प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४५० प्रमाणवार्त्तिके [ अनुपलब्धि-
तत्राप्यदृश्यात् पुरुषात् प्राणादेरनिवर्तनात् ।
सन्देहहेतुताख्यात्या दृश्येऽर्थे सेति सूचितम् ॥ २६१ ॥
अनङ्गीकृतवस्त्वंशो निषेधः साध्यतेऽनया ।
वस्तुन्यपि तु पूर्वाभ्यां पर्युदासो विधानतः ॥ २६२ ॥
तत्रोपलभ्येष्वस्तित्वमुपलब्धेर्न चापरम् ।
इत्यज्ञज्ञापनायैकानुपाख्योदाहृतिर्मता ॥ २६३ ॥
उपलब्धिलक्षणप्राप्तविषयत्वमनुपलब्धेर्विशेषणं कथं सिद्धम् ? इति चेदाह—
प्राणादेर्हेतोरदृश्यात् पुरुषादात्मनोऽनिवृत्तेर्निवृत्त्यसिद्धे जीवच्छरीरे सन्देह-
हेतुतया आख्यात्या कथनेन तत्रानुपलब्धावपि दृश्येऽर्थे याऽनुपलब्धिः सा
भावसाधिका, नान्येति सूचितमाचार्येण । यदि त्वनुपलब्धिरित्येव प्रमाणम्,
तदाऽऽत्मनि प्राणादेर्निवृत्तिः सिध्येत् । ततश्च जीवच्छरीरे वर्त्तमानमात्मानं
गमयेदिति न सन्देहहेतुः स्यात् ॥ २६१ ॥
ननु यथा व्यवच्छेदविषयाऽनुपलब्धिः, तथा कार्यस्वभावावपीति अनुप-
लब्धिरेवैको हेतुः स्याद् ? इत्याह—अनयानुपलब्ध्या न केवलं वस्तुनि, अव-
स्तुन्यपि निषेधः केवलो नाङ्गीकृतवस्त्वंशः कारणव्यापकानुपलब्धिभ्यां
वस्तुन्यवच्छेदमात्रम्, अभावव्यवहारश्च साध्यते । यथा प्रदेशे धर्मिणि घटाभावः।
पूर्वाभ्यां कार्यस्वभावाभ्यां त्वन्यव्यवच्छेदे नैकस्य विधानतः पर्युदासः
साध्यते, यथा—अनग्निव्यवच्छेदेनाग्निः, नित्यव्यवच्छेदेनानित्यत्वम् ॥ २६२ ॥
ननु स्वभावानुपलब्धौ कथं तादात्म्यं प्रतिबन्धः ? इत्याह—तत्रोपलभ्येषु
भावेषु विचार्यमाणमस्तित्वमुपलब्धेरपरं न भवति । यदि ह्युपलब्धिः कर्म-
धर्मः, तदोपलभ्यमानतास्तित्वम् । अथ कर्तृधर्मो ज्ञानम्, तदा तदन्वयव्यतिरेकानु-
विधानाद् भावसत्ताव्यवस्थानस्योपचारात् सैव सत्ता । यथा चोपलब्धिरेव सत्ता,
तथाऽनुपलब्धिरेवासत्तेति तादात्म्यमनयोः सम्बन्धः ।
एवं तर्ह्यनुपलब्धिरेवाभावसिद्धिरित्यलं लिङ्गिलिङ्गिभावेन ? इत्याह—अभावः
सिद्धत्वान्न साधनार्हः। तस्मादभावं पश्यतोऽप्यव्यवहरतोऽज्ञस्य मूढस्य ज्ञापनाय
अभावव्यवहाराय एका स्वभावानुपलम्भोदाहृतिर्मता, सा चानुपलब्धिरनुपाख्या