प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ४४९
नान्तरीयकता ज्ञेया यथास्वं हेत्वपेक्षया ।
स्वभावस्य यथोक्तं प्राग् विनाशकृतकत्वयोः ॥ २५८ ॥
अहेतुत्वगतिन्यायः सर्वोऽयं व्यतिरेकिणः ।
अभ्यूह्यः श्रावणत्वोक्तेः कृतायाः साम्यदृष्टये ॥ २५९ ॥
अनुपलब्धिविचारः
हेतुस्वभावनिवृत्त्यैवार्थनिवृत्तिवर्णनात् ।
सिद्धोदाहरणेत्युक्तानुपलब्धिः पृथग् न तु ॥ २६० ॥
स्वभावस्य च हेतोर्नान्तरीयकता साध्या अविनाभाविता ज्ञेया ।
यथास्वं यस्य स्वभावहेतोर्य आत्मीयस्तादात्म्यसाधको हेतुः साधनं तस्यापेक्षया ।
यथा प्रागुक्तं विनाशकृतकत्वयोस्तादात्म्यसाधनम् । अवश्यं हि कृतकानां
विनाशः । न चार्थसापेक्षाणामवश्यम्भावः । ततः स्वभावत एव कृतकानां नश्व-
राणां विनाशं प्रत्यनपेक्षित्वादिति दर्शितम् । तदेव स्वभावकार्ययोरव्यभिचारि-
त्वाद्धेतुत्वम् । न च प्राणादेरात्मककार्यत्वं सिद्धमिति कथं हेतुता ॥ २५८ ॥
नन्वयं प्राणादेरुक्तो दोषकलाप आचार्येणेष्ट इति कथं गम्यते ?
इत्याह—सर्वस्यासाधारणस्य दोषदुष्टत्वेन साम्यदृष्टये तुल्यतोपदर्शनायाचार्येण
श्रावणत्वस्यासाधारणस्य योक्तिः कृता, तस्या एवायं व्यतिरेकिणः प्राणादे-
रन्यस्य च हेतोरहेतुत्वगतिन्यायः सर्वोऽभ्यूह्यः ॥ २५९ ॥
ननु यथा स्वभावकार्यसिद्ध्यर्थं द्वौ हेतू उक्तौ, तथा अनुपलब्धिरपि वक्तुं
युक्ता; हेतुत्वात् ? स्वभावानुपलब्धिस्तावत् तादात्म्यप्रतिबन्धात् स्वभावहेतोर्न
भिद्यत इति स्वभावहेतुनिर्देशादेव निर्दिष्टा । कारणव्यापकानुपलब्धिभ्याञ्च निषेध्या-
नुपलब्धिरेव प्रतिपाद्यत इति न ते अपि स्वभावानुपलब्धेर्भिद्येते । उदाहरणं
तर्हि कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह—त्रिविधाप्यनुपलब्धिर्विपक्षाद्धेतोः कारणस्य
स्वभावस्य व्यापकस्य निवृत्त्यैवार्थस्य कार्यस्य व्याप्यस्य च निवृत्तेर्वर्णनात्
सिद्धोदाहरणेति न पृथगुक्ता स्वभावानुपलब्धिः कारणव्यापकाभावसाधिका।
तयोरनुपलब्धिस्तु कार्यव्याप्याभावसाधनीति त्रिविधानुपलम्भोदाहरणं सिद्धम् ॥
२६० ॥
प्र० वा० : २९