सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रामचन्द्रिका (महाकवि केशवदास - सविस्तार सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)

Ramachandrika of Mahakavi Keshavdas with Commentary

महाकवि केशवदास द्वारा

DevanagariHindipublished269 पृष्ठ

एकोनविंशप्रकाशः १९. ( २०१ )

नसुखदायक ॥ अबटैरैनटारयोमौरैनमारचोहौं हठिहारयोधरि-
शायक । रावणनहिंमारतदेवपुकारतहैंअतिआरतजग-
नायक ॥ ५० ॥
टी०-ज्यों धनुषगुण शैलशृंग सदृश रावण शिर हैं हंसवंशावलीसदृश श्वेत
छत्र हैं ॥ ४८ ॥ रिपुबल करिकै खंडित हैं रणपांडित्यादि जाके ऐसे जे लक्ष्मण
हैं ते भूलि रहे कहे आश्चर्ययुक्त है रहे हैं तासों मनसा, वाचा, कर्मणा, रावणसों
लरिबो तजिकै ॥ ४९ ॥ मैं तन औ मनसों लज्जित होत हौं ॥ ५० ॥
मू०-राम-छप्पै ॥ जेहिशरमधुमदमरदिमहासुरमर्दनकी-
न्हेंउ। मारेहुकर्कशनर्कशंखरुतिशंखजोलीन्हेंउ ॥ निष्कंटकसु-
ग्कटककरचोकैटभवपुखंड्यो । खरदूषणत्रिशिराकबंधतरुखं-
डविहंड्यो ॥ कुंभकर्णजयहिसंहरचोपलनप्रतिज्ञातेटरौं । तेहि
बाणप्राणदशकंठकेकंठदशौंखंडितकरौं ॥ ५१ ॥ दोहा ॥ रघु-
पतिपठयोआसुही, असुहरबुद्धिनिधान ॥ दशाशिरदशहूदिशन-
को, बलिदैआयोबान ॥ ५२ ॥ मदनमनोरमाछंद ॥ भुवभार-
हिसंयुतराकसकोगणजाइरसातलमैंअनुराग्यो । जगमैंजयश-
ब्दसमैतिहिकेशवराजबिभीषणकेशिरजाग्यो । यमदानवनंदि-
निकेसुखसोंमिलिकैसियकेहियकोदुखभाग्यो । सुरदुंदुभिसी
सँगजाशररामकोरावणकोशिरसाथहिलाग्यो ॥ ५३ ॥ मंदोद-
री-विजयछंद ॥ जीतिलियेदिगपालशचीकेउसासनदेवनदीस-
बसूकी । बासरहूनिशिदेवनकीनरदेवनकीरहेसंपतितूकी । ती-
निहुंलोकनकीतरुणीनकीबारीबंधीहुतौदंडदुहूकी । सेवतश्वा-
नशृगालसोरावणसोवतसेजपरेअबभूकी ॥ ५४ ॥
टी०-कर्कश ( कठोर ) तरुखंड [ समताल ] ॥ ५१ ॥ असुहर [ प्राणहर ]
॥ ५२ ॥ मयदानवनंदिनी [ मंदोदरी ] [ सहोक्ति अलंकार है ] ॥ ५३ ॥ सदा
रावणके भयसों स्वर्गसों भागे जे इन्द्र हैं तिनके विरहसों शची [ इंद्राणीके ] जे
उष्ण उसासहैं तिनसों देवनदी [ आकाशगंगा ] सब सूकी कहे सूखि गई ॥५४॥

( २०२ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।

मू०-राम-तारकछंद ॥ अबजाहुबिभीषणरावणलैकै । सक-
लत्रसबंधुक्रियासबकैकै ॥ जनसेवकसम्पतिकोशसँभारो ।
मयनंदिनिकेसिगरेदुखटारो ॥ ५५ ॥
इति श्रीमत्सकललोकलोचनचकोरचिंतामणिश्रीरामचन्द्रचन्द्रिकाया-
मिन्द्रजिद्विरचितायांरावणबधवर्णनंनामैकोनविंशः प्रकाशः ॥१९॥
टी०-जनसेवक कहे सेवक जन अथवा जन [ बंधुजन ] सेवक [ चाकर ]
संपत्ति अश्व,गज, वस्त्रादि कोष खजाना ॥ ५५ ॥
इति श्रीमज्जगजननीजनकजानकीजानकीजानिप्रसादाय जनजानकीप्रसादनिर्मितायां
रामभक्तिप्रकाशिकाया मेकोनविंशः प्रकाशः ॥ १९ ॥


मू०-दोहा ॥ या बीसयेंप्रकाशमैं, सीतामिलनविशेषि ॥
ब्रह्मादिककीस्तुतिगमन, अवधपुरीकोलेषि ॥ १ ॥ प्रागवरणि
अरुवाटिका, भरद्वाजकीजानि ॥ ऋषिरघुनाथमिलापकहि,
पूजाकरिसुखमानि ॥ २ ॥ श्रीराम-तारकछंद ॥ जयजायकहो
हनुमंतहमारो । सुखदेवहुदीरघदुःखबिदारो ॥ सबभूषणभूषि
तकैशुभगीता । हमकोतुमबेगिदिखाबहुसीता ॥ ३ ॥ हनुमं-
तगयेतहँहींजहँसीता । तबजायकहीजयकीसबगीता ॥ पग
लागिकह्योजननीपगुधारो । मगचाहतहैरघुनाथतिहारो॥४॥
सिगरेतनभूषणभूषितकीने । धरिकैकैसुमावलिअंगनवीने ॥
द्विजदेवनिबंदिपढ़ीशुभगीता । तबपावकअंकचलीचढिसीता॥
॥ ५ ॥ भुजंगप्रयातछंद ॥ सबस्त्रासबैअंगशृंगारसोहैं । वि-
लोकेरमादेवदेवीबिमोहें ॥ पिताअंकज्योंधन्यकाशुभ्रगीता ।
लसैअग्निकेअंकत्योंशुद्धसीता ॥ ६ ॥
टी०-॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ सीताको बंदि कहे बंदना करि कै देवतन,
द्विज ब्राह्मण, समान शुभगीता कहे मंगलपाठ पढ्यौ अर्थ जैसे गमन समयमों

विंशप्रकाशः २०. (२०३)

