प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४४३
अव्यक्तिव्यापिनोऽप्यर्थाः सन्ति तज्जातिभाविनः ।
क्वचिन्न नियमोऽदृष्ट्या पार्थिवालोहलेख्यवत् ॥ २४० ॥
भावे विरोधस्यादृष्टेः कः सन्देहं निवारयेत् ।
क्वचिद् विनियमात् कोऽन्यस्तत्कार्यात्मतया स च ॥ २४१ ॥
नैरात्म्यादपि तेनास्य सन्दिग्धं विनिवर्तनम् ।
प्राणादावदृष्टेऽपि देशादिविप्रकृष्टेषु प्राणादिसत्तासंशयः—कदाचित् क्वचिन्नि-
रात्मका अपि प्राणादियुक्ताः स्युः, बाधकाभावात् ॥ २३९ ॥
तथा हि—तस्यामेकस्यां जातौ सम्भाविनोऽप्यर्था धर्मा अव्यक्ति-
व्यापिनो निःशेषतद्व्यक्त्यसम्भविनः सन्ति । ततः क्वचिद् घटादौ निरात्मके
प्राणादिर्नास्तीत्यदृष्ट्यादर्शनमात्रेण समस्तेषु निरात्मकेषु न प्राणाद्यभावस्य
नियमः । बहुषु पार्थिवेषु काष्ठपाषाणादिषु लोहलेख्यत्वदर्शनेऽपि पार्थिव एव
वज्रेऽलोहलेख्यवत् १ । अलोहलेख्यस्येव नासम्भवस्य नियमः ॥ २४० ॥
निरात्मकत्वेन सह प्राणादेर्विरोधस्यादृष्टेर्निरात्मकेष्वपि भावेषु प्राणादे-
र्भावे सत्तायां कः सन्देहं निवारयेत् । न हि प्राणादेर्नैरात्म्येन सहानवस्थान-
लक्षणो विरोधः, क्वचिन्निवर्त्त्यनिवर्त्तकभावानुपलब्धेः । नाप्यन्योन्यपरिहारस्थिति-
लक्षणः, परस्परव्यवच्छेदात्मकत्वाभावात् ।
स्यादेतत् । नैरात्म्यविरुद्धेनात्मना व्याप्तत्वात् प्राणादेः परम्परया नैरात्म्येन
विरोधः ? इत्याह—तस्यात्मनः कार्यतया आत्मतया प्राणादेः क्वचिदात्मनि
विनियमान्नियतत्वात् कोऽन्यः परम्परया विरोधश्चोक्तः स्यात् । तादात्म्यतदु-
त्पत्तिभ्यामेव केनचित् किञ्चिद् व्याप्यते, नान्यथा ॥ २४१ ॥
न चात्मनोऽत्यन्तपरोक्षतया ते सिध्यतः, तत् कथं तन्निमित्तकविरोधस्थितिः !
तेन साक्षात् परम्परया च विरोधाभावेन नैरात्म्याद् विपक्षादपि शब्दात् , न
केवलं सपक्षाद् , अस्य प्राणादेर्निवर्त्तनं सन्दिग्धम् । सन्दिग्धन्वयव्यतिरेकः
प्राणादिरित्यर्थः ।
१. अत्र—'वज्रेऽलोहलेख्यत्वदर्शनेऽपि पार्थिव एव'--इति व्यर्थः पाठो
रा० पुस्तके ।