प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२० प्रमाणवार्त्तिके
३. कारुणिकत्वादपि भगवान् प्रमाणम्
चार्वाकमतनिरसनपूर्वकं परलोकसाधनम्
साधनं करुणाभ्यासात् सा;
बुद्धेर्देहसंश्रयात् ।
असिद्धोऽभ्यास इति चेन्नाश्रयप्रतिषेधतः ॥ ३६ ॥
प्राणापानेन्द्रियधियां देहादेव न केवलात् ।
सजातिनिरपेक्षाणां जन्म जन्मपरिग्रहे ॥ ३७ ॥
चेदिष्यते, एतागच्छत मुमुक्षवो गृध्रानुपास्महे दूरदर्शिनः, दीर्घश्रुतींश्च
वराहानित्युपहसति ॥ ३५ ॥ उक्तमभिमतं प्रामाण्यम् ॥
नन्वीदृशस्य प्रमाणस्य किं साधनम् ? इत्याह—साधनं करुणा । दुःखाद् १,
दुःखहेतोश्च १ समुद्धरणकामता करुणा । सा भगवतः प्रामाण्यस्य साधनम् ।
सैव करुणा ( कथं जायते ? ) इत्यत आह—अभ्यासात् सा । गोत्रविशेषात्
कल्याणमित्रसंसर्गादनुशयदर्शनाच्च कश्चिन्महासत्त्वः कृपायामुपजातस्पृहः सादर-
निरन्तरानेकजन्मपरम्पराप्रभवाभ्यासेन सात्मीभूतकृपया प्रेर्यमाणः सर्वसत्त्वानां
समुदयहान्या दुःखहानाय मार्गभावनया निरोधप्रापणाय च देशनां कर्तुकामