प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४३६ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
विषयेन्द्रियचित्तेभ्यः;
ताः स्वजातिसमुद्भवाः ॥ २१६ ॥
अन्योन्यप्रत्ययापेक्षा अन्वयव्यतिरेकभाक् ।
एतावत्यात्मभावोऽयमनवस्थाऽन्यकल्पने ॥ २१७ ॥
श्रावणत्वेन तत् तुल्यं प्राणादि व्यभिचारतः ।
न तस्य व्यभिचारित्वाद् व्यतिरेकेऽपि चेत् कथम् ॥ २१८ ॥
प्रयत्नाभ्यां प्राणप्रवृत्तिः। स्वस्थस्य साद्गुण्यात् निमेषादेरिच्छाप्रयत्नजत्वं व्यक्तम्।
तेषां च स्मृतीच्छायत्नानामुद्भवो विषयेन्द्रियचित्तेभ्यो यथायोगम्—
क्वचिद् विषयाद् बदरादे रसनास्रावादिहेतो रसादिस्मृतिर्भवति, इन्द्रियाद्वा
बिलादेरपङ्कज्ञानहेतोः प्रदीपमण्डलादिस्मरणं भवति, बुद्धेरेवातद्विषयस्यातीतानु-
कूलतादिस्मृतिरुद्भवति।
ननु षट् प्रवृत्तिबुद्धय एवात्मजाः, प्रवृत्तिबुद्धिजाश्च स्मृत्यादयः, तद्भवाश्च
प्राणादय इति परम्पराऽऽत्महेतुका एव ? इत्याह—ताः षड्बुद्धयः अन्योन्यप्रत्य-
यापेक्षा यस्या य आत्मीयः प्रत्ययः सहकारिकारणमिन्द्रियादि तस्मिन्नपेक्षाऽऽ-
यतिर्यासां तास्तथा सत्यः स्वजातिसमुद्भवाः समनन्तरप्रभवाः, न तु परम्परया-
प्यात्मापेक्षिण्य इत्यर्थः । एतावति कारणकलापेऽयमात्मभावः षडायतनं
गृहीतोऽन्वयव्यतिरेकभाक् प्रतिबद्धः, कारणत्वेन ततोऽन्यस्य कल्पनेऽ-
नवस्था कारणानाम्। तस्मान्नादृष्टसामर्थ्यस्यात्मनो निवृत्तौ प्राणादिनिवृत्तिर्युक्ता ॥
२१६-२१७ ॥
किञ्च—तत् प्राणादिसाधनं श्रावणत्वेन हेतुना व्यभिचारतोऽनैकान्ति-
कत्वात् तुल्यम् ? नैतदस्ति; तस्य श्रावणत्वस्य विपक्षाद् बहुलं व्यतिरेकेऽपि
व्यतिरेकस्य व्यभिचारतः । न हि श्रावणत्वमनित्येभ्यः प्रायो व्यावृत्तमित्य-
नित्यत्वव्यतिरेकाव्यभिचारि शक्यमवसातुम् ; पक्ष एवानित्येन सहाकार्यविरोधात् ।
प्राणादि तु नियमेन विपक्षाद् व्यतिरेकाव्यभिचारीति न युक्तं श्रावणत्वेन तुल्य-
मिति चेत् पृच्छत्याचार्यः—प्राणादिश्रावणत्वेनातुल्यं कथमिति ? ॥ २१८ ॥

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४३७
नासाध्यादेव विश्लेषस्तस्य नन्वेवमुच्यते ।
साध्येऽनुवृत्त्यभावोऽर्थात् तस्यान्यत्राप्यसौ समः ॥ २१९ ॥
असाध्यादेव विच्छेद इति साध्येऽस्तितोच्यते ।
अर्थापत्त्याऽत एवोक्तमेकेनोभयदर्शनम् ॥ २२० ॥
ईदृग्व्यभिचारोऽतोऽन्वयिषु न सिध्यति ।
प्रतिषेधनिषेधश्च विधानात् कीदृशोऽपरः ॥ २२१ ॥
इतर आह—तस्य श्रावणत्वस्यासाध्याद् विपक्षादेव न विश्लेषो व्यावृत्तिः;
किन्तु सपक्षादपि । प्राणादेस्तु सर्वस्य जीवच्छरीरस्य सात्मत्वेन साध्यत्वात्
सपक्ष एव नास्तीति कथं ततो व्यावृत्तिरिति ?
अत्राह—नन्वेवमसाध्यादेव श्रावणत्वस्य न विश्लेष इत्याख्याने
साध्ये साध्यवति सपक्षेऽनुवृत्तेरन्वयस्याभावोऽर्थादुक्तः स्यात् । यो हि
विपक्षमात्राद्व्यावृत्तः, स सपक्षादपि व्यावृत्तेरन्वयरहित उक्तो भवति । तथा च
प्राणादेरसौ सपक्षानुवृत्त्यभावः समः । न हि प्राणादिसपक्षे क्वचित् सिद्धम्;
सर्वस्य जीवच्छरीरस्य पक्षत्वात् ॥ २१९ ॥
असाध्याद् विपक्षादेव साधनस्य विच्छेदो व्यावृत्तिरित्यभिधानेना-
र्थापत्त्यासामर्थ्येन साध्ये सपक्षेऽस्तितोच्यते । यदि तु सपक्षादपि व्यावृत्तिः,
तदा विपक्षादेव व्यावृत्तिरित्यसङ्गतम्; यतो विपक्षादेव व्यावृत्तिरिति आक्षिप्ता-
न्वय एव भवति । अत एवाचार्येण एकेन व्यतिरेकेणान्वयेन वा नियमवता
दृष्टेनोभयदर्शनमुक्तम्; अर्थापत्त्याऽन्यतरेणोभयदर्शनादिति ॥ २२० ॥
यस्मादैकान्तिको व्यतिरेक आक्षिप्तान्वय एव भवति, अतः ईदृग् विपक्षे
व्यतिरेकोऽव्यभिचारः अनन्वयिषु हेतुषु न सिध्यति । य एव साध्येना-
न्वितो हेतुः, तस्यैव विपक्षादेव व्यतिरेकः । यदि तु सत्यपि साध्ये हेत्वभावः,
तदा सपक्षादपि व्यतिरेकात् कथं विपक्षादेव निवृत्तिः !
किञ्च—प्राणादेः सपक्षे प्रतिषेधस्य निवृत्तेर्निषेधो विधानादपरः
कीदृशः । प्रतिषेधनिषेधो हि विधिरेव; परस्परपरिहारेणावस्थितेः । ततः प्राणादेः
सपक्षाच्चिन्निवृत्तिर्नास्तीत्यर्थाद् वृत्तिरेवोक्ता स्यादिति न व्यतिरेकित्वम् ॥ २२१ ॥

४३८ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
निवृत्तिर्नासत: साध्यादसाध्येष्वेव नो ततः ।
नेति सैव निवृत्तिः किं निवृत्तेरसतो मता ॥ २२२ ॥
निवृत्त्यभावस्तु विधिर्वस्तुभावोऽसतोऽपि सन् ।
वस्त्वभावस्तु नास्तीति पश्य बान्ध्यविजृम्भितम् ॥ २२३ ॥
निवृत्तिर्यदि तस्मिन्न हेतोर्वृत्तिः किमिष्यते ।
सापि न प्रतिषेधोऽयं निवृत्तिः किं निषिध्यते ॥ २२४ ॥
विधानं प्रतिषेधं च मुक्त्वा शाब्दोऽस्ति नापरः ।
स्यादेवम्, यदि सपक्षो भवति; किन्तु सात्मकत्वे साध्ये सपक्षो नास्तीत्य-
सतः साध्यात् सपक्षात् प्राणादेर्निवृत्तिर्नास्ति, ततोऽसाध्येषु विपक्षेष्वेव
नो वृत्तिरिति व्यतिरेकित्वमिष्टम् । एवं तर्हि सपक्षादसतो हेतोर्निवृत्तेर्निवृत्ति-
रस्माकमस्तित्वेन येष्टा सैव किन्नेति भवतो मता । यदि ह्यसन् निवृत्तेर्नाधि-
करणम्, तदा निवृत्तिः कथं भविष्यति ! ॥ २२२ ॥
किञ्च — असतोऽपि सपक्षाद्धेतुनिवृत्तेर्नीरूपाया अभावस्तु विधिर्वस्तु-
भावो हेतुसम्भवः सन्निष्यते । यद्यसति सपक्ष हेतुनिवृत्तिर्नास्ति, तदा हेतुरेवा-
स्तीत्युक्तं स्यात् । वस्तुनो हेतोरभावस्तु निवृत्तिशब्दवाच्यो नास्तीति
पश्य बान्ध्यविजृम्भितं परेषाम् । असत्यसत्त्वमविरुद्धम्, विरुद्धं तु सत्त्व-
मित्यर्थः ॥ २२३ ॥
अपि च — हेतोस्तस्मिन्नसति सपक्षे निवृत्तिर्यदि नास्ति, तदा किं
वृत्तिरिष्यते; विधिनिषेधयोरन्योन्यव्यवच्छेदात्मकत्वादेकप्रतिषेधस्य तदपरविधिनान्तरी-
यकत्वात् । ततश्चान्वयव्यतिरेकित्वान् प्राणादिर्न व्यतिरेकी । सा वृत्तिरपि नासति
सपक्षे इति चेत् ? ननु वृत्तिनिषेधः प्रतिषेधोऽयं निवृत्त्यात्मकः । ततश्चासतो
वृत्तिनिवृत्तेरधिकरणत्वात् तस्मिन्निवृत्तिः किं निषिध्यते ! सत्यां च निवृत्तौ
श्रावणत्ववदसाधारणं प्राणादि स्यात् ॥ २२४ ॥
अथाधिकरणतया, अपादानतया वा सतः प्रतीतिर्नास्तीति न तस्मान्निवृत्ति-
रित्युच्यते । एतदर्थं हि विधानं प्रतिषेधं च मुक्त्वाऽपरः शाब्दो व्यवहारो

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४३९
व्यवहारः स चासत्सु नेति प्राप्तात्र मूकता ॥ २२५ ॥
सतां च न निषेधोऽस्ति सोऽसत्सु च न विद्यते ।
जगत्यनेन न्यायेन नञर्थः प्रलयं गतः ॥ २२६ ॥
देशकालनिषेधश्चेद् यथास्ति स निषिध्यते ।
न तथा न यथा सोऽस्ति तथापि न निषिध्यते ॥ २२७ ॥
तस्मादाश्रित्य शब्दार्थं भावाभावसमाश्रयम् ।
अबाह्याश्रयमत्रेष्टं सर्वं विधिनिषेधनम् ॥ २२८ ॥
ताभ्यां स धर्मो सम्बद्धः ख्यात्यभावेऽपि तादृशः ।
नास्ति; तयोरेव शब्दप्रतिपाद्यत्वात् । स च विधिप्रतिषेधव्यवहारोऽसत्सु
नास्तीति अत्रासत्सु 'मूकतैव प्राप्ता । तथा हि असति विधिव्यवहारस्ता-
वन्नास्त्येव, प्रतिषेधोऽपि तन्मते नास्तीति युक्तं मूकत्वम् ॥ २२५ ॥
किञ्च—सताञ्च पदार्थानां न निषेधोऽस्ति; विद्यमानत्वात् । स प्रति-
षेधोऽसत्सु न त्वदभिप्रायाद् विद्यते । अनेन न्यायेन नञोऽर्थः प्रतिषेधो
जगति विषये प्रलयं गतः ! ॥ २२६ ॥
क्वचित् सतामेवार्थानामन्ययोर्देशकालयोर्नञादिना निषेध इष्येत ? यथा
यद्देशकालसम्बद्धत्वेन सोऽर्थो नास्ति, तथा निषिध्यते त्वदभिप्रायादतो
निषेधायोगात् । यथा चास्ति स तथापि न निषिध्यते; सत्त्वात् ॥२२७॥
तस्माच्छब्दस्यार्थमारोपितबहीरूपमन्यव्यवच्छेदमबाह्याश्रयं बाह्यविषय-
रहितं य एव भावाभावयोर्विधिप्रतिषेधविकल्पप्रतिपाद्ययोः समाश्रयस्तमाश्रित्य
व्यवहारे सर्वं विधिनिषेधनमिष्टम् ॥ २२८ ॥
यदि वस्तु शब्दविकल्पाभ्यां विषयीक्रियते सर्वथा, प्रतीतेः शब्दप्रमाणान्तर-
वैफल्यप्रसङ्गः । ततोऽन्यापोह एव विधिनिषेधसम्बन्धयोर्विषयः । तथा शब्दात्
सत्त्वासत्त्वाभ्यां वस्तुनः प्रतीतौ विधिनिषेधयोर्वैफल्यप्रसङ्गः । तस्मात् भावा-
भावसाधारणोऽन्यव्यवच्छेदो विधिप्रतिषेधाभ्यां सम्बध्यत इति ताभ्यां
विधिप्रतिषेधाभ्यां स शब्दार्थो धर्मी सम्बद्धः ख्यातेर्वस्तुतोऽभावेऽपि
तादृशो विधिप्रतिप्रतिषेधसम्बद्धस्यार्थस्य । न हि शब्दार्थ एव कश्चित्;

४४० प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
शब्दप्रवृत्तेरस्तीति सोऽपीष्टो व्यवहारभाक् ॥ २२९ ॥
अन्यथा स्यात् पदार्थानां विधानप्रतिषेधने ।
एकधर्मस्य सर्वात्मविधानप्रतिषेधनम् ॥ २३० ॥
अनानात्मतया;
भेदे नानाविधिनिषेधवत् ।
एकधर्मिण्यसंहारो विधानप्रतिषेधयोः ॥ २३१ ॥
एकधर्मिणमुद्दिश्य नानाधर्मसमाश्रयम् ।
विधावेकस्य तद्भाजमिवान्येषामुपेक्षकम् । २३२ ॥
निषेधे तद्विविक्तं च तदन्येषामपेक्षकम् ।
बाह्याबाह्यार्थयोरयोगात्, तदितरस्य चाभावादित्युक्तेः कुत एव विधिनिषेधाभ्यां
तस्य सम्बन्धः स्यात् ! तथापि स विधिः प्रतिषेधस्य शब्दप्रवृत्तेरस्तीति
व्यवहारभागिष्टः । शब्दो हि प्रवर्त्तमानो विधिनिषेधव्यवहारं वस्तुतोऽसन्त-
मप्यविद्याभ्यासतो वासनावशादुपदर्शयतीति तदनुरोधात् स

