौ ।
तदा तं नटशार्दूलाः पक्षिशार्दूलमूचिरे ॥ १७५ ॥
इति पक्षिशार्दूलः । इति ध्रुवाड लागनृत्तम् ।
(Sl. 162-175) Dhruvāḍalāga Nritya and its vari-
eties.
(சு. 162-175) த்ருவாடலாக நிருத்தியத்தின் வகைகள்.
अथ शब्दनृत्तं प्रारभ्यते ।
अङ्गैर्द्रुतादिमानं स्यात् तत्तत्कारं च पादयोः ।
वाद्याक्षरं रसैर्युक्तं शब्दनृत्तं तदा भवेत् ॥ १७६ ॥
गावेनटः स्वरानङ्गैर्भावान् लोचनचेष्टितैः ।
पादाभ्यां दर्शयेत्तालं लयान् शब्दाक्षराण्यपि ॥१७७॥
ताळधारिण्यमिव्यक्त तादिकं वर्णसञ्चयम् ।
समुच्चरति षड्जादीन् मगणादिगणान्वितम् ॥ १७८ ॥
चतुरश्रं समाधाय विधाय शिखरंकरम् ।
नाभावेकमुरोदेशेष्यपरं पुरतःकरम् ॥ १७९ ॥
पताकहस्तकाद्यन्यतमं कुर्यात्प्रयत्नतः ।
आद्यशब्दाक्षरोत्पत्तिहेतुकं सुभगं ततः ॥ १८० ॥
एकपादं पुरस्सूची परं चरणमञ्चितम् ।
पश्चान्न्यासयतं हस्तं तत्तत्कारसमं यदा ॥ १८१ ॥
व्यावर्तयेत्तमेवाङ्घ्रिं नयेत्पश्चात्तथापरम् ।
नाभौ तदूर्ध्वकुचयोः स्कन्धयोः शिखरौकरौ ॥ १८२ ॥

215
गीतेऽथ शब्द उडुपे लागेस्थाप्यौ क्रमात्पुनः ।
करणै नृत्तहस्तैश्च चारीस्थानकसंमिता ॥ १८३ ॥
शब्दप्राधान्यतोज्ञेया वाद्याक्षरविवेकतः ।
वाद्याक्षराणि यथा । तद्धि त्योंठेनं ॥ १८४ ॥
शब्दनृत्तं द्विधात्वैक मक्षरैक प्रधानकम् ।
स्वरप्रधानमपरं नर्तनं यत्र जायते ॥ १८५ ॥
वाद्यप्रबन्धा ये पूर्वं उक्तास्तेनैव सूरयः ।
दाक्षिणात्या जगुश्शब्दाभिधेया नृत्यकर्मणि ॥ १८६ ॥
तत्र प्रथमं ध्रुवस्योदाहरणम् । तकं दिक्किण्णक
जक जक ढिंढिं झक किग ककिण जकक जकक-
तक्कु कुडि किण ॥ १८७ ॥
जक झण कुथ डिकि तक्किणं जथ डिकिट तक्किण जकणक
किटनक किथा । इति ध्रुवशब्दाः ।
एवमन्येपि शब्दाः लक्ष्ये द्रष्टव्याः ॥ १८८ ॥
इति सूडशब्दनृत्तम् ॥
अथ विवर्तना नृत्तम् ।
दक्षिणांगेऽथवामाङ्गे स्वरपाटगतं यदि ।
नृत्तं विवर्तनाख्यं स्यात् अङ्गोपाङ्गसमन्वितम् ॥ १८९ ॥
ध्रुवतालेन चेन्नृत्यं सर्वलोक मनोहरम् ।
अथोदाहरणं । ध्रुवतालः

216
ढिं ढिं ढिं णक्का-किणक्का था दै गाढैं टाकिण थोंगा
थोंग । इति विवर्तना नृत्तं । अथ चमत्कार नृत्तम् ।
मिळितौ यत्र हस्तौ च यथाक्षरसमन्वितम् ।
अक्षराणां प्रधानं स्याच्चमत्कारं प्रचक्षते ॥ १९२ ॥
गारुगि ताळेन युतं शोभनं सर्वतोमुखम् । उदाहरणम् ।
ततत थाथा । ततकु कु त्तथा । कुनक्रिट ककुथरिकिट
कुकुं थरिकि । झनकिट कुथाडित्था-इति दक्षिणभागे ।
झन किट ककुथरिकिट ।
ककुन्थरिकि झनकिट कुन्थडिद्धि । इति वामभागे ।
तकुलोक तकधिक तोकधिकि तोक तधिकि ।
तोका झनकिटकु टकुकुथ किटिथा ॥१९५॥ इति अङ्गद्वयेन
इति चमत्कार नृत्तम्
एवं कर्कट एरकट गण्डभेरुण्डइत्यादिशब्दाः ज्ञातव्याः ।
कम्पितोच्छ्रितया किंचित्सूच्या झिं झिं प्रदर्शयेत् ॥
आउझनाम वाद्यस्याक्षरमेतत् ।
अग्रे झिं झिं भवेत्कुकुकुपाटोऽउझभवोह्ययम् ॥ १९७ ॥
अग्रगोऽग्रेद्रुतं सर्पन् प्रयोज्यःपङ्किलक्षितौ ।
मर्दितेनाथ थरिंःस्यात् मृदङ्गाक्षरसंभवः ॥ १९८ ॥
यस्तिरश्चा पदेनोर्वीं प्रमृद्नाति समर्दितः ।
हरिणत्रासिताचार्या तुतुगोपाङ्गसंभवः ।
समाभ्यां स्याद्दिगिदिगि मृदङ्गोत्थसमन्वितः ॥ १९९ ॥