प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४३८ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
निवृत्तिर्नासत: साध्यादसाध्येष्वेव नो ततः ।
नेति सैव निवृत्तिः किं निवृत्तेरसतो मता ॥ २२२ ॥
निवृत्त्यभावस्तु विधिर्वस्तुभावोऽसतोऽपि सन् ।
वस्त्वभावस्तु नास्तीति पश्य बान्ध्यविजृम्भितम् ॥ २२३ ॥
निवृत्तिर्यदि तस्मिन्न हेतोर्वृत्तिः किमिष्यते ।
सापि न प्रतिषेधोऽयं निवृत्तिः किं निषिध्यते ॥ २२४ ॥
विधानं प्रतिषेधं च मुक्त्वा शाब्दोऽस्ति नापरः ।
स्यादेवम्, यदि सपक्षो भवति; किन्तु सात्मकत्वे साध्ये सपक्षो नास्तीत्य-
सतः साध्यात् सपक्षात् प्राणादेर्निवृत्तिर्नास्ति, ततोऽसाध्येषु विपक्षेष्वेव
नो वृत्तिरिति व्यतिरेकित्वमिष्टम् । एवं तर्हि सपक्षादसतो हेतोर्निवृत्तेर्निवृत्ति-
रस्माकमस्तित्वेन येष्टा सैव किन्नेति भवतो मता । यदि ह्यसन् निवृत्तेर्नाधि-
करणम्, तदा निवृत्तिः कथं भविष्यति ! ॥ २२२ ॥
किञ्च — असतोऽपि सपक्षाद्धेतुनिवृत्तेर्नीरूपाया अभावस्तु विधिर्वस्तु-
भावो हेतुसम्भवः सन्निष्यते । यद्यसति सपक्ष हेतुनिवृत्तिर्नास्ति, तदा हेतुरेवा-
स्तीत्युक्तं स्यात् । वस्तुनो हेतोरभावस्तु निवृत्तिशब्दवाच्यो नास्तीति
पश्य बान्ध्यविजृम्भितं परेषाम् । असत्यसत्त्वमविरुद्धम्, विरुद्धं तु सत्त्व-
मित्यर्थः ॥ २२३ ॥
अपि च — हेतोस्तस्मिन्नसति सपक्षे निवृत्तिर्यदि नास्ति, तदा किं
वृत्तिरिष्यते; विधिनिषेधयोरन्योन्यव्यवच्छेदात्मकत्वादेकप्रतिषेधस्य तदपरविधिनान्तरी-
यकत्वात् । ततश्चान्वयव्यतिरेकित्वान् प्राणादिर्न व्यतिरेकी । सा वृत्तिरपि नासति
सपक्षे इति चेत् ? ननु वृत्तिनिषेधः प्रतिषेधोऽयं निवृत्त्यात्मकः । ततश्चासतो
वृत्तिनिवृत्तेरधिकरणत्वात् तस्मिन्निवृत्तिः किं निषिध्यते ! सत्यां च निवृत्तौ
श्रावणत्ववदसाधारणं प्राणादि स्यात् ॥ २२४ ॥
अथाधिकरणतया, अपादानतया वा सतः प्रतीतिर्नास्तीति न तस्मान्निवृत्ति-
रित्युच्यते । एतदर्थं हि विधानं प्रतिषेधं च मुक्त्वाऽपरः शाब्दो व्यवहारो