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४४१
व्यवहारमसत्यार्थं प्रकल्पयति धीर्यथा ॥ २३३ ॥
तं तथैवाविकल्पार्थं भेदाश्रयमुपागताः ।
अनादिवासनोद्भूतं बाधन्तेऽर्थं न लौकिकम् ॥ २३४ ॥
तत्फलोऽतत्फलश्चार्थो भिन्न एकस्ततस्ततः ।
तैस्तैरुपप्लवैर्नीतस्सञ्चयापचयैरिव ॥ २३५ ॥
अतद्वानपि सम्बन्धात् कुतश्चिदुपनीयते ।
दृष्टिं भेदाश्रयैस्तेऽपि तस्मादज्ञातविप्लवाः ॥ २३६ ॥
धर्माणामपेक्षकमुद्दिश्य यथा कल्पिका धीर्व्यवहारं परमार्थतोऽसत्यार्थं
कल्पयति ॥ २३२, २३३ ॥
तथैव कल्पनातिक्रमेण तं व्यवहारमर्थभेदाश्रयमन्यव्यावृत्तिविषयमना-
दिवा सनाया उद्भूतम् । यथा तत्त्वेन विकल्पोपगताः प्रतिपन्ना व्यवहर्त्तारो
लौकिकं बौद्धमर्थं शब्दप्रतिपादितं न बाधन्ते; व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् ॥ २३४ ॥
कथं पुनर्धर्मभेदो व्यवह्रियते ? इत्याह—अर्थः शब्दादिस्तत्फलः
श्रोत्रविज्ञानादिहेतुरतत्फलश्चक्षुर्विज्ञानाद्यहेतुः, ततो गन्धादेः श्रोत्रज्ञानाहेतोः,
ततो रूपादिकाच्चक्षुर्विज्ञानहेतोर्भिन्नो व्यावृत्तस्तत्तद्व्यावृत्तिविशिष्टतया कल्पितधर्मि-
धर्मनानात्वः परमार्थत एकस्तैस्तैरुपप्लवैः कल्पितधर्मभेदविधिनिषेधयोगगोचरै-
र्विकल्पैर्यथाक्रमं धर्मिधर्माणां नीतः प्राप्तः सञ्चयोऽपचयश्च यैस्तैरिव यथा-
ध्यवसायं वस्तुतः भेदाश्रयैर्व्यावृत्तिविषयैरतद्वान् धर्मभेदेन तत्सञ्चयापचयाभ्यां
रहितोऽपि शब्दादिदृष्टिं प्रतीतव्यवहारमुपनीयते । विकल्पास्तावद् वासनावशात्
तथोपदर्शयन्ति । व्यवहर्त्तारस्तु कस्माद् विमृश्य न निवर्त्तन्ते ? इत्याह—अर्थे
तेषां व्यावृत्त्याश्रयेण कल्पितधर्माणां कुतश्चित् सम्बन्धात् तदर्थक्रियाप्राप्तेः
परितोषादर्थक्रियार्थिनां व्यवहारिणां धर्मभेदाद् यथार्थत्वेन विमर्शादादर इति ते
व्यवहर्त्तारोऽप्यज्ञातविप्लवा धर्मभेदविधिप्रतिषेधव्यवहारस्येति यथार्थमेव तत्
मन्यन्त इति । तस्मात् परमार्थतोऽसत्येव धर्मिणि विधिप्रतिषेधव्यवहारात् अस-
तोऽपि सपक्षाद् विपक्षाद् वा हेतुनिवृत्तिः सन्दिग्धा ॥ २३५-२३६ ॥

४४२ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
सत्तासाधनवृत्तेश्च सन्दिग्धः स्यादसन्न सः ।
असत्त्वं चाभ्युपगमादप्रमाणं न युज्यते ॥ २३७ ॥
असतो व्यतिरेकेऽपि सपक्षाद् विनिवर्त्तनम् ।
सन्दिग्धं तस्य सन्देहाद् विपक्षाद् विनिवर्त्तनम् ॥ २३८ ॥
एकत्र नियमे सिद्धे सिध्यत्यन्यनिवर्त्तनम् ।
द्वैराश्ये सति दृष्टेषु स्याददृष्टेऽपि संशयः ॥ २३९ ॥
किञ्च—'प्राणादेः सपक्षो नास्तीति ततो न व्यतिरेकः' इति यद्युच्यते,
तदसङ्गतम् ? इत्याह—आत्मनः सत्तायां साधनस्य प्राणादेर्वृत्तेः कारणात्
वादिप्रतिवादिनोरात्मा सन्दिग्धः स्यात् । न ह्यसत्तया निश्चितेऽर्थे कश्चित्
साधनमाह । प्रतिवादी च तत्साधनं शृण्वन् कथमसन्दिग्धो नाम, आत्म-
सन्देहाच्च सपक्षो नासन्, तत् कथमुच्यते—सपक्षासत्त्वात् न ततो व्यावृत्त
इति । व्यतिरेकी प्राणादिः । स्यादेतत् । प्रतिवादिनः सात्मत्वेन कस्याश्चिदनिष्टेः
सपक्षाभाव उच्यते ।
ननु पराभ्युपगमप्रमाणम्, अप्रमाणं वा । प्रमाणं चेत् ? नैरात्म्यमेव तर्हि
सिद्धम्, अलमात्मसाधनोपन्यासप्रयासेन ! अथाप्रमाणम् ? परस्याभ्युपगमात्
अप्रमाणत्वात् सपक्षसत्त्वं च न युज्यते ॥ २३७ ॥
तस्माद् असतः सपक्षाद्धेतोर्व्यतिरेकेऽप्युपगम्यमाने प्राणादेः सपक्षाद्
विनिवर्त्तनं सन्दिग्धम्; तस्य सपक्षसन्देहात् । यदि सपक्षाभावोऽसन्दिग्धः,
एवं हेतुव्यावृत्तिभावोऽप्यसन्दिग्धः स्यात् । तत्सन्देहे तस्यापि सन्देहः । सपक्षाद्
व्यावृत्तिसन्देहे विपक्षाद् विनिवर्त्तनं प्राणादेः सन्दिग्धम् ॥ २३८ ॥
कथम् ? इत्याह—एकत्र सपक्षे सत्त्वस्य नियमे सिद्धे सति अन्यतो
विपक्षान्निवर्त्तनं सिध्यति । यो हि पक्ष एव भवति, स नियमाद् विपक्षे न
भवति । यदि तु विपक्षेऽपि स्यात्, सपक्षे सत्तानियमो व्याहन्येत ।
ननु सात्मकत्वानात्मकत्वाभ्यां द्वैराश्यं भावानाम् । तत्र निरात्मकेषु घटादिषु
दृष्टः प्राणादिरर्थात् सात्मकेषु व्यवतिष्ठत इति प्राणादेरतो युक्तं सात्मकत्वानुमा-
नम् ? इत्याह—द्वैराश्ये सति भावानां घटादिषु निरात्मकेषु दृष्टेषु बहुलं

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४४३
अव्यक्तिव्यापिनोऽप्यर्थाः सन्ति तज्जातिभाविनः ।
क्वचिन्न नियमोऽदृष्ट्या पार्थिवालोहलेख्यवत् ॥ २४० ॥
भावे विरोधस्यादृष्टेः कः सन्देहं निवारयेत् ।
क्वचिद् विनियमात् कोऽन्यस्तत्कार्यात्मतया स च ॥ २४१ ॥
नैरात्म्यादपि तेनास्य सन्दिग्धं विनिवर्तनम् ।
प्राणादावदृष्टेऽपि देशादिविप्रकृष्टेषु प्राणादिसत्तासंशयः—कदाचित् क्वचिन्नि-
रात्मका अपि प्राणादियुक्ताः स्युः, बाधकाभावात् ॥ २३९ ॥
तथा हि—तस्यामेकस्यां जातौ सम्भाविनोऽप्यर्था धर्मा अव्यक्ति-
व्यापिनो निःशेषतद्व्यक्त्यसम्भविनः सन्ति । ततः क्वचिद् घटादौ निरात्मके
प्राणादिर्नास्तीत्यदृष्ट्यादर्शनमात्रेण समस्तेषु निरात्मकेषु न प्राणाद्यभावस्य
नियमः । बहुषु पार्थिवेषु काष्ठपाषाणादिषु लोहलेख्यत्वदर्शनेऽपि पार्थिव एव
वज्रेऽलोहलेख्यवत् १ । अलोहलेख्यस्येव नासम्भवस्य नियमः ॥ २४० ॥
निरात्मकत्वेन सह प्राणादेर्विरोधस्यादृष्टेर्निरात्मकेष्वपि भावेषु प्राणादे-
र्भावे सत्तायां कः सन्देहं निवारयेत् । न हि प्राणादेर्नैरात्म्येन सहानवस्थान-
लक्षणो विरोधः, क्वचिन्निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावानुपलब्धेः । नाप्यन्योन्यपरिहारस्थिति-
लक्षणः, परस्परव्यवच्छेदात्मकत्वाभावात् ।
स्यादेतत् । नैरात्म्यविरुद्धेनात्मना व्याप्तत्वात् प्राणादेः परम्परया नैरात्म्येन
विरोधः ? इत्याह—तस्यात्मनः कार्यतया आत्मतया प्राणादेः क्वचिदात्मनि
विनियमान्नियतत्वात् कोऽन्यः परम्परया विरोधश्चोक्तः स्यात् । तादात्म्यतदु-
त्पत्तिभ्यामेव केनचित् किञ्चिद् व्याप्यते, नान्यथा ॥ २४१ ॥
न चात्मनोऽत्यन्तपरोक्षतया ते सिध्यतः, तत् कथं तन्निमित्तकविरोधस्थितिः !
तेन साक्षात् परम्परया च विरोधाभावेन नैरात्म्याद् विपक्षादपि शब्दात् , न
केवलं सपक्षाद् , अस्य प्राणादेर्निवर्त्तनं सन्दिग्धम् । सन्दिग्धन्वयव्यतिरेकः
प्राणादिरित्यर्थः ।
१. अत्र—'वज्रेऽलोहलेख्यत्वदर्शनेऽपि पार्थिव एव'--इति व्यर्थः पाठो
रा० पुस्तके ।