ब्राह्मण मंगलपाठ पढ़त हैं तैसे सीताजूको रामचन्द्रके पास गमनमें देव वदत
भये अथवा द्विज औ देवन औ बंदीजन शुभगीता पढ़त भये औ जो अग्निके
अंकमें बैठिकै सीताआई सो लोकके देखाइवेको तौ शुद्धताकी साक्षि दियो औ
जो सीताको देह कनककुरंगके आगमनमें रामचन्द्र अग्निको सौंप्यौ रहै ता देहकी
थातीसम रामचन्द्रके दीवेको अग्नि ल्याये हैं सो जानौ ॥ ५ ॥ ६ ॥
मू०-महादेवकेनेत्रकीपुत्रिकासी । किसंग्रामकीभूमिमेंचं-
डिकासी ॥ मनोरत्नसिंहासनस्थाशचीहै । किधौंरागिनीराग-
पूरेरचीहै ॥ ७॥ गिरापूरमेंहेपयोदेवतासी । किधौंकंजकीमंजु
शोभाप्रकाशी ॥ किधौंपद्महीमेंसिफाकंदसोहै । किधौंपद्मके-
कोषपद्माविमोहै ॥ ८॥ किसिन्दूरशैलाग्रमेंसिद्धकन्या । कि-
धौंपद्मिनीसूरसंयुक्तधन्या ॥ सरोचासनाहैमनोचारुबानी ।
जपापुष्पकेबीचबैठीभवानी ॥ ९ ॥ मनोऔषधीवृन्दमेंरोहि-
णीसी । किदिग्दाहमेंदेखियेयोगिनीसी ॥ धरापुत्रज्योंस्वर्ण
मालाप्रकाशै ॥ मनौंज्योतिसीतच्छकाभोगभासै ॥ १० ॥ सुरे-
न्द्रबज्राछंद ॥ आसावरीप्राणिकुंभशोभै अशोकलग्राबनदेव
तासी॥ पालाशमालाकुसुमालिमध्येवसन्तलक्ष्मीशुभलक्षणा-
सी ॥ आरक्तपत्राशुभचित्रपुत्रीमनोबिराजैअतिचारुवेषा॥ सं-
पूर्णसिन्दूरप्रभावसैकैधौंगणेशभालस्थलचंद्ररेखा ॥ ११ ॥
टी०-जहां केवल रत्नपद पाये तहां अरुणही रत्नको बोध होत है यह कवि
नियम है रागदीपकादि अथवा अनुराग प्रेम इति ॥ ७ ॥ गिरा सरस्वतीके पूर
कहे जलसमूहमेंकी पयो देवता कहे जल देवता है औ कि गिरापूर में कंजकी
शोभा है अर्थ कि कमल है सरस्वतीको जल अरुण प्रसिद्ध है ॥ “पूरो जलसमूहे
स्यादिति मेदिनी” ॥ ८ ॥ सूर जे सूर्य हैं तिनसों संयुक्त मिली पद्मिनी
कमलिनी है सूरसम अग्नि है कमलिनी सम सीता हैं इहां अरुण सरोज जानौ ॥
॥ ९ ॥ चन्द्रमा औषधीश है औ रोहिणी चंद्रमाकी स्त्री है ता संबंधसों जानौं
औषधिनको अग्निसम ज्वलन प्रसिद्ध है धरापुत्र मंगलके जैसे स्वर्णमाला प्रकाशै
कहे शोभै, धरापुत्र सम अग्नि हैं स्वर्णमाला सम सीता हैं भोगिफण तक्षकको

( २०४ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।

अरुणवर्ण प्रसिद्ध है ॥ १० ॥ आसावरी रागिनी अशोक वृक्षमें लग्ना कहे संलग्न
स्थित इति जो वनदेवता हैं ताके सम हैं अशोक वृक्षको अरुणवर्ण है ॥ ११॥
मू०-विजयछंद ॥ हेमणिदर्पणमेंप्रतिबिंबकिप्रीतिहियेअनु-
रक्तअभीता। पुंजप्रतापमेंकीरतिसीतपतेजनमेंमनौंसिद्धविनी-
ता। ज्योंरघुनाथतिहारियेभक्तिलसैउरकेशवकेशुभगीता। त्यों
अवलोकियआनँदकंदहुताशनमध्यसुवासनसीता ॥१२दोहा॥
इन्द्रबरुणयमसिद्धसब, धर्मसहितधनपाल ॥ ब्रह्मरुद्रलैदशरथ-
हि, आयगयेतेहिकाल ॥१३॥ अग्नि-बसंततिलकाछंद ॥ श्री
रामचन्द्रयहसंततशुद्धसीता। ब्रह्मादिदेवसबगावतशुभ्रगीता ॥
हूजैकृपालगहिजैजनकात्मजाया। योगीशईशतुम हौयहयोग-
माया ॥ १४ ॥ श्रीरामचन्द्रहँसिअंकलगाइलीन्हों। संसारसा-
क्षिशुभपावकआनिदीन्हों । देवानदुंदुभिबजायसुगीतगाये ।
त्रैलोक्यलोचनचकोरनिचित्रभाये ॥ १५ ॥
टी०-कि अनुरक्त कहे अनुरागी हृदयमें अभीता (निश्चला) प्रीति है विनीता
(उत्तमा) ॥१२॥१३॥ योगीश जे महादेव हैं तिनके ईश कहे स्वामी तुम हौ
अर्थ विष्णु हौ औ यह जो सीताहै सो योगमाया [लक्ष्मी]है पुनरुक्ति, 'नित्यं वक्षसि
योगं प्राप्नोतीति योगमाया लक्ष्मी:' अर्थ विष्णुके वक्षस्थलमें सदा युक्त रहति है
तासों योगमाया नाम है योगमाया कहि या जनायो कि यह तौ सदा तुम्हारे
वक्षस्थलमें प्राप्त रहति है कहूं रंचहू भिन्न नहीं होति तासों अदोष है ॥ १४ ॥
श्रीरामचन्द्र कह्यो है तासों त्रैलोक्य लोचन चकोर कह्यो ॥ १५ ॥
मू०-ब्रह्मा-दोधकछंद ॥ रामसदातुमअन्तर्यामी। लोकच-
तुर्दशकेअभिरामी॥निर्गुणएकतुम्हेंजगजानै। एकसदागुणवन्त
बखानै ॥ १६ ॥ ज्योतिजगैजगमध्यतिहारी। जाइकहीनसुनी
ननिहारी॥कोउकहैपरिमाननताको। आदिनअन्तरूपनजा-
को ॥१७॥ तारकछंद ॥ तुमहौगुणरूपगुणीतुमठाये । तुमए

[विंशप्रकाशः २०.] [ (२०५) ]

कतेरूपअनेकबनाये ॥ एकहैजोरजोगुणरूपतिहारो। त्यहिंसृ-
ष्टिरचीविधिनामबिहारो ॥१८॥ गुणसत्त्वधरेतुमरक्षतजाको ।
अबविष्णुकहैंसिगरेजगताको ॥ तुमहींजगरुद्रस्वरूपसँहारो ।
कहियेतिनमध्यतमोगुणभारो ॥ १९॥
टी०-अन्तर्यामी कहे सबके अन्तरमें व्याप्त रहतहौ अभिरामी कहे रमता अर्थ
चौदहौं लोकमें रमत हौ या जगके एकै प्राणी ( वेदांती ) तुमको निर्गुण कहे
रक्ष, रज सत्त्व तमोगुण तीनों करिके रहित ज्योतिरूप जानत हैं औ एकै
सदा रज सत्त्व तमोगुण युक्त ब्रह्मादिरूप बखानत हैं ॥ १६ ॥ यामें निर्गुण
रूप कहतहौं कहो नहिं जाइ इत्यादिसों या जनायो जहां इन्द्रिनको गमन नहीं
॥ १७ ॥ अब सगुण कहत हैं सत्त्वादि तीनों गुणरूप तुमही हौ औ गुण ब्रह्मा-
दिरूपतुमहीं हौ रजोगुणरूप कहे रजोगुणयुक्त रूप ॥ १८ ॥ जाको कहे जा
सृष्टिको ॥ १९ ॥
मू०-तुमहींजगहौजगहैतुमहींमें । तुमहींबिरचीमर्याददु-
नीमें ॥ मर्यादहिछोड़तजानतजाको । तबहींअवतारधरोतुम
ताको॥ २० ॥तुमहींधरकच्छपवेषधरेजू । तुममीनहैवेदनको
उधरेजू ॥ तुमहींजगयज्ञबराहभयेजू । क्षितिछीनिलईहिरण्या-
क्षहयेजू ॥ २१ ॥ तुमहीनँरसिंहकोरूपसँवारचो । प्रहलादको
दीरघदुःखबिदारचो ॥ तुमहींबलिबावनवेषछल्योजू। भृगुनंद-
नह्वैक्षितिछत्रदल्योजू ॥ २२ ॥ तुमहीयहरावणदुष्टसँहारचो ।
धरणीमहँबूडतधर्म्मउबारचो । तुमहींपुनिकृष्णकोरूपधरौगे ।
हतिदुष्टनकोभुवभारहरौगे ॥ २३॥ तुमबौद्धस्वरूपदयाहि
धरौगे । पुनिकल्किहैम्लेच्छसमूहहरौगे ॥ यहिभाँतिअनेक
स्वरूपतिहारे । अपनीमर्यादकेकार्य्यसँवारे॥ २४ ॥महादेव-
पङ्कजबाटिकाछन्द ॥ श्रीरघुवरतुमहौजगनायक । देखहुद-

