प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४५४ प्रमाणवार्त्तिके [ अनुपलब्धि-
अन्यथाऽर्थस्य नास्तित्वं गम्यतेऽनुपलम्भतः ।
उपलम्भस्य नास्तित्वमन्येनेत्यनवस्थितिः ॥ २७५ ॥
दृश्यानुपलब्धिः सव्यवहारबाधिका
अदृश्ये निश्चयायोगात् स्थितिरन्यत्र बाध्यते ।
यथाऽलिङ्गोऽन्यसत्त्वेषु विकल्पादिर्न सिध्यति ॥ २७६ ॥
अनिश्चयफला ह्येषा नालं व्यावृत्तिसाधने ।
आद्याधिक्रियते हेतोर्निश्चितेनैव साधने ॥ २७७ ॥
तस्याः स्वयं प्रयोगेषु स्वरूपं वा प्रयुज्यते ।
स्वसत्तामात्रेणाभावव्यवहारहेतुः ॥ २७४ ॥
अन्यथा यदि स्वतो नानुपलब्धिसिद्धिः, तदाऽर्थस्य नास्तित्वमनुपलम्भ-
स्ततो गम्यते । उपलम्भस्य नास्तित्वमनुपलब्धिरन्येनानुपलम्भेन गम्यते,
सोऽप्यनुपलम्भान्तरेणेति अपेक्षायामनवस्थितिः स्यात् ॥ २७५ ॥
भवतु तावद् इयेष्वनुपलब्धावभावप्रतीतिः, अदृश्ये पुनः कथम् ? इत्याह—
अन्यत्र दृश्यानुपलब्धौ सत्यामदृश्ये विषयेऽभावनिश्चयायोगात् सद्द्व्यव-
हारस्य स्थितिर्बाध्यते; उपलम्भपूर्वकत्वात् तस्याः । यथाऽन्येषु सत्त्वेषु
प्राणिषु रागादिविषयो विकल्पः, परचित्तज्ञानादिरादिना, अलिङ्गो लिङ्गरहितः
सद्द्व्यवहारविषयत्वेन न सिध्यति ॥ २७६ ॥
किं पुनरदृश्यानुपलब्धौ सत्यामपि न सिध्यति ? इत्याह—एषा हि सत्य-
प्यर्थे सम्भवन्ती अभावस्यानिश्चयफला । तस्माद् व्यावृत्तेरभावस्य साधने
नालं शक्ता ।
आद्या दृश्यानुपलब्धिः पुनर्व्यावृत्तिसाधनेऽधिक्रियते । कस्माद् ? इत्याह—
हेतोर्विपक्षात् कारणव्यापकानुपलब्धिभ्यां व्यावृत्तेर्निश्चितेनैव साध्यार्थसाधने-
ऽधिकारात् । न हि विपक्षादनिश्चितव्यावृत्तिको हेतुर्गमकः । न हि कारण-
व्यापकानुपलब्धिभ्यामन्यो व्यावृत्तिसाधनः कारणविरुद्धोपलम्भादिष्वपि कारणा-
भावादभावः प्रतिपाद्यः ॥ २७७ ॥
तस्या अनुपलब्धेः प्रयोगेषु स्वयं शब्दप्रतिपादितं वा स्वरूपं प्रयुज्यते,