४४४ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-

अस्तु नाम तथाप्यात्मा नानैरात्म्यात् प्रसिध्यति ॥ २४२ ॥
येनासौ व्यतिरेकस्य नाभावं भावमिच्छति ।
यथा नाव्यतिरेकेऽपि प्राणादिर्न सपक्षतः ॥ २४३ ॥
सपक्षाद्व्यतिरेकी चेद्धैतुर्हेतुरतोन्वयी ।
नान्वयव्यतिरेकी चेदनैरात्म्यं न सात्मकम् ॥ २४४ ॥
यन्नान्तरीयकः स्वात्मा यस्य सिद्धः प्रवृत्तिषु ।
निवर्त्तकः स एवातः प्रवृत्तौ च प्रवर्त्तकः ॥ २४५ ॥
नान्तरीयकता सा च साधनं समपेक्षते ।

नास्ति तावदुक्तक्रमेण नैरात्म्यात् प्राणादिनिवृत्तिः, अस्तु नामाङ्गीकारात्,
तथापि जीवच्छरीरेऽनैरात्म्यान्नैरात्म्याभावात् प्राणादिमत्त्वसाधितादात्मा न
सिध्यति ॥ २४२ ॥
यत्र विरुद्धयोरेकाभावादन्यतरस्यावश्यं सिद्धिर्भवत्येवेत्याह—येन कारणे-
नासौ वादी व्यतिरेकस्याभावं भावमन्वयं नेच्छति, यथा प्राणादिरसतः
सपक्षतः, अव्यतिरेके व्यतिरेकाभावेऽपि न सपक्षे सत्त्वेनेष्टः; तथा नैरात्म्य-
निवृत्तावपि आत्मभावो जीवच्छरीरे न स्यात् ॥ २४३ ॥
तस्मात् सपक्षाद्व्यतिरेकी प्राणादिर्नैरात्म्ये निवर्त्तमानः सत्तामात्मनो
गमयन् हेतुश्चेदिष्टः, तदाऽत एव न्यायात् प्राणादिहेतुरन्वयी स्यात् ।
सपक्षात् प्राणादेर्निवृत्त्यभाव एव भावः, स चान्वयः । सपक्षाद्व्यतिरेकी
व्यतिरेकरहितः प्राणादिर्नान्वयी चेदिष्यते, तदा तद्वदनैरात्म्यं नैरात्म्यरहितं
शरीरं न सात्मकं स्यात् ॥ २४४ ॥
किञ्च—यस्य स्वात्मा स्वभावो यन्नान्तरीयकः यदन्वयव्यतिरेकानु-
विधायौ प्रतिबन्धकस्य वह्न्यादेः प्रवृत्तिषु विधिषु सिद्धः । स एव निवर्त्तमानः
तस्यानुविहितान्वयव्यतिरेकस्य निवर्त्तकः । अतः प्रवृत्तिविषयत्वात् प्रवृत्तौ
स्वसत्तायां च तस्यावश्यं प्रवृत्तेः कर्त्ता हेतुर्भवति । यथा धूमो दहननान्तरीय-
कतया सिद्धो दहननिवृत्तिप्रवृत्तिभ्यां निवर्त्तते, प्रवर्त्तते च ॥ २४५ ॥
सा च नान्तरीयकता साधनं निश्चायकं मानमपेक्षते; गमकत्वहेत्व-

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४४५
कार्ये दृष्टिरदृष्टिश्च कार्यकारणता हिता ॥ २४६ ॥
अर्थान्तरस्य तद्भावेऽभावानियमतोऽगतिः ।
अभावासम्भवात् तेषामभावे नित्यभाविनः ॥ २४७ ॥
सामग्रीशक्तिभेदाद् वस्तूनां नानात्मता
कार्यस्वभावभेदानां कारणेभ्यः समुद्भवात् ।
तैर्विना भवतोऽन्यस्मात् तज्जं रूपं कथं भवेत् ॥ २४८ ॥
सामग्रीशक्तिभेदाद्धि वस्तूनां विश्वरूपता ।
धिकारेऽनिश्चितगमकत्वनिबन्धस्याहेतुत्वात् । साधनं च कार्ये कारणान्वयवति
दृष्टिः, तद्व्यतिरेकवति चादृष्टिः । न तु सपक्षविपक्षयोर्दर्शनादर्शनमात्रकम् ।
हि यस्मात् तत्कार्यदृष्ट्यदृष्टी कार्यकारणता कारणभावाभावप्रयुक्ते कार्यभावाभाव-
दर्शने कार्यकारणतोक्ता अन्यनिश्चयोपायतादर्शनार्थम् ॥ २४६ ॥
ततश्च अकारणस्यार्थान्तरस्यात्मनस्तस्य प्राणादेर्भावेऽभावानियमतोऽ-
वश्यम्भावाभावात् अगतिरप्रतीतिः ।
नन्वात्मान्वयव्यतिरेकानुविधानात् प्राणादय आत्मानं तत्कार्यतयाऽनुमाप-
यिष्यन्ति ? इत्याह — तस्यात्मनो नित्यभाविनः सर्वकालस्थायिनः कदाचिदभावे
सति तेषां प्राणादीनामभावस्यासम्भवात् । यदि व्यतिरेकमन्तरेणान्वयमात्रा-
दात्मकार्यता प्राणादीनाम्, तदा कालाकालादिकार्यतापि स्यात् ; तस्यास्तत्समान-
त्वात् । ततश्च तानप्यनुमापयेयुः । कालादिनिवृत्तिश्च प्राणादिनिवृत्त्या व्याप्येत ।
ततो यत्र प्राणादिनिवृत्तिरस्ति तत्र कालादिनिवृत्तिरपि स्यात्; एवं व्याप्यसद्-
भावात् । न च कालरहितः कश्चिदस्ति ॥ २४७ ॥
किञ्च—कार्यस्वभावभेदानां यथास्वं कारणेभ्यः समुद्भवात्
कारणाद् केवलादन्वयात् कार्यकारणभावेऽपि कार्यभावाङ्गीकारात् तैः कारणैर्विना
भवतः कार्यस्य रूपं तज्जं कथं भवेत् ! न हि वह्निजं युक्तं प्रत्येकं
व्यभिचाराद्धैतुत्वप्रसङ्गात् ॥ २४८ ॥
सामग्रीणां शक्तिभेदाद्धि वस्तूनां कार्याणां विश्वरूपता नानात्मता ।

