प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४५३
विशिष्टवेदनादेवार्थानां विशेषावगतिः
विशेषो गम्यतेऽर्थानां विशिष्टादेव वेदनात् ।
तथाभूतात्मसम्पत्तिर्भेदधीहेतुरस्य च ॥ २७१ ॥
तस्मात् स्वतो धियोर्भेदसिद्धिस्ताभ्यां तदर्थयोः ।
अन्यथा ह्यनवस्थातो भेदः सिध्येन्न कस्यचित् ॥ २७२ ॥
विशिष्टरूपानुभवादन्यथान्यनिराक्रिया ।
तद्विशिष्टोपलम्भोऽतः तस्याप्यनुपलम्भनम् ॥ २७३ ॥
तस्मादनुपलम्भोऽयं स्वयं प्रत्यक्षतो गतः ।
स्वमात्रवृत्तेर्गमकस्तदभावव्यवस्थितेः ॥ २७४ ॥
बुद्धेः स्ववेदनविषयीकृतविधिप्रतिषेधानुकारिण्याः समुद्भवो भवतीति स्वसंवेदना-
देवानुपलम्भसिद्धिः ॥ २७० ॥
भवतु ज्ञानं स्वसंवेदनविषययोर्ज्ञानयोः, अन्योन्यभेदस्तु केन ज्ञायते ? इत्याह-
अर्थानां विशेषोऽन्योन्यं भेदो गम्यते; विशिष्टप्रतिनियताकारादेव वेदनात् ।
अस्य संवेदनस्य तयोर्भेदानियताकारत्वं तस्य, धियः संवेदनस्य तु साधनं
तथाभूता प्रतिनियताकारा परनिरपेक्षप्रकाशात्मसम्पत्तिरपरोक्षता ॥ २७१ ॥
तस्माद् धियो भेदस्य स्वतः प्रतिनियतात् अपरोक्षप्रकाशात् स्वरूपत
एव सिद्धिः । ताभ्यां भिन्नतया सिद्धाभ्यां तयोरर्थयोः सारूप्यजनकयोर्भेद-
सिद्धिः । अन्यथा यद्येवं नेष्यते, तदा अपराभ्यां भेदसिद्धिर्वक्तव्या । तयोश्च
भेदसिद्धौ भेदग्राहकता युक्तेति तद्भेदग्राहकमपरं द्वयमेष्टव्यम् । एवमपरापरा-
पेक्षायामनवस्थातः न कस्यचिद् भेदः सिध्येत् ॥ २७२ ॥
अतो विशिष्टस्य नियतस्य रूपस्यानुभवादन्यथान्यस्य निराक्रिया न
भवति । अतस्तस्मात् प्रतिषेध्याद् विशिष्टस्य भिन्नस्य प्रदेशादेरुपलम्भस्तस्य
प्रतिषेध्यस्याप्यनुपलम्भनम् ॥ २७३ ॥
तस्मादयं ज्ञानात्मकानुपलम्भः स्वयमात्मना प्रत्यक्षतः स्वसंवेदनाद्
गतः प्रतीतः सन् स्वमात्रवृत्तेरात्ममात्रप्रतीतायास्तस्यानुपलभ्यमानस्याभावव्य-
वस्थितेर्गमकः । अनुपलम्भो हि निमित्तम्, विषयो वाऽभावव्यवहारस्येत्युभयथापि