प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४३९
व्यवहारः स चासत्सु नेति प्राप्तात्र मूकता ॥ २२५ ॥
सतां च न निषेधोऽस्ति सोऽसत्सु च न विद्यते ।
जगत्यनेन न्यायेन नञर्थः प्रलयं गतः ॥ २२६ ॥
देशकालनिषेधश्चेद् यथास्ति स निषिध्यते ।
न तथा न यथा सोऽस्ति तथापि न निषिध्यते ॥ २२७ ॥
तस्मादाश्रित्य शब्दार्थं भावाभावसमाश्रयम् ।
अबाह्याश्रयमत्रेष्टं सर्वं विधिनिषेधनम् ॥ २२८ ॥
ताभ्यां स धर्मो सम्बद्धः ख्यात्यभावेऽपि तादृशः ।
नास्ति; तयोरेव शब्दप्रतिपाद्यत्वात् । स च विधिप्रतिषेधव्यवहारोऽसत्सु
नास्तीति अत्रासत्सु 'मूकतैव प्राप्ता । तथा हि असति विधिव्यवहारस्ता-
वन्नास्त्येव, प्रतिषेधोऽपि तन्मते नास्तीति युक्तं मूकत्वम् ॥ २२५ ॥
किञ्च—सताञ्च पदार्थानां न निषेधोऽस्ति; विद्यमानत्वात् । स प्रति-
षेधोऽसत्सु न त्वदभिप्रायाद् विद्यते । अनेन न्यायेन नञोऽर्थः प्रतिषेधो
जगति विषये प्रलयं गतः ! ॥ २२६ ॥
क्वचित् सतामेवार्थानामन्ययोर्देशकालयोर्नञादिना निषेध इष्येत ? यथा
यद्देशकालसम्बद्धत्वेन सोऽर्थो नास्ति, तथा निषिध्यते त्वदभिप्रायादतो
निषेधायोगात् । यथा चास्ति स तथापि न निषिध्यते; सत्त्वात् ॥२२७॥
तस्माच्छब्दस्यार्थमारोपितबहीरूपमन्यव्यवच्छेदमबाह्याश्रयं बाह्यविषय-
रहितं य एव भावाभावयोर्विधिप्रतिषेधविकल्पप्रतिपाद्ययोः समाश्रयस्तमाश्रित्य
व्यवहारे सर्वं विधिनिषेधनमिष्टम् ॥ २२८ ॥
यदि वस्तु शब्दविकल्पाभ्यां विषयीक्रियते सर्वथा, प्रतीतेः शब्दप्रमाणान्तर-
वैफल्यप्रसङ्गः । ततोऽन्यापोह एव विधिनिषेधसम्बन्धयोर्विषयः । तथा शब्दात्
सत्त्वासत्त्वाभ्यां वस्तुनः प्रतीतौ विधिनिषेधयोर्वैफल्यप्रसङ्गः । तस्मात् भावा-
भावसाधारणोऽन्यव्यवच्छेदो विधिप्रतिषेधाभ्यां सम्बध्यत इति ताभ्यां
विधिप्रतिषेधाभ्यां स शब्दार्थो धर्मी सम्बद्धः ख्यातेर्वस्तुतोऽभावेऽपि
तादृशो विधिप्रतिप्रतिषेधसम्बद्धस्यार्थस्य । न हि शब्दार्थ एव कश्चित्;