४४६ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
सा चेन्न भेदिका प्राप्तमेकरूपमिदं जगत् ॥ २४९ ॥
भेदकाभेदकत्वे स्याद् व्याहता भिन्नरूपता ।
एकस्य नानारूपत्वे द्वे रूपे पावकेतरौ ॥ २५० ।
तत् तस्या जननं रूपमन्यस्य यदि सैव सा ।
न तस्या जननं रूपं तत् तस्याः सम्भवेत् कथम् ॥ २५१ ॥
ततः स्वभावौ नियतावन्योन्यं हेतुकार्ययोः ।
तस्मात् स्वदृष्टाविव तद् दृष्टे कार्येऽपि गम्यते ॥ २५२ ॥
सामग्री चेत् स्वभेदेन कार्याणां न भेदिका, जगदिदमेकरूपं प्राप्तम् ॥२४९॥
ननु कारणानि कार्यमात्राणि जनयन्ति, न तेषां परस्परतो भेदमपि; ततो
धूमः पावकादिव शक्रमूर्ध्नोऽपि जायेत ? इत्याह-अस्याः सामग्रया भेदकत्वे
भिन्नत्वे भिन्नसामग्रीकार्यविलक्षणकार्यजनकत्वे, अभेदकत्वे च सामग्र्यन्तरकार्य-
जनकत्वेऽभ्युपगम्यमाने एकस्याः सामग्रया भिन्नरूपता नानात्मताऽभ्युपगता
स्यात्, सा च व्याहता । तथा हि-धूमाग्न्यादिसामग्री सामग्र्यन्तरकार्य-
विलक्षणं जनयन्ती तस्य भेदिका प्रतीता । यदि च सामग्र्यन्तरकार्यं च सा
जनयेत, तदाऽभेदिका च स्यात् । तथा चैकस्य शक्रमूर्ध्नो नानारूपत्वे
द्वे रूपे पावकेतरौ स्याताम्-धूमजनकत्वाद् वह्नित्वम्, विलक्षणरूपत्वाच्चावह्नि-
रूपत्वम् । न चैते एकस्य युक्ते; रूपभेदलक्षणत्वाद् वस्तुभेदस्य ॥ २५० ॥
तत् तस्मात् तस्याः शक्रमूर्धादिसामग्र्या जननं धूमोत्पादकं रूपं यदि
विद्यते, तदा सैव दहनात्मिकैव सा शक्रमूर्धादिसामग्री; अग्निधूमयोरन्वयव्यति-
रेकदर्शनात्-स एवाग्निर्यो धूमजनकः, स एव धूमो योऽग्निजन्य इति
निश्चितत्वात् ।
अथ तस्याः शक्रमूर्धादिसामग्र्या जननं रूपं नास्तीति, तदा तद्
धूमाख्यं वह्निजन्यमस्याः कथं सम्भवेत् ! न ह्यधूमहेतोर्धूमजन्म युक्तम्;
यतो धूमजनक एव वह्निः, वह्निजन्यश्च धूमः ॥ २५१ ॥
ततो हेतुकार्ययोरग्निधूमयोः स्वभावौ नियतौ, अन्योन्यं तज्जन-
कत्वतद्भावित्वाभ्याम् । तस्मात् कारणकार्ययोर्नियमाद्व्यभिचारहेतोः यथा

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४४७
एकं कथमनेकस्मात् क्लेदवद् दुग्धवारिणः ।
द्रवशक्तेः यतः क्लेदः सा त्वेकैव द्वयोरपि ॥ २५३ ॥
भिन्नाभिन्नः किमस्यात्मा भिन्नोऽथ द्रवता कथम् ।
अभिन्नेत्युच्यते बुद्धेस्तद्रूपाया अभेदतः ॥ २५४ ॥
स्वस्य कारणात्मनो वहेः दृष्टौ तत् कारणत्वं गम्यते, तद्वत् साक्षाद् दर्शनाद्
कार्येऽपि धूमे दृष्टे तत्कारणे परोक्षमनुमानबुद्ध्या गम्यते, साक्षात् परम्परया
वा तदुत्पन्नेन ज्ञानेन प्रतीयमानस्य व्यभिचाराभावात् ॥ २५२ ॥
पर आह—न यद्येकमेकस्मादेव भवति, तदेकं कार्यं कथमनेकस्माद्
भवति । उदाहरणमाह–क्लेदवत् तण्डुलावयवशैथिल्यमिव, दुग्धाद् वारिणश्च
अग्निसहकारि दुग्धं वारि च स्वयं पृथक् तण्डुलादेर्विक्लेत्तिं जनयद् दृश्यते ?
सिद्धान्ती आह—अयुक्तमेतत्; अन्यो हि दुग्धेन जनितः क्लेदः, अन्यश्च
वारिणा; रसवीर्यपरिणामाकारभेदात् । तत् कथमेकस्मादनेकोत्पादः !
अथ सत्यप्यवान्तरभेदे विजातीयव्यावृत्त्या क्लेद एक उच्यते, तदा दुग्ध-
वारिणोर्यतो यस्या द्रवजनिकायाः शक्तेः क्लेदो जायते, सा शक्तिस्तु द्वयो-
रपि विजातीयव्यावृत्तेरेकैव । तत् कथमनेकस्मादेकोत्पत्तिः ॥ २५३ ॥
पर आह—यदि दुग्धस्य क्लेदजनकशक्त्यात्मतया वारिणा सहाभेद इष्यते,
तदा भिन्नाभिन्नोऽस्यात्मा किमभ्युपगन्तव्यः, शक्त्यात्मतयाऽभेदात्, आकार-
भेदाच्च भेदात् ?
उत्तरमाह—न भिन्नाभिन्न आत्मा, किन्तु भिन्न एव ।
कथं तर्हि द्वयोरपि द्रवताऽभिन्ना क्लेदहेतुरित्युच्यते; द्रवत्वस्याभेदात्,
अभेदोक्तिर्भेदोक्त्या विरुध्यते ?
यदि नाम स्वस्वभावस्थितत्वाद् भावानां भेद एव परमार्थिकः, तथापि
केचिद् भावा भिन्ना अपि स्वहेतुबलायातस्वरूपविशेषात् एककार्यकृत इति बुद्धे-
र्विकल्पिकायास्तद्रूपाया एकप्रत्यवमर्शकाराया अभेदतः कारणात् द्रवताक्लेद-
हेतुरभिन्नेत्युच्यते; तदेकव्यावृत्तिविषयस्यावसायस्यानुरोधात् । एकव्यवहारो

४४८ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
तद्वद् भेदेऽपि दहनो दहनप्रत्ययाश्रयः ।
येनांशेनादधद् धूमं तेनांशेन तथा गतिः ॥ २५५ ॥
दहनप्रत्ययाङ्गादेवान्यापेक्षात् समुद्गवात् ।
धूमोऽतद्व्यभिचारीति तद्वत् कार्यं तथापरम् ॥ २५६ ॥
धूमेन्धनविकाराङ्गततापदे दहनस्थितेः ।
अनग्निश्चेदधूमोऽसौ सधूमश्चेत् स पावकः ॥ २५७ ॥
न पारमार्थिक इत्यर्थः ॥ २५४ ॥
तद्वत् क्षीरोदकवत् अवान्तरभेदे सत्यपि दहनो येनांशेन स्वभावेन
स्वरूपोष्णस्पर्शात्मकेनाग्नि व्यावृत्तेन दहन इति प्रत्ययस्य व्यवहारस्याश्रयो
विषयो येन स्वभावेन धूममादधत् जनयन् धूमाश्रयो भवति, तेन धूमाश्रयत्वेन
कारणेन धूमाल्लिङ्गाद् दहनो हेतुः । तथाऽनग्निव्यावृत्तित्वेन गम्यते ॥ २५५ ॥
तथा हि—दहनप्रत्ययस्याङ्गनिमित्तादेवाग्निलक्षणादन्यापेक्षादार्द्रेन्ध-
नादिसहायात् समुद्गवादुत्पत्तेः कारणात् धूमोऽतद्व्यभिचारीति तद्वत्
धूमवत् अपरमपि कार्यं तथा स्वकारणाव्यभिचारीति बोद्धव्यम् ॥ २५६ ॥
किं पुनर्धूमो वह्निं न व्यभिचरतीत्याह—धूमस्येन्धनविकारादेरङ्गं हेतुस्तस्य
भावो धूमेन्धनविकाराङ्गता तस्याः पदे आश्रयवस्तुनि दहनस्थितेरग्निताव्यवहारा-
च्छक्रमूर्द्धाऽनग्निर्धूमेन्धनविकारकारी न चेदिष्यते, ततो जायमानः पदार्थोऽसौ
दृश्यमानोऽधूमो बाष्पादिरेव । न ह्यग्निजन्योऽनग्निर्भवति । सर्वथा साम्यात्
सधूमश्चेदिष्यते, तर्हि स वल्मीकः पावक एव; धूमजनकस्यैव पावकत्वात् ।
देशकालस्वभावप्रतीतिनियमो हि भावानां नाकस्मिकः; तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । न च
नानाहेतुकः प्रत्येकः; व्यभिचारेऽहेतुत्वप्रसङ्गात् । तस्मान्नियतहेतुकः ।
यदि चान्वयव्यतिरेकाभ्यामुपलब्धाग्निकारणभावो धूमः शक्रमूर्ध्नो जायते,
तदा वह्नेरेव शक्रमूर्द्धा । अथानग्निस्तथाऽदृश्यमानत्वात्, तथा सोऽपि न
धूमः, वाष्पादिरेव । आकारसाम्यात् तु धूमाभः । तस्मात् कार्यकारणभावस्य
नान्तरीयकतेति स्थितम् ॥ २५७ ॥