( २०६ ) रामचंद्रिका-सटीक ।

शरथकोसुखदायक ॥ सोदरसहितपितापदपावन । वंदनकि-
यतबहींमनभावन ॥ २५ ॥
टी०--विराटरूप सो जग तुम्हीं हौ और यह जग तुम्हींमें बसतह्रै “यथा कवि-
प्रियायां, शेष धरे धरणी धरणी विधि केशव जीव रचे जग जेते । चौदह लोक
समेत तिन्हें हरिके प्रति रोमनमें चितये ते”॥ ताको कहे ताके वधको ॥२०॥ धर
कहे पर्वत अर्थ समुद्र मथन--समय मंदराचलको कच्छरूप है पृष्ठमें धारण कियो
॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ अनेक और स्वरूप व्यासादि जानो ॥ २४ ॥ २५ ॥
मू०-दशरथ-निशिपालिकाछंद ॥ रामसुतधर्म्मयुतसीयम-
नमानिये । बन्धुजनमातृगनप्रानसमजानिये॥ ईशसुरईशज-
गदीशसमदेखिये । रामकहँलक्ष्मणविशेषप्रभुलेखिये ॥२६॥
रामचन्द्र-चञ्चलाछन्द ॥ जूझिजूझिकैगयेबानरालिऋक्ष-
राजि । कुम्भकरणलोकहरणभक्षियोजेगाजिगाजि ॥ रूपरे-
खस्योविशेषिजीउठैंकरौसोआज । आनिपाँइलागियोतिन्हेंस-
मेतदेवराज ॥ २७ ॥ दोहा॥ बानरराक्षसऋक्षसब, मित्रकल-
त्रसमेत ॥ पुष्पकचढ़िरघुनाथजू, चलेअवधिकेहेत ॥ २८ ॥
टी०-हे राम ! सुत ! सीताको धर्म्मयुत मनमें मानों अर्थ सीता निर्दोष हैं
जो संदेह करो कि हम ग्रहण करें हमारे बंधु आदि गृहजन कैसे ग्रहण करिहैं तौ
बंधुजन भरतादि औ मातृगण कौशल्यादिकनकी सम जानों जैसे कोऊ प्राणनका
त्याग आपुसों नहीं करत तैसे सीताको त्याग वे ना करिहैं या प्रकार रामचन्द्रको
शिक्षा दै लक्ष्मणसों कहत हैं कि हे लक्ष्मण ! रामचन्द्रको ईश ( महादेव ) सुर-
ईश ( विष्णु ) जगदीश ( ब्रह्मा ) के सम देखौ कहे जानों इनको विशेषिकै प्रभु
स्वामी लेखौ अर्थ स्वामी सम इनकी सेवा करौ बंधुसम न जानों इति भावार्थः
॥ २६ ॥ रूप ( स्वरूप ) रेख ( चिह्न ) तिनसों स्यो कहे सहित जो उठें सो
उपाय करौ या प्रकार रामचन्द्र देवराज जे इंद्र हैं तिनसों कह्यो सो रामचन्द्रकी
आज्ञासों संजीवनी आदि उपायसों सबको जियाइकै रामचन्द्रके आइ पाँई लगे
॥ २७ ॥ भरतकी प्रतिज्ञा है कि जो चौदह वर्षमें रामचन्द्र ना ऐहैं तौ हम नहीं जी
हैं ता अवधि कहे मर्यादाके लिये पुष्पकमें चढि अतिशीघ्र अथवा अवधि चले
( अयोध्या ) ॥ २८ ॥

विंशप्रकाशः २०. ( २०७ )

मू०-चञ्चरीछन्द ॥ सेतुसीतहिशोभनादरशाइपञ्चबटी
गये। पाँइलागि अगस्त्यकेपुनि अत्रियैतेविदाभये ॥ चित्रकूट
बिलोकिकै तबही प्रयागबिलोकियो । भरद्वाजबसैंजहाजिनते
नपावनहैबियो ॥ २९ ॥ राम-तारकछन्द ॥ चिलकैद्युति
सूक्ष्मशोभातिबारू । तनुद्वैजनुसेवतहैंसुरचारू ॥ प्रति
बिम्बतदीपदिपैजलमाहीं । जनुज्वालमुखीनके जालनहाहीं ॥
॥३०॥ जलकीद्युतिपीतसितासितसोहै। चहुँपातकघातकरैय-
ककोहै ॥ मदऐणमलैखसिकुंकमनीको । नृपभारतखण्डदियो
जनुटीको ॥ ३१ ॥
टी०-वियोग कहे दूसरो ॥ २९ ॥ तनु कहे सूक्ष्म ॥ ३० एक कहे केवल
जो बहुत पातक है ताके घात कहे नाश कैरैको कहे करिवेके अर्थ ऐणमद् जो
कस्तूरी है औ मलय [ चंदन ] औ कुंकुम [ केशरको ] घसिकै भारतखंडरूपी
जो नृप राजा है ताने मानों मारण तिलक दियो है जाको देखतही पातकनको
नाश होत है औरों राजा शत्रुक नाश करिवेके मारण तिलक शिरमें देते हैं
जाके देखतही शत्रु मरत हैं मारण मोहनोच्चाटनादि षटकर्मकी तिलकादि
क्रिया मंत्रशास्त्रमों प्रसिद्ध है भारतखंडवासिनको पातक दरिद्रादि पीडा करतहैं
सोइ शत्रुता जानौं ॥ ३१ ॥
मू०-लक्ष्मण-दंडक ॥ चतुरबदनपंचबदनषटबदनसहस
बदनहूसहसगतिगाईहै ॥ सातलोकसातद्वीपसातहूरसातल-
निगंगाजीकीशोभासबहीकोसुखदाई है। यमुनाकोजलरह्योफै-
लिकैप्रवाहपरे केशोदासबीचबीचगिराकीगोराई है। शोभान
शरीरपरकुंकुमविलेपनकोश्यामलदुकूलझीनझलकतिझाईहै॥
॥ ३२ ॥ सुग्रीव-चंद्रकला ॥ भवसागरकीजनुसेतुउजागर-
सुंदरता सिगरीसबकी । तिहुँदेवनकीद्युतिसीदरशैगतिशोषै-
त्रिदोषनके रसकी ॥ कहिकेशववेदत्रयीमतिसीपरितापत्रयी-

