प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

४३६ प्रमाणवार्त्तिके [ हेतुलक्षण-
विषयेन्द्रियचित्तेभ्यः;
ताः स्वजातिसमुद्भवाः ॥ २१६ ॥
अन्योन्यप्रत्ययापेक्षा अन्वयव्यतिरेकभाक् ।
एतावत्यात्मभावोऽयमनवस्थाऽन्यकल्पने ॥ २१७ ॥
श्रावणत्वेन तत् तुल्यं प्राणादि व्यभिचारतः ।
न तस्य व्यभिचारित्वाद् व्यतिरेकेऽपि चेत् कथम् ॥ २१८ ॥
प्रयत्नाभ्यां प्राणप्रवृत्तिः। स्वस्थस्य साद्गुण्यात् निमेषादेरिच्छाप्रयत्नजत्वं व्यक्तम्।
तेषां च स्मृतीच्छायत्नानामुद्भवो विषयेन्द्रियचित्तेभ्यो यथायोगम्—
क्वचिद् विषयाद् बदरादे रसनास्रावादिहेतो रसादिस्मृतिर्भवति, इन्द्रियाद्वा
बिलादेरपङ्कज्ञानहेतोः प्रदीपमण्डलादिस्मरणं भवति, बुद्धेरेवातद्विषयस्यातीतानु-
कूलतादिस्मृतिरुद्भवति।
ननु षट् प्रवृत्तिबुद्धय एवात्मजाः, प्रवृत्तिबुद्धिजाश्च स्मृत्यादयः, तद्भवाश्च
प्राणादय इति परम्पराऽऽत्महेतुका एव ? इत्याह—ताः षड्बुद्धयः अन्योन्यप्रत्य-
यापेक्षा यस्या य आत्मीयः प्रत्ययः सहकारिकारणमिन्द्रियादि तस्मिन्नपेक्षाऽऽ-
यतिर्यासां तास्तथा सत्यः स्वजातिसमुद्भवाः समनन्तरप्रभवाः, न तु परम्परया-
प्यात्मापेक्षिण्य इत्यर्थः । एतावति कारणकलापेऽयमात्मभावः षडायतनं
गृहीतोऽन्वयव्यतिरेकभाक् प्रतिबद्धः, कारणत्वेन ततोऽन्यस्य कल्पनेऽ-
नवस्था कारणानाम्। तस्मान्नादृष्टसामर्थ्यस्यात्मनो निवृत्तौ प्राणादिनिवृत्तिर्युक्ता ॥
२१६-२१७ ॥
किञ्च—तत् प्राणादिसाधनं श्रावणत्वेन हेतुना व्यभिचारतोऽनैकान्ति-
कत्वात् तुल्यम् ? नैतदस्ति; तस्य श्रावणत्वस्य विपक्षाद् बहुलं व्यतिरेकेऽपि
व्यतिरेकस्य व्यभिचारतः । न हि श्रावणत्वमनित्येभ्यः प्रायो व्यावृत्तमित्य-
नित्यत्वव्यतिरेकाव्यभिचारि शक्यमवसातुम् ; पक्ष एवानित्येन सहाकार्यविरोधात् ।
प्राणादि तु नियमेन विपक्षाद् व्यतिरेकाव्यभिचारीति न युक्तं श्रावणत्वेन तुल्य-
मिति चेत् पृच्छत्याचार्यः—प्राणादिश्रावणत्वेनातुल्यं कथमिति ? ॥ २१८ ॥