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४४९
नान्तरीयकता ज्ञेया यथास्वं हेत्वपेक्षया ।
स्वभावस्य यथोक्तं प्राग् विनाशकृतकत्वयोः ॥ २५८ ॥
अहेतुत्वगतिन्यायः सर्वोऽयं व्यतिरेकिणः ।
अभ्यूह्यः श्रावणत्वोक्तेः कृतायाः साम्यदृष्टये ॥ २५९ ॥
अनुपलब्धिविचारः
हेतुस्वभावनिवृत्त्यैवार्थनिवृत्तिवर्णनात् ।
सिद्धोदाहरणेत्युक्तानुपलब्धिः पृथग् न तु ॥ २६० ॥
स्वभावस्य च हेतोर्नान्तरीयकता साध्या अविनाभाविता ज्ञेया ।
यथास्वं यस्य स्वभावहेतोर्य आत्मीयस्तादात्म्यसाधको हेतुः साधनं तस्यापेक्षया ।
यथा प्रागुक्तं विनाशकृतकत्वयोस्तादात्म्यसाधनम् । अवश्यं हि कृतकानां
विनाशः । न चार्थसापेक्षाणामवश्यम्भावः । ततः स्वभावत एव कृतकानां नश्व-
राणां विनाशं प्रत्यनपेक्षित्वादिति दर्शितम् । तदेव स्वभावकार्ययोरव्यभिचारि-
त्वाद्धेतुत्वम् । न च प्राणादेरात्मककार्यत्वं सिद्धमिति कथं हेतुता ॥ २५८ ॥
नन्वयं प्राणादेरुक्तो दोषकलाप आचार्येणेष्ट इति कथं गम्यते ?
इत्याह—सर्वस्यासाधारणस्य दोषदुष्टत्वेन साम्यदृष्टये तुल्यतोपदर्शनायाचार्येण
श्रावणत्वस्यासाधारणस्य योक्तिः कृता, तस्या एवायं व्यतिरेकिणः प्राणादे-
रन्यस्य च हेतोरहेतुत्वगतिन्यायः सर्वोऽभ्यूह्यः ॥ २५९ ॥
ननु यथा स्वभावकार्यसिद्ध्यर्थं द्वौ हेतू उक्तौ, तथा अनुपलब्धिरपि वक्तुं
युक्ता; हेतुत्वात् ? स्वभावानुपलब्धिस्तावत् तादात्म्यप्रतिबन्धात् स्वभावहेतोर्न
भिद्यत इति स्वभावहेतुनिर्देशादेव निर्दिष्टा । कारणव्यापकानुपलब्धिभ्याञ्च निषेध्या-
नुपलब्धिरेव प्रतिपाद्यत इति न ते अपि स्वभावानुपलब्धेर्भिद्येते । उदाहरणं
तर्हि कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह—त्रिविधाप्यनुपलब्धिर्विपक्षाद्धेतोः कारणस्य
स्वभावस्य व्यापकस्य निवृत्त्यैवार्थस्य कार्यस्य व्याप्यस्य च निवृत्तेर्वर्णनात्
सिद्धोदाहरणेति न पृथगुक्ता स्वभावानुपलब्धिः कारणव्यापकाभावसाधिका।
तयोरनुपलब्धिस्तु कार्यव्याप्याभावसाधनीति त्रिविधानुपलम्भोदाहरणं सिद्धम् ॥
२६० ॥
प्र० वा० : २९

४५० प्रमाणवार्त्तिके [ अनुपलब्धि-
तत्राप्यदृश्यात् पुरुषात् प्राणादेरनिवर्तनात् ।
सन्देहहेतुताख्यात्या दृश्येऽर्थे सेति सूचितम् ॥ २६१ ॥
अनङ्गीकृतवस्त्वंशो निषेधः साध्यतेऽनया ।
वस्तुन्यपि तु पूर्वाभ्यां पर्युदासो विधानतः ॥ २६२ ॥
तत्रोपलभ्येष्वस्तित्वमुपलब्धेर्न चापरम् ।
इत्यज्ञज्ञापनायैकानुपाख्योदाहृतिर्मता ॥ २६३ ॥
उपलब्धिलक्षणप्राप्तविषयत्वमनुपलब्धेर्विशेषणं कथं सिद्धम् ? इति चेदाह—
प्राणादेर्हेतोरदृश्यात् पुरुषादात्मनोऽनिवृत्तेर्निवृत्त्यसिद्धे जीवच्छरीरे सन्देह-
हेतुतया आख्यात्या कथनेन तत्रानुपलब्धावपि दृश्येऽर्थे याऽनुपलब्धिः सा
भावसाधिका, नान्येति सूचितमाचार्येण । यदि त्वनुपलब्धिरित्येव प्रमाणम्,
तदाऽऽत्मनि प्राणादेर्निवृत्तिः सिध्येत् । ततश्च जीवच्छरीरे वर्त्तमानमात्मानं
गमयेदिति न सन्देहहेतुः स्यात् ॥ २६१ ॥
ननु यथा व्यवच्छेदविषयाऽनुपलब्धिः, तथा कार्यस्वभावावपीति अनुप-
लब्धिरेवैको हेतुः स्याद् ? इत्याह—अनयानुपलब्ध्या न केवलं वस्तुनि, अव-
स्तुन्यपि निषेधः केवलो नाङ्गीकृतवस्त्वंशः कारणव्यापकानुपलब्धिभ्यां
वस्तुन्यवच्छेदमात्रम्, अभावव्यवहारश्च साध्यते । यथा प्रदेशे धर्मिणि घटाभावः।
पूर्वाभ्यां कार्यस्वभावाभ्यां त्वन्यव्यवच्छेदे नैकस्य विधानतः पर्युदासः
साध्यते, यथा—अनग्निव्यवच्छेदेनाग्निः, नित्यव्यवच्छेदेनानित्यत्वम् ॥ २६२ ॥
ननु स्वभावानुपलब्धौ कथं तादात्म्यं प्रतिबन्धः ? इत्याह—तत्रोपलभ्येषु
भावेषु विचार्यमाणमस्तित्वमुपलब्धेरपरं न भवति । यदि ह्युपलब्धिः कर्म-
धर्मः, तदोपलभ्यमानतास्तित्वम् । अथ कर्तृधर्मो ज्ञानम्, तदा तदन्वयव्यतिरेकानु-
विधानाद् भावसत्ताव्यवस्थानस्योपचारात् सैव सत्ता । यथा चोपलब्धिरेव सत्ता,
तथाऽनुपलब्धिरेवासत्तेति तादात्म्यमनयोः सम्बन्धः ।
एवं तर्ह्यनुपलब्धिरेवाभावसिद्धिरित्यलं लिङ्गिलिङ्गिभावेन ? इत्याह—अभावः
सिद्धत्वान्न साधनार्हः। तस्मादभावं पश्यतोऽप्यव्यवहरतोऽज्ञस्य मूढस्य ज्ञापनाय
अभावव्यवहाराय एका स्वभावानुपलम्भोदाहृतिर्मता, सा चानुपलब्धिरनुपाख्या

