प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४४६ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
सा चेन्न भेदिका प्राप्तमेकरूपमिदं जगत् ॥ २४९ ॥
भेदकाभेदकत्वे स्याद् व्याहता भिन्नरूपता ।
एकस्य नानारूपत्वे द्वे रूपे पावकेतरौ ॥ २५० ।
तत् तस्या जननं रूपमन्यस्य यदि सैव सा ।
न तस्या जननं रूपं तत् तस्याः सम्भवेत् कथम् ॥ २५१ ॥
ततः स्वभावौ नियतावन्योन्यं हेतुकार्ययोः ।
तस्मात् स्वदृष्टाविव तद् दृष्टे कार्येऽपि गम्यते ॥ २५२ ॥
सामग्री चेत् स्वभेदेन कार्याणां न भेदिका, जगदिदमेकरूपं प्राप्तम् ॥२४९॥
ननु कारणानि कार्यमात्राणि जनयन्ति, न तेषां परस्परतो भेदमपि; ततो
धूमः पावकादिव शक्रमूर्ध्नोऽपि जायेत ? इत्याह-अस्याः सामग्रया भेदकत्वे
भिन्नत्वे भिन्नसामग्रीकार्यविलक्षणकार्यजनकत्वे, अभेदकत्वे च सामग्र्यन्तरकार्य-
जनकत्वेऽभ्युपगम्यमाने एकस्याः सामग्रया भिन्नरूपता नानात्मताऽभ्युपगता
स्यात्, सा च व्याहता । तथा हि-धूमाग्न्यादिसामग्री सामग्र्यन्तरकार्य-
विलक्षणं जनयन्ती तस्य भेदिका प्रतीता । यदि च सामग्र्यन्तरकार्यं च सा
जनयेत, तदाऽभेदिका च स्यात् । तथा चैकस्य शक्रमूर्ध्नो नानारूपत्वे
द्वे रूपे पावकेतरौ स्याताम्-धूमजनकत्वाद् वह्नित्वम्, विलक्षणरूपत्वाच्चावह्नि-
रूपत्वम् । न चैते एकस्य युक्ते; रूपभेदलक्षणत्वाद् वस्तुभेदस्य ॥ २५० ॥
तत् तस्मात् तस्याः शक्रमूर्धादिसामग्र्या जननं धूमोत्पादकं रूपं यदि
विद्यते, तदा सैव दहनात्मिकैव सा शक्रमूर्धादिसामग्री; अग्निधूमयोरन्वयव्यति-
रेकदर्शनात्-स एवाग्निर्यो धूमजनकः, स एव धूमो योऽग्निजन्य इति
निश्चितत्वात् ।
अथ तस्याः शक्रमूर्धादिसामग्र्या जननं रूपं नास्तीति, तदा तद्
धूमाख्यं वह्निजन्यमस्याः कथं सम्भवेत् ! न ह्यधूमहेतोर्धूमजन्म युक्तम्;
यतो धूमजनक एव वह्निः, वह्निजन्यश्च धूमः ॥ २५१ ॥
ततो हेतुकार्ययोरग्निधूमयोः स्वभावौ नियतौ, अन्योन्यं तज्जन-
कत्वतद्भावित्वाभ्याम् । तस्मात् कारणकार्ययोर्नियमाद्व्यभिचारहेतोः यथा