तलकोमसकी । सबबंदैंत्रिकालत्रिलोकत्रिवेणिहिंकेतुत्रिविक-
मकेजसकी ॥ ३३ ॥
टी०-चतुरवदन [ ब्रह्मा ] पंचवदन [ शिव ] षटवदन [ स्वामिकार्तिक ]
सहस्रवदन [ शेष ] तिनकारिकै सहसगति कहे सहस्र प्रकारसों गाई
है अथवा सहसगति कहे सहस्रधारा सात लोक भू, अंतरिक्षादि, सात द्वीप
जंबूद्वीपादि, सात रसातल अतल, वितलादि, ॥ ३२ ॥ सेतुसम जाके मग
प्राणी भवसागर पार होत हैं तीनों देव ब्रह्मा, विष्णु, महेश, त्रिदोष वात, पित्त
कफको जो रस कहे बल है ताकी गतिको शोषती है अर्थ कफ, पित्त, वात,
दुःखद दोषकृत जो मृत्यु है तासों बचावति है ऐसी त्रिदेवनकी द्युतिहू है
बेणीहू है वेदत्रयी ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, त्रयी, परिताप आध्यात्मिक, आधि
भौतिक, आधिदैविकको तलको अधोभागको मसकी कहे दबायो है अर्थ
मठायो है ऐसी वेद मतिहू बेणीहूहै त्रिविक्रम कहे बामनजू तीनि पैगसों तीनों
लोक नाप्योहै तिन तीनि पादविक्षेपकी त्रिरूप पताकाहै ॥ ३३ ॥ ,
मू०-बिभीषण-दंडक ॥ भूतलकीवेणीसीत्रिवेणीशुभशो-
भिजतिएक कहैंसुरपुरमारेगबिभातहै । एक कहैंपूरणअनादि
जोअनंतकोउताकोयहकेशोदासरूवरूपगातहै । सबसुखकर
सबशोभाकरमेरेजानकौनोयहअद्भुतसुगंधअवदातहै । दरश
परशहूतेथिरचरजीवन कोकोटिकोटिजन्मकीकुगंधमिटिजातहै
॥ ३४ ॥ भुजंगप्रायतछंद ॥ भरद्वाजकीबाटिकारामदेखी ।
महादेवकैसीबनीचित्तलेखी ॥ सबैवृक्षमंदारहूतेभलेहैं । छहू
कालकेफूलफूलेफलेहैं ॥ ३५ ॥ कहूंहंसिनीहंससोंचित्तचोरैं।
चुनैओसकेबुंदमुक्तानिभोरैं ॥ शुकालीकहूँसारिकालीविराजैं।
पठैवेदमंत्रावलीभेदसाजैं ॥ ३६ ॥
टी०-कुगंध पदते पातक जानौं ॥ ३४ ॥ महादेवकी बाटिकासी बनी
चित्तमें लेप्यो मंदार [ कल्पवृक्ष-विशेष ] छहू काल [ छह ऋतु ] ॥ ३५ ॥
कहूं हंससों कहे हंस सहित हंसिनी मुक्तानके भोरे कहे भ्रमसों ओसके बुंद
चुनती हैं सो सबके चित्तको चोरावती हैं यासों हंसनकी मदमत्तता जनायो

..." No, Keshavdas uses negation to mean something else, or is it "न चाटत" = "चाटत न"? No!
Wait! What if "न" is "नि"? Or "आन"?
Wait, look at line 23:
न + च + ा + ट + त.
Wait, could "न" be "तन"?
Look at the letter before चाटत:
It is: 'नी' (end of बाघिनी), then 'न'.
Wait, is it 'नी' or 'नि'? It has a right matra: 'नी'.
Then 'न'.
Wait, could it be "बाघिनी आन चाटत"?
Look at the letter 'न': does it have an 'आ' before it? No, just 'न'.
Wait! Could it be "बाघिनी न चाटत सुरभि, बाघ बालक बदन है"?
Wait, if it's "बाघिनी [चाटत सुरभि बालक बदन], [सुरभि चाटत] बाघ बालक बदन है"?
Wait! Chiasmus (आदान-प्रदान):
Tigress licks cow's calf's face,
Cow licks tiger cub's face!
"बाघिनी चाटत सुरभि बालक बदन, सुरभि चाटत बाघ बालक बदन है"!
Look at line 23:
"नीनचाटतसुरभिबाघबालकबदनहै"
Wait! Where is "सुरभि बालक बदन

सप्तदश से एकविंश प्रकाश: रावण-वध, राज्याभिषेक एवं रामचन्द्रिका उपसंहार

( २१० ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
टी०-तहां ता आश्रममों विप्रनके बीचमों बैठे अनेक इतिहासादि कहि विप्रनके
मनको मोहतहैं इत्यर्थः लोकेश (ब्रह्मा) ॥४०॥मृग जब छेरू [मृगबालक] सटा
[ग्रीवाके बार] डोरे डोरे कहे डोल डोल अंध तापस कहे बडे तपस्वी यासों बानर-
को ऋषिनके ताडनसों अति निर्भयता जनायो अथवा अंध कहे आंधरे जो तापस
कहे तपस्वी हैं तिनके डोरे कहे हाथको गहे अर्थ जहां जाइवेकी इच्छा करत हैं
तहां बानर पठाइ आवतहैं, औ शिवके समाजमें मृगजबछेरू पदते चन्द्रमाके रथके
हरिण जानौं अथवा और अनेक गणके मृगवाहन हैं यथा तुलसीकृत रामायणे
“नानावाहननानावेषा । हरषेशिवसमाजनिजदेखा ॥” औ सुरभि पदते महादेवको
वाहन वृषभ जानौं औ वाघबालक पदते काहू गणको वाहन बाघ जानौं औ सिंह
पदते देवीको वाहन सिंह जानौं अथवा दूनों पदते सिंहही जानौं औ गयंदपदते
गणेश जानौं औ फणी महादेव धारण करे हैं मोर स्वामिकार्त्तिकको वाहन है
अंधतापस कहे तापस वेषधारी जे आंधरे गण हैं यथा तुलसीकृत रामायणे ॥
“विपुल नयन कोउ नयनविहीना।।”औ बानर पदते बानरमुखगण जानौ यथातुल-
सीकृतरामायणे । खरश्वानशूकरशृगालमुखगण वेषअगणित कोगनै । जैसे शिवके-
समाजमें स्वाभाविक विरोधी जीव अविरुद्ध रहत हैं तैसे आश्रमहूंमें रहत हैं
इति भावार्थः ॥ ४१ ॥
मू०-भुजंगप्रयातछन्द ॥ जहांकोमलैवलकलैबाससोहैं ।
जिन्हेंअलपधीकल्पसाषीबिमोहैं ॥ धरेश्रृंखलादुःखदाहैदुरंतै ।
मनौंशम्भुजीसंगलीनेअनंतै ॥ ४२ ॥
टी०-यामें आश्रमके ऋषीजननको वर्णन है जहां जा आश्रममें ऋषिनके
कोमल बल्कलहीनके वस्त्र सोहत हैं परन्तु जिनको देखि अल्पधी [लघुबुद्धि]
अर्थ स्पर्द्धायुक्त है बुद्धि जिनकी ऐसे जे कल्पशाखी [कल्पवृक्ष] हैं ते बिमोहैं-
कहे मोहित होत हैं अथवा अल्पकी धी कहे बुद्धिसों अर्थ हम इनसों लघु हैं या
बुद्धिसों मोहत हैं केवल वचनहीसों एतो देत है जे तो कल्पवृक्षनहूंको मोह होत
है कि हमहूं इनसम न भये; अथवा [कल्पसाक्षी] पाठ होई तौ जिनको देखि
अल्पकी धी करिकै अर्थ हम इनसों लघु हैं या बुद्धिसों कल्पासाक्षी जे कल्पांतयोनि
[मार्कंडेय] आदि हैं ते मोहत हैं औ केवल श्रृंखला जो कठिन बंधन है ताको
धारण करे हैं परन्तु दुरंत कहे बडे जे ओरनके दुःख हैं तिनको दाहै कहे नाश
करत हैं अर्थ ऐसे ऐसे आचार्य कृत्यनसों युक्त हैं । “श्रृंखला पुल्कटी
वस्त्रबन्धे च निगडे त्रिषु इति मेदिनी ॥” महादेव, अनंत जे शेष हैं

तिनको संगमें लीन्हें हैं धारण करे हैं औ ऋषिजन अनंत जे भगवान हैं
तिनके ध्यानसों अथवा कथन सों संगमें लीन रहते हैं ॥ ४२ ॥
मू०-मालिनीछंद ॥ प्रशमितरजराजैहर्षवर्षामयैसे ।
विरलजठनशाखीस्वर्नदीकूलकैसे ॥ जगमगदरशाईसूरकेअंशु
ऐसे ॥४३॥ गहेकेशपाशैंक्रियासीबखानौं । कँपैशापकेत्रासते-
गातमानौं ॥ मनौचंद्रमाचंद्रिकाचारुसाजैं । जरासोंमिलेयों-
भरद्वाजराजैं ॥ ४४ ॥
टी०-फेरि कैसे हैं ऋषिजनसो कहत हैं वर्षामयमें रज जो धूरि है सो
प्रशमित कहे नष्ट ह्वैजाति है ऋषिनके रजोगुण सब ऋषि सत्त्वगुणी हैं इति
भावार्थः स्वर्नदी [ गंगा ] के कूलको साखी [ वृक्ष ] विरल कहे प्रगट जटा जे
जरे हैं तिनसहित हैं इहां स्वर्नदीकूलको साखी कहि अति पावन ताहू जनायो
अथवा स्वर्नदी उपलक्षणमात्र है नदीमात्रके कूलको जानौं नदीके प्रवाहके

यातछन्द ॥ मनौंअंकुरालीलसै सत्यकीसी । किधौंवेदविद्या
प्रभाईभ्रमीसी ॥ रमैंगंगकीज्योतिज्योंजहुनीकी । बिसजैस-
दाशोभदंतावलीकी ॥ ४६ ॥
टी०-त्रिस्रोता [ गंगा ] कहूं 'वंदति' पाठ है तहां या अर्थ कि त्रिस्रोताके
सोतनकी द्युति लिलारमें लगी भरद्वाजको वंदति है अर्थ सेवति है ॥ ४५ ॥
सत्यको रंग श्वेत है प्रभा [ शोभा ] भ्रमी कहे भरद्वाजको मुखरूपी शुभस्थान
पाइकै आश्चर्ययुक्त ह्वै रहीहै अर्थ प्रसन्न ह्वै रहीहै ज्यों कहे जानों जन्हु ऋषिके
मुखमें नीकी गंगाकी ज्योति रमति है जहु ऋषि गंगाको पान कियो है सो
कथा प्रसिद्ध है ॥ ४६ ॥
मू०-गीतिकाछन्द ॥ भ्रुकुटीबिराजतिश्वेतमानहुँमंत्रअद्भुत
सामके । जिनकेबिलोकतहीबिलातअशेषकर्मजकामके ॥
मुखबासआशप्रकाशकेशवभौँरभीरनसाजहीं । जनुसामके
शुभस्वक्षअक्षरह्वैसपक्षबिराजहीं ॥ ४७ ॥ तनुकम्बुकण्ठत्रि-
रेखराजतिरज्जुसीउनमानिये । अविनीतइंद्रियनिग्रहीतिनके
निबंधनजानिये । उपवीतउज्ज्वलशोभिजैउरदेखियोंबरणैस-
बै । सुरआपगातपसिंधुभैजसश्वेतश्रीदरशैअबै ॥ ४८ ॥
टी०-[ सामवेद ] काम जो कंदर्प है ताके जे कर्म हैं परस्त्री गमनादि तिनते
ज कहे उत्पन्न जे वस्तु हैं अम ( पातक ) ते अशेष कहे संपूर्ण बिलात हैं अथवा
काम जो हैं शुभ अशुभ अभिलाष तिनके जे कर्म हैं तिनते ज कहे उत्पन्न वस्तु
हैं अर्थ स्वर्ग नरक भोग शुभ अभिलाषके कर्मनसों स्वर्गभोग उत्पन्न होतहैं,
अशुभ अभिलाषके कर्मनसों नरक भोग उत्पन्न होत हैं, ते दुवौ बिलात हैं अर्थ
जिनको देखि प्राणी स्वर्ग, नरकभोगसों भिन्न होत हैं अंतमें मुक्तिपावत
हैं; प्रथम कह्यो है कि, स्वर्ग नरकहंतानामश्रीरामकैसो । औ सामके मंत्रके
पुरश्चरणसों कामके कर्मज बिलात हैं इनके देखतही तासों अद्भुत करयो बास
सुगंध ॥ ४७ ॥ कंबु सदृश कंठमें तनु सूक्ष्म त्रिरेख राजति है ताहि रज्जु
कहे जेवरीसम अनुमानियत है सो जेवरी काहेके लिये है अविनीत कहे अशि-
क्षित अर्थ आज्ञा टारि अभिलषित बात कर्त्ता जे इंद्रिय नेत्रादि हैं तिनके निग्रही

कहे ताडन कर्त्ता अर्थ दुःखदु निबंधन कहे बंधन है तपसिंधु ( भरद्वाज ) हैं
सुरआपगा ( गंगा ) के तीनों सोतसम उपवीनके तीनों सूत्र हैं सिंधुमें मिलिबो
नदीको धर्म है ॥ ४८ ॥
मू०-दोहा ॥ फटिकमालशुभशोभिजै, उरऋषिराजउदार ॥
अमलसकलश्रुतिवरणमय, मनौंगिराकोहार ॥ ४९ ॥
सुंदरीछंद ॥ यद्यपिहैरसरूपपरस्यौतनु । दंडहिसोअवलंबितहै-
मनु ॥ धूमशिखानकेव्याजमनौंगुनि । देवपुरीकहँपंथ रच्यौ-
मुनि ॥ ५० ॥ रूपधरेबडवानलकोजनु । पोषतहैंपयपान-
हिंसोतनु ॥ क्रोधभुजंगममंत्रबखानहुँ । मोहमहातमकेर-
विमानहुँ ॥ ५१ ॥
टी०-श्रुतिवर्ण ( वेदाक्षर ) सम स्फटिक गुरिया हैं औ भरद्वाजकी वाणी
( सरस्वती ) डोरासम है अर्थ सरस्वतीमें गुहिकै मानों वेदाक्षरनहीकी माला
पहिरे हैं ॥ ४९ ॥ वृद्धतासों चलिबेके लिये दंड लियेंहैं तामें तर्क करतहैं कि
ऋषिको तनुरूप रस पदते रूप, रस, गंध, शब्द, स्पर्श, पांचों इंद्रिनके पांचों
विषय जानों तिनकरिकै कहे तिनकी वासना करिकै रह्यो कहे व्यै गयौहै रहित
भयो है इति अर्थ वृद्धतासों नेत्रादि इंद्रिनमें रूपादि विषयकी वासना टरि गई
है ताहूपर मानों दंडसों अवलंवित कहे युक्त है दंडपद श्लेष है दंड कहे निग्रह
औ लकुट औ अग्निहोत्राग्निको आहुतिसों नित्यहीं प्रज्वलित कियो करत हैं तामें
तर्क है कि धूमशिखा जो अग्नि है ताके व्याज मानों देवपुरीको पंथ ( गह )
बनायो है ॥ ५० ॥ पय ( दुग्ध ) औ ( जल ) ॥ ५१ ॥
मू०-सत्यसखाअसखाकलिकेजनु । पर्बतऔषधिसिद्धिन-
केमनु ॥ पापकलापनकेदिनदूषण । देखिप्रणामकियोजग-
भूषण ॥ ५२ ॥ पद्धटिकाछंद ॥ सीतासमेतशेषावतार । दंड-
वत कियेऋषिकेअपार ॥ नरवेषबिभीषणजामवंत । सुग्रीवबा-
लिसुतहनूमंत ॥ ५३ ॥ ऋषिराजकरीपूजाअपार । पुनिकुश-
लप्रश्न पूंछीउदार ॥ शत्रुघ्नभरतकुशलीनिकेत । सबमित्रम-

. न्त्रिमातन समेत ॥ ५४ ॥ भरद्वाज ॥ कहकुशलकहाँतुम-
आदिदेव । सबजानत हौंसंसारभेव ॥ बिधिबिष्णुशंभुसविश-
शिउदार । सबपावकादिअंशावतार ॥ ५५ ॥ ब्रह्मादिसकल-
परमाणुअंत । तुम्हींहौरघुपतिअज अनंत ॥ अबसकलदान-
देपूजिविप्र । पुनिकरहुबिजयबैकुंठक्षिप्र ॥ ५६ ॥
इतिश्रीमत्सकललोकलोचनचकोरचिन्तामणिश्रीरामचन्द्र
चंद्रिकायामिंद्रजिद्विरचितायांरामस्यभरद्वाजाश्रमग-
मनंनामविंशःप्रकाशः॥ २० ॥
टी०-सत्य कहे सत्ययुग औषधि सम जे आठौं सिद्धि हैं तिनकं पर्वत हैं
जैसे पर्वतमें औषधी रहती हैं तैसे ऋषिमें आठौं सिद्धि रहती हैं कलाप ( समूह )
जगभूषण [ रामचंद्र ] ॥ ५२ ॥ प्रथम दूरसों करनसों प्रणाम कियो यामें निकट
जाइ दंडवत्प्रणाम करचौ ॥५३॥ पुनि कहे फिर ऋषिकी पूजा किये पर रामचंद्र
कुशलप्रश्न पूछत भये ॥ ५४ ॥ अंशावतार कहे तुम्हारे अंशावतार हैं ॥ ५५ ॥
“जालांतरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः । तस्य षष्ठितमो भागः परमाणुः स
उच्यते ॥” बिजय कहे हमारे इहां भोजन करौ बैकुंठ ! रामचन्द्रको संबोधन
है ॥ “ विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुंठो विष्टरश्रवाः इत्यमरः ” ॥ ५६ ॥
इति श्रीमज्जगज्जननीजनकजानकीजानकीजानिप्रसादायजनजानकीप्रसादनिर्मितायां
रामभक्तिप्रकाशिकाया विशतितमः प्रकाशः ॥ २० ॥
मू०-दोहा ॥ इकइसयेंप्रकाशमें, कहऋषिदानविधान ॥
भरत मिलनकापिगुणनको, श्रीमुखआपबखान ॥ १ ॥ श्री-
राम-सोमराजीछंद ॥ कहादानदीजै। सुकैभांतिकीजै॥ जहांहो-
हिंजैसो । कहोविप्रतैसो ॥ २ ॥ भरद्वाज-दोहा ॥ सात्त्विक
तामसराजसी, दानतीनिबिधिजानि ॥ उत्तममध्यमअधम-
पुनि, केशवदासबखानि ॥ ३ ॥ चंचरी छंद ॥ पूजियेद्वि-
जआपनेकरनारिसंयुतजानिये । देवदेवहिथापिकैपुनिवेदमंत्र

एकविंशप्रकाशः २१. ( २१५ )

बखानिये ॥ हाथलैकुशगोत्रउच्चरिसुवर्णयुक्तप्रमानिये । दान
दैकछुऔरदीजहिदानसात्त्विकजानिये ॥ ४ ॥
टी०-॥१॥ कहा कहे कौन वस्तु कै भांति कहें कै प्रकारसों दान कीजै दान
पदको संबंध याहूमों है ॥ २ ॥ ३ ॥ देवदेव जे विष्णु हैं तिनहिं स्थापिकै
कहे तिनके अर्थ फल समर्पण करिकै अथवा ब्राह्मणको देवहि ( विष्णुहि )
थापिकै कहे मानिकै अथवा देवदेवकी स्थापना करिकै सुवर्णसों युक्त कुश
हाथमें लैके गोत्रको उच्चरिकै वेदके मंत्रसों दान फेरि कछू और दीजै अर्थ
सांगतादान दीजै दानके बादि जो दान दियो जात है सो सांगतादान
कहावतहै ॥ ४ ॥
मू०-दोधकछंद ॥ देहि नहींअपनेकरदानैं । औरकेहाथ
जोमंगलजानै ॥ दानहिं देतजोआरसुआवै । सोवहरा जसदा-
नकहाव ॥ ५ ॥ बिप्रनदीजतहीनबिधानैं । जानहुँताकहँता-
मसं दानैं ॥ बिप्रनजानहुँजैनररूपै । जानहुँयेसबविष्णुस्वरूपै
॥ ६ ॥ श्लोक ॥ साचारो वा निराचारो साधुर्वासाधुरेव च ।
अविद्यो वा सविद्यो वा ब्राह्मणो मामकी तनुः ॥ ७ ॥
तोमरछंद ॥ द्विजधामदेहिं जो जाइ । बहुभाँतिपूजिसुराइ ॥
कछुनाहिँनैपरिमान । कहियेसोउत्तमदान ॥८॥ द्विजकोजो-
देतबोलाइ । कहियेसोमध्यमराइ ॥ गुनियाचनामिसदानु ।
अतिहीनताकहँजानु ॥ ९ ॥
टी०-॥५॥ विप्रनको जगरूपै कहे जगतके सदृशै जै कहे जनि जानहुँ ॥६॥
पाछे कह्यो कि विप्रनको विष्णुस्वरूपै जानौं ताको विष्णु वाक्यसों पुष्ट करत
हैं विष्णु कह्यो है कि ब्राह्मण कहे आचार सहित होइ और अर्थ सुगम है
मामकी कहे हमारो तनु कहा है ॥ ७ ॥ ताकी उत्तमताको कछू प्रमाग नहीं
है ॥ ८ ॥ अतिहीन कहे अधम ॥ ९ ॥
मू०-श्लोक ॥ अभिगम्योत्तमं दानमाहूतं चैव मध्यमम् ।
अधमं याच्यमानं स्यात्सेवादानं तु निष्फलम् ॥ १०॥ दोहा॥

( २१६ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।

प्रतिदिनदीजतनेमसों, ताकहँनित्यबखान ॥ कालहिपाइजो
दीजिये, सोनैमित्तिकदान ॥ ११ ॥ श्लोक ॥ आश्रितं साधु
कर्माणं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत् । तस्य पुण्यचयोप्याशु क्षयं
याति न संशयः ॥ १२ ॥ तोटकछंद ॥ पहिलेनिजवर्तिनदेहु
अबै । पुनिपावहिनागरलोगसबै ॥ पुनिदेहुसबैनिजदेशिनको
उबरोधनदेहुबिदेशिनको ॥ १३ ॥ दोधकछंद ॥ दानसकाम
अकामकहेहैं । पूरिसबैजगमांझरहेहैं॥इच्छितहीफलहोतसका-
मैं । रामनिमित्तेजानिअकामै ॥ १४ ॥
टी०-अभिगम्य कहे ब्राह्मणके घरमें जाइकै जो दान है सो उत्तम है औ
आहूत कहे ब्राह्मणको बोलायकै जो दान है सो मध्यम है औ याच्यमान कहे
जब ब्राह्मण मांगै आइ तब जो दान है सो अधम है औ सेवादान कहे जब
ब्राह्मण सेवा करै तब जो दान है सो निष्फल है अर्थ वामें कछू पुण्य नहीं है
॥ १० ॥ काल पाइ अर्थ चन्द्र सूर्य ग्रहणादि समयमों ॥ ११ ॥ अपनो
आश्रित जो साधुकर्मा ब्राह्मण है ताको जो व्यतिक्रमेत् कहे व्यतिक्रम करत है
अर्थ तिन्हें छोड़ि औरको दान देत है ताको पुण्यचय कहे पुण्यसमूह आशु कहे
शीघ्र ही “ क्षयं याति ” कहे क्षयको प्राप्त होता है यामें संशय नहीं अपि शब्दते
या जनायो कि थोरी पुण्य तौ क्षयको प्राप्त होतिही है ॥ १२ ॥ आश्रितको
व्यतिक्रम न कियो चाहिये तासों पहिले निज कहे आपने वर्ती कहे आश्रित-
नको देहु औ “ निजबृित्तिन ” पाठ होइ तौ निज कहे आपने इहां है दानहीसों
वृत्ति कहे जीविका जिनकी नागर कहे नगरवासी ॥ १३ ॥ १४ ॥
मू०-दानतेदक्षिणबामबखानौं । धर्मनिमित्तेदक्षिणजा-
नों ॥ धर्मबिरुद्धतेबामगुनौजूं । दानकुदानसबैतेसुनौजूं १५॥
देहुसुदानतेउत्तमलेखो। देहुकुदानतिन्हैंजनिदेखो ॥ छांडिसबै
दिनदानहिं दीजै । दानहिंतेसबकेमतलीजै ॥ १६ ॥ दोहा ॥
केशवदानअनंतहैं, बनैनकाहूदेत ॥ यहैजानिसुवभूपसब,भूमि
दानहीदेत ॥ १७॥ श्लोक ॥ यत्किंचित्कुरुते पापं ज्ञानतोऽज्ञा-

नतोपि वा ॥ अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ॥१८॥
सप्तहस्तेनदंडेनत्रिंशद्दंडैर्निवर्तनम् । दश तान्येव गोचर्म दत्त्वा
स्वर्ग महीयते ॥ १९॥ अन्यायेन कृता भूमियैर्नरैरपहारिता।
हरंतो हारयंतश्च हन्यते सप्तमं कुलम् ॥ २० ॥ राम-दोहा ॥
कौनहिदीजैदानुभुव, हैंऋषिराजअनेक ॥ देहुसनाढ्यनआदि
दै, आयेसहितविवेक ॥ २१ ॥ श्रीराम--उपेंद्रवज्राछन्द ॥ कहौ
'भरद्वाजसनाढ्यकों हैं। भयेकहांतेंसबमद्ध्यसोहैं ॥ हुतेसबैबि-
प्रप्रभावभीने । तजेतेक्योँयेअतिपूज्यकीने ॥ २२ ॥
टी०-मारणोच्चाटनादिके लिये जो दान है सो धर्मविरुद्ध जानौ अथवा वेश्या-
दिके अर्थ दान ॥ १५ ॥ सबके मीमांसकादिकनके मत कहे सम्मत अर्थ
सम्मत फलको लीजै कहे पाइयत है अर्थ मीमांसकादिकनको मत है कि यज्ञा-
दिसों ऐहिक पारलौकिक फल होत है सो सब फल दाननहीसों पाइयत है तासों
सबको यज्ञादिकनको छोडिकै दिनप्रति दानहीको दीजै ॥ १६ ॥ १७ ॥ यत्कहे
जो ज्ञानतः कहे जानिकै अज्ञानतः कहे विनजाने कोऊ प्राणी किंचित्कह कछु
पापं कहे पाप जो है ताहि कुरुते कहे करत हैं, सो प्राणी गोचर्ममात्रेण भूमि-
दानेन कहे गोचर्ममात्र भूमिदान करत संते शुद्ध होत है अपि शब्दको अर्थ यह
कि अधिक भूमिदान करै तासों तौ शुद्ध यामें गोचर्मको लक्षण कहत हैं ॥१८॥
सप्तहस्तेन दंडेन कहे सात हाथके दंडकरिके त्रिंशद्दंडैः कहे तीसदंड करत संतेनिवर्तन
संज्ञक भूमिक्षेत्र होत है हस्तप्रमाण दुइसैदश औ दश तान्येव कहे तेई निवर्त्तनहीं
एक गोचर्म संज्ञक क्षेत्र होत है हस्तप्रमाण इक्कीससै २१०० सो गोचर्म प्रमाणहूं
भूमिको दत्त्वा कहे दैके स्वर्गे कहे स्वर्गको महीयते कहे जात है ॥ १९ ॥ यैर्नरैः
कहे जिन नरन करिकै अन्यायेन कहे न्याय बिनाही भूमिहृता कहे हरि गई औ जिन
नरन करिकै अपहारिता कहे हराई गई ता भूमिकरिकै हरंतःकहे हरनहार औ हारयंतः
[ हरावनहार ] ते हन्यते कहे पीडाको प्राप्त होत हैं अर्थ सो भूमि तिनको पीडा
करती है औ “तेषां सप्तमं कुलमपि हन्यते” अर्थ ताही भूमि करिकै तिनके
सातपुस्त पर्यंत पितर पीडाको प्राप्त होत हैं अर्थ जे दानकी भूमिको निर्दोष
छोरत हैं औ वृथापवाद कहि छोरावतहैं सो भूमि तिनको औ तिन दुहुनके सप्तपुस्त
पर्यंत पितरनको पितृलोकमें पीडा करति है ॥ २० ॥ ऋषि कह्यो सनाढ्यनको

( २१८ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।

दान देहु काहंते इन सनाढ्यनको आदिही सों अस अर्थ जबसों इनकी उत्पत्ति
है तबहीसों तुम विवेक सहित दै आये हौ ॥ २१ ॥ २२ ॥
मू०-भरद्वाज ॥ गिरीश नारायणपैसुनीत्यौं । गिरीशमोसों
जो कहीकहौंत्यौं ॥ सुनोसोसीतापतिसाधुचर्चा । करीसोजाते
तुमब्रह्मअर्चा ॥ २३ ॥ नारायण-मोटनछंद ॥ मोतेजलना-
भिसरोजबढ्यो । ऊंचोअतिउग्रअकाशचढ़्यो ॥ तातेचतुरा-
ननरूपपरो ॥ ब्रह्मायहनामप्रगट्टभयो ॥२४॥ ताकेमनतेसुत
चारिभये । सोहैंअतिपावनवेदमये ॥ चौहूंजनकेमनतेउपजे ।
भूदेवसनाढ्यतेमोहिंभजे ॥ दीन्हौतुमहीतिनजोहितजू ॥ है
हौ तुमब्रह्मपुरोहितजू ॥ २५ ॥
टी०-गिरीश (महादेव) जाति कहे जाकारणते तुम ब्रह्म अर्चा कहे सनाढ्य
ब्राह्मणनकी पूजा करी है अथवा ब्रह्म जे तुम हौ ते सनाढ्यनकी अर्चा आदिहीसों
करी है ॥ २३ ॥ २४ ॥ यह छंद छह चरणको है चारि सुत सनक, सनन्दन,
सनातन, सनत्कुमार वेदमये कहे वेदस्वरूप ये नारायणके वचन शिव प्रति हैं तिन्हें
कहिके द्वै चरणनमों भरद्वाज रामचन्द्रसों कहत हैं कि हे रामचन्द्र ! नारायणरूप
जे तुम हौ तिनहीं तिनको हितसों यह वचन दियो है वचन इतिशेषः ॥ कि तुम
ब्रह्म कहे परब्रह्मके पुरोहित है हौ ॥ २५ ॥
मू०-गौरीछंद ॥ तातेऋषिराजसबैतुमछांडो । भूदेवसना-
ढ्यनकेपद्मांडो ॥ दीन्हौतुमहीतिनकोबररुरे । चौंहूंयुगहो-
हुतपोबलपूरे ॥ २६ ॥ उपेंद्रवज्राछन्द ॥ सनाढ्यपूजाअघ-
ओघ हारी । अखंडआखंडललोकधारी । अशेषलोकावधि-
भूमिचारी । समूलनाशेनृपदोषकारी ॥ २७ ॥ श्रीराम-तोट-
कछंद ॥ हनुमन्तबलीतुमजाहुतहां । मुनिवेषभरत्थबसं-
तजहां ॥ ऋषिकैहमभोजनआजुकरैं । पुनिप्रातभरत्थहिंअं-
कभरैं ॥२८॥ चतुष्पदीछंद ॥ हनुमंतविलोकेभरतसशोकेअं-
गसकलमलधारी । बकलापहिरेतनशीशजटागणहैंफल-

एकविंशप्रकाशः २१. ( २१९ )

मूलअहारी ॥ बहुमंत्रिनगणमें राजकाजमेंसबसुखसोहित-
तोरे । रघुनाथपादुकातनमनप्रभुकारसेवतअंजुलिजोरे ॥२९॥
टी०-ब्रह्मपुरोहित होवेको इन्हें तुम्हारोई वर है औ तुम ब्रह्म हौ ताते कहे ता
हेतुते ॥ २६ ॥ अखंड कहे पूर्ण आखंडललोकधारी कहे इन्द्रलोककी धरण
हारी है जो कोऊ सनाढ्यनकी पूजा करत है ताको पूर्ण इंद्रलोक देतिहै इति
भावार्थः अशेषलोकावधि कहे चौदहों लोक पर्यन्त जो भूमि कहे स्थान हैं
तिनमें चारी कहे गमनकारी है अर्थ चौदहोंलोकमें सनाढ्यनकी पूजा सब करत
है अथवा चौदहोंलोकनमें नैनमारग, श्रवणमारग ह्वै गमन करति हैं अथ चौदहों
लोकनमें विदित है ॥ २७ ॥ बीसयें प्रकाशमें भरद्वाज कह्यो है कि अब करहु
विजय वैकुंठ क्षिप्र या प्रकार निमंत्रण दियो है तामों रामचन्द्र हनूमानसों कहत
हैं कि आज ऋषिको निमंत्रण है तासों ऋषिके इहां भोजन करि प्रात भरतपास
नन्दिग्राममें आइ हैं ॥ २८ ॥ २९ ॥
मू०-हनुमान ॥ सबशोकनिछाड़ौभूषणमांडीकेजेविविधि
बधाये । सुरकाजसँवारेरावणमारेरघुनन्दनघरआये ॥ सुग्री-
वसुयोधनसहितबिभीषणसुनहुँभरतशुभगीता । जयकीरति
ज्योंसँगअमलसकलअँगसोहतलक्ष्मणसीता ॥ ३० ॥ पद्ध-
टिकाछंद ॥ सुनिपरमभावतीभरतबात । भयेसुखसमुद्रमैंमगन
गात ॥ यह सत्यकिधौंकछुस्वप्नमईश । अबकहाकह्योमोसन
कपीश ॥ ३१ ॥ जैसेचकोरलीलैलैअँगार । त्यहिभूलिजाति
सिगरीसँभार । जीउठतउबतज्योंउदधिनंद । त्योंभरतभये
सुनिरामचन्द्र ॥ ३२ ॥ ज्यों सोइरहतसबशूरहीन । अतिहै
अचैतयद्यपिप्रबीन॥ ज्यों उबत उठतहँसिकरतभोग त्यों राम
चन्द्रसुनिअवधिलोग ॥ ३३ ॥ मालिनीछंद ॥ जहँतहँगज-
गाजैंदुंदुभीदीहबाजैं । बहुबरणपताकास्यंदनाश्वादिराजैं ॥
भरतसकलसेनामध्ययोंवेषकीने । सुरपतिजनुआये मेघमा-
लानिलीने ॥ ३४ ॥ सकलनगरबासिभिन्नसेनानिसार्जैं ।

रथसुगजपताकाझुंडझुंडानिराजैं ॥ थलथलसब शोभैंशुभ्र
शोभानिछाई । रघुपतिसुनिमानोंऔधिसीआजआई ॥ ३५॥
चामरछंद ॥ यत्रतत्रदासईशव्योमतेविलोकहीं । बानरालिरी-
छराजिदृष्टिसृष्टिरोकहीं । ज्योंचकोरमेघओघमध्यचंद्र-
लेखहा । भानुकेसमानजानत्योंबिमानदेखहीं ॥३६ ॥' मदन
मनोहरदंडक ॥ आवतबिलोकिरघुबीर लघुबीरतजिव्योमगति
भूतलबिमानतबआइयो । रामपदपद्मसुखसझकहँबंधुयुगदौरि
तबषटमदसमानसुखपाइयो ॥ चूमिमुखसूंघिशिरअंकरघुनाथ- .
धरिअश्रुजललोचननिपेखिउरलाइयो । देवमुनिवृद्धपरसिद्ध
सबसिद्धजनहर्षितनपुष्पवर्षानिवरषाइयो ॥ ३७ ॥
टी०-माँडौ कहे पहिरौ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ उद्घिनंद ( चन्द्रमा ) ॥ ३२ ॥
॥ ३३ ॥ स्यंदन ( रथ ) अश्व ( घोडे ] आदि पदते पालकी आदि और जानौं
॥ ३४ ॥ थल थलमें सकल नगरबासी कैसे शोभित हैं कि अनेक प्रकारके
भूषण वस्त्रादिकी शोभानसों छायो रघुपतिको आगमन इतिशेषः सुनिकै मानों
अवधपुरीहीसी आई है ॥ ३५ ॥ बानरनकी आलि कहे पंक्ति औ ऋक्षन की
राजि पंक्ति है सो पुरवासिनकी दृष्टिकी जो सृष्टि कहे ताको रोकति है अर्थ
आगे वानर ऋक्ष उडत आवत हैं तासों रामचंद्र नहीं देखि परत भानु कहे सूर्य-
रूपी जो यान कहे बाहे बाहन हैं. तामों चढ्यो चंद्रमाको जैसे मेघ ओघ कहे मेघ
समूहमें चकोर लेखै ताहि बिधि भानु (सूर्य ) सम जान [ पुष्पक ] में रामचन्द्रको
बानरनके मध्यमें पुरवासी देखत हैं यामें [ अभूतोत्प्रेक्षा ] है दूसरो अर्थ सुगम
है ॥ ३६ ॥ अंक कहे गोदमें धरि लियो कहे बैठारि लियो फेरि लोचननमें अश्रु
देखि अति प्रीतिसों उरमें लाइ लियो ॥ ३७ ॥
मू०-दोहा ॥ भरतचरणलक्ष्मणपरे, लक्ष्मणकेशत्रुघ्न ॥ सी
तापगलागतदियो, आशिषशुभशत्रुघ्न ॥ ३८ ॥ मिलैभरतअरु
शत्रुहन, सुग्रीवहिअकुलाइ ॥ बहुरिबिभीषणकोमिले,अंगदको
सुखपाइ ॥ ३९ ॥ आभीरछंद ॥ जामवंतनलनील । मिलेभर