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४५१
स्वभावानुपलब्ध्या विषयिप्रतिषेधः
विषयासत्त्वतस्तत्र विषयि प्रतिषिध्यते ।
ज्ञानाभिधानसन्देहं यथाऽदाहादपावकः ॥ २६४ ॥
तथान्या नोपलभ्येषु नास्तितानुपलम्भनात् ।
तज्ज्ञानशब्दाः साध्यन्ते तद्भावात् तन्निबन्धना ॥ २६५ ॥
सिद्धो हि व्यवहारोऽयं दृश्यादृष्टावसन्निति ।
तस्याः सिद्धावसन्दिग्धौ तत्कार्यत्वेऽपि धीध्वनी ॥ २६६ ॥
वस्तुतोऽभावात्मिका ॥ २६३ ॥
यद्यभावः स्वभावानुपलब्ध्या न साध्यते, किं तर्हि साध्यते ? इत्याह—
तत्र स्वभावानुपलम्भे विषयासत्त्वतो ज्ञानाभिधानसन्देहानां विषयस्यासत्त्वतः
कारणाद् विषयि प्रतिषिध्यते । किं तद् विषयि ? इत्याह—ज्ञानमभिधानं च
सन्देहश्च ज्ञानाभिधानसंदेहम् । सदिति ज्ञानम्, सदित्यभिधानम्, अस्ति न
वेति सन्देहश्चानुपलब्धिलक्षणादभावान्निषिध्यते । सत्त्वविषया हि सञ्ज्ञानादयः,
तदभावे निषिध्यन्त इति न्याय्यम् ।
दृष्टान्तमाह—यथा गुञ्जादौ वह्नित्वसन्देहे कश्चिदाह—पावकोऽयमिति ।
दाहादिनिमित्तो हि वह्नित्वव्यवहारः, तदभावात् प्रतिषिद्धः ॥ २६४ ॥
यथोपलब्धेरन्या नास्तिता, तथोपलभ्येषूपलब्धिलक्षणप्राप्तेष्वनुपलम्भादन्या
नास्तिता न भवति । किन्त्वनुपलब्धिरेव नास्तित्वम् । तस्मात् तन्निबन्धना
अनुपलब्धिनिमित्ताः तज्ज्ञानाभिधानव्यवहाराः तस्यानुपलम्भनस्य भावात्
साध्यन्ते ॥ २६५ ॥
यद्यनुपलम्भेन निमित्तेन नैमित्तिकोऽसत् ज्ञानादि साध्यते, तदा निमित्ते
सति नैमित्तिकभावनियमाभावात् सत्यनुपलम्भेऽसञ्ज्ञानादिव्यवहार ऐका-
न्तिको न स्याद् ? इत्याह—सर्वस्यैव हि दृश्यादृष्टावसन्निति व्यवहारोऽयं
निमित्तान्तरनिरपेक्षः सिद्धः । तस्या दृश्यादृष्टेः सिद्धौ सत्याम् असदिति
धीध्वनी कार्यत्वेऽप्यसन्दिग्धौ नियतप्रवर्त्त नौ सिद्धौ । यद्यपि कार्यं न कारणेन

४५२ प्रमाणवार्त्तिके [ अनुपलब्धि-
विद्यमानेऽपि विषये मोहादत्राननुब्रुवन् ।
केवलं सिद्धसाधर्म्यात् स्मार्यते समयं परः ॥ २६७ ॥
कार्यकारणता यद्वत् साध्यते दृष्ट्यदृष्टितः ।
कार्यादिशब्दा हि तयोर्व्यवहाराय कल्पिताः ॥ २६८ ॥
कारणात् कार्यसंसिद्धिः स्वभावान्तर्गमादियम् ।
हेतुभेदाख्याने न दर्शितोदाहृतिः पृथक् ॥ २६९ ॥
एकोपलम्भानुभवादिदं नोपलभे इति ।
बुद्धेरुपलभे वेति कल्पिकायाः समुद्भवः ॥ २७० ॥
नियतभावस्, तथापि यदि क्वचित् भावव्यवहारः प्रवर्त्तते, तदानुपलब्धिभाव-
निमित्तत्वादन्यत्राप्यनुपलब्धौ सत्यां स प्रवर्त्तनीय इत्यर्थः ॥ २६६ ॥
अभावव्यवहारस्य विषये दृश्यादर्शने विद्यमानेऽपि केवलं मोहादसत्-
ज्ञानशब्दव्यवहाराननुब्रुवन् नानुवदन् परोऽसद्व्यवहारविषतया सिद्धेन घटेन
दृष्टान्तेन दृश्यादर्शनवत्तयाः साधर्म्यात् समयं व्यवहारं स्मार्यते । पूर्वमपि
त्वया दृश्यादर्शनमात्रकोऽसद्व्यवहारः प्रवर्त्तितः, तत्सद्भावादिहापि प्रवर्त्तय—इति
परः प्रतिपाद्यते ॥ २६७ ॥
दृष्टान्तमाह—कार्यकारणता दृष्ट्यदृष्टितो दर्शनादर्शनाभ्यामन्वयव्यति-
रेकग्राहकाभ्यां यद्वत् साध्यते । न हि वस्तुतो दर्शनादर्शनाभ्यामन्या कार्य-
कारणता । किन्तु तयोर्दर्शनादर्शनयोर्हि संक्षेपेण व्यवहाराय कार्यादिशब्दाः
कल्पिताः ॥ २६८ ॥
ततश्च कारणात् दृश्यादर्शनात् असज्ज्ञानशब्दव्यवहारकार्ययोग्यता-
संसिद्धिः स्वभावहेतावन्तर्गमान्न हेत्वन्तरम् । तेनेयं स्वभावानुपलब्धिर्हेतुना
प्रभेदस्याख्याने क्रियमाणे स्वभावहेतुनैव दर्शितोदाहृतिर्न पृथक् निर्दिष्टा
॥ २६९ ॥
भवतु तावद् दृश्यानुपलब्धेरसद्व्यवहारयोग्यतासिद्धिः, सैव तु कथं
सिध्यति ? इत्याह—एकज्ञानसंसर्गिण एकस्य प्रदेशस्योपलम्भानुभवात् स्व-
संवेदनानन्तरं घटादि नोपलभ्यते । इदं प्रदेशाद्युपलभ्यत इति कल्पिकाया

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४५३
विशिष्टवेदनादेवार्थानां विशेषावगतिः
विशेषो गम्यतेऽर्थानां विशिष्टादेव वेदनात् ।
तथाभूतात्मसम्पत्तिर्भेदधीहेतुरस्य च ॥ २७१ ॥
तस्मात् स्वतो धियोर्भेदसिद्धिस्ताभ्यां तदर्थयोः ।
अन्यथा ह्यनवस्थातो भेदः सिध्येन्न कस्यचित् ॥ २७२ ॥
विशिष्टरूपानुभवादन्यथान्यनिराक्रिया ।
तद्विशिष्टोपलम्भोऽतः तस्याप्यनुपलम्भनम् ॥ २७३ ॥
तस्मादनुपलम्भोऽयं स्वयं प्रत्यक्षतो गतः ।
स्वमात्रवृत्तेर्गमकस्तदभावव्यवस्थितेः ॥ २७४ ॥
बुद्धेः स्ववेदनविषयीकृतविधिप्रतिषेधानुकारिण्याः समुद्भवो भवतीति स्वसंवेदना-
देवानुपलम्भसिद्धिः ॥ २७० ॥
भवतु ज्ञानं स्वसंवेदनविषययोर्ज्ञानयोः, अन्योन्यभेदस्तु केन ज्ञायते ? इत्याह-
अर्थानां विशेषोऽन्योन्यं भेदो गम्यते; विशिष्टप्रतिनियताकारादेव वेदनात् ।
अस्य संवेदनस्य तयोर्भेदानियताकारत्वं तस्य, धियः संवेदनस्य तु साधनं
तथाभूता प्रतिनियताकारा परनिरपेक्षप्रकाशात्मसम्पत्तिरपरोक्षता ॥ २७१ ॥
तस्माद् धियो भेदस्य स्वतः प्रतिनियतात् अपरोक्षप्रकाशात् स्वरूपत
एव सिद्धिः । ताभ्यां भिन्नतया सिद्धाभ्यां तयोरर्थयोः सारूप्यजनकयोर्भेद-
सिद्धिः । अन्यथा यद्येवं नेष्यते, तदा अपराभ्यां भेदसिद्धिर्वक्तव्या । तयोश्च
भेदसिद्धौ भेदग्राहकता युक्तेति तद्भेदग्राहकमपरं द्वयमेष्टव्यम् । एवमपरापरा-
पेक्षायामनवस्थातः न कस्यचिद् भेदः सिध्येत् ॥ २७२ ॥
अतो विशिष्टस्य नियतस्य रूपस्यानुभवादन्यथान्यस्य निराक्रिया न
भवति । अतस्तस्मात् प्रतिषेध्याद् विशिष्टस्य भिन्नस्य प्रदेशादेरुपलम्भस्तस्य
प्रतिषेध्यस्याप्यनुपलम्भनम् ॥ २७३ ॥
तस्मादयं ज्ञानात्मकानुपलम्भः स्वयमात्मना प्रत्यक्षतः स्वसंवेदनाद्
गतः प्रतीतः सन् स्वमात्रवृत्तेरात्ममात्रप्रतीतायास्तस्यानुपलभ्यमानस्याभावव्य-
वस्थितेर्गमकः । अनुपलम्भो हि निमित्तम्, विषयो वाऽभावव्यवहारस्येत्युभयथापि

४५४ प्रमाणवार्त्तिके [ अनुपलब्धि-
अन्यथाऽर्थस्य नास्तित्वं गम्यतेऽनुपलम्भतः ।
उपलम्भस्य नास्तित्वमन्येनेत्यनवस्थितिः ॥ २७५ ॥
दृश्यानुपलब्धिः सव्यवहारबाधिका
अदृश्ये निश्चयायोगात् स्थितिरन्यत्र बाध्यते ।
यथाऽलिङ्गोऽन्यसत्त्वेषु विकल्पादिर्न सिध्यति ॥ २७६ ॥
अनिश्चयफला ह्येषा नालं व्यावृत्तिसाधने ।
आद्याधिक्रियते हेतोर्निश्चितेनैव साधने ॥ २७७ ॥
तस्याः स्वयं प्रयोगेषु स्वरूपं वा प्रयुज्यते ।
स्वसत्तामात्रेणाभावव्यवहारहेतुः ॥ २७४ ॥
अन्यथा यदि स्वतो नानुपलब्धिसिद्धिः, तदाऽर्थस्य नास्तित्वमनुपलम्भ-
स्ततो गम्यते । उपलम्भस्य नास्तित्वमनुपलब्धिरन्येनानुपलम्भेन गम्यते,
सोऽप्यनुपलम्भान्तरेणेति अपेक्षायामनवस्थितिः स्यात् ॥ २७५ ॥
भवतु तावद् इयेष्वनुपलब्धावभावप्रतीतिः, अदृश्ये पुनः कथम् ? इत्याह—
अन्यत्र दृश्यानुपलब्धौ सत्यामदृश्ये विषयेऽभावनिश्चयायोगात् सद्द्व्यव-
हारस्य स्थितिर्बाध्यते; उपलम्भपूर्वकत्वात् तस्याः । यथाऽन्येषु सत्त्वेषु
प्राणिषु रागादिविषयो विकल्पः, परचित्तज्ञानादिरादिना, अलिङ्गो लिङ्गरहितः
सद्द्व्यवहारविषयत्वेन न सिध्यति ॥ २७६ ॥
किं पुनरदृश्यानुपलब्धौ सत्यामपि न सिध्यति ? इत्याह—एषा हि सत्य-
प्यर्थे सम्भवन्ती अभावस्यानिश्चयफला । तस्माद् व्यावृत्तेरभावस्य साधने
नालं शक्ता ।
आद्या दृश्यानुपलब्धिः पुनर्व्यावृत्तिसाधनेऽधिक्रियते । कस्माद् ? इत्याह—
हेतोर्विपक्षात् कारणव्यापकानुपलब्धिभ्यां व्यावृत्तेर्निश्चितेनैव साध्यार्थसाधने-
ऽधिकारात् । न हि विपक्षादनिश्चितव्यावृत्तिको हेतुर्गमकः । न हि कारण-
व्यापकानुपलब्धिभ्यामन्यो व्यावृत्तिसाधनः कारणविरुद्धोपलम्भादिष्वपि कारणा-
भावादभावः प्रतिपाद्यः ॥ २७७ ॥
तस्या अनुपलब्धेः प्रयोगेषु स्वयं शब्दप्रतिपादितं वा स्वरूपं प्रयुज्यते,

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४५५
अर्थबाधनरूपं वा भावे भावादभावतः ॥ २७८ ॥
अन्योन्यभेदसिद्धेर्वा ध्रुवभावविनाशवत् ।
प्रमाणान्तरबाधाद् वा सापेक्षध्रुवभाववत् ॥ २७९ ॥
भावस्वभावविचारः
हेत्वन्तरसमुत्थस्य सन्निधौ नियतः कुतः ।
यथा स्वभावकारणव्यापकानुपलब्ध्यादिषु । निषेध्यस्यार्थस्य बाधनं विरुद्धं वा
प्रयुज्यते, यथा स्वभावकारणव्यापकविरुद्धोपलब्ध्यादिषु प्रयुज्यत इत्याह—
अविकलकारणतया शीतस्य भावे सत्तायां सत्यां दहनस्य भावात् । अभावतो
निवृत्तेः। यथा शीताभावसाधने सहानवस्थानविरुद्धो वह्नेः प्रयुज्यते—नात्र शीत-
स्पर्शो वह्नेरिति ॥ २७८ ॥
निषेध्यविधीयमानयोरन्योन्यस्याभावात्मतया भेदसिद्धेर्वाऽर्थबाधनरूपं
प्रयुज्यते ध्रुवभावविनाशवत् । नित्यत्वानित्यत्वयोरन्योन्याभावात्मकत्वेन
भेदसिद्धौ परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया विरुद्धं विनाशित्वं नित्यत्वबाधने प्रयु-
ज्यते, यथा—नित्यः शब्दो विनाशित्वात् । स चायं परस्परपरिहारस्थितिविरुद्धः
कचित् साक्षाद् वा प्रयुज्यते, यथा—नित्यत्वस्य विनाशित्वम्। क्वचिद् धर्मान्तर-
विरोधग्राहिणा; प्रमाणान्तरेण परम्परया बाधनात् । अबाधितविरुद्धभावो वा
प्रयुज्यते । सापेक्षध्रुवभावित्ववत् । यथा सापेक्षध्रुवभावयोः साक्षाद् विरोधा-
भावेऽपि ध्रुवभावित्वस्य यद् व्यापकं तेन विरुद्धं सापेक्षत्वम् , व्याप्यव्यापकयोश्च
वस्तुतस्तादात्म्याद्यो यद्व्यापके विरुध्यन्ते स तद्व्याप्येनापीति प्रमाणान्तरबाधना-
देवावधृतविरुद्धभावं सापेक्षत्वं ध्रुवभावित्वबाधने प्रयुज्यते; यथा—न ध्रुवभावी
कृतकस्य विनाशो हेत्वन्तरसापेक्षत्वादिति ॥ २७९ ॥
कस्मात् पुनर्हेत्वन्तरसापेक्षो न ध्रुवभावी ? इत्याह—उत्पादकाद्धेतोर्हेत्व-
न्तरसमुत्थस्य धर्मस्य सन्निधौ सन्निधाने नियतः कुतः । यथा कारणान्तर-
सापेक्षस्य वाससि नावश्यम्भावनियमो रागस्य ।
स्यादेतत् । भावहेतुरेवानित्यत्वाख्यं धर्मं भावनाशकं जनयति, तेन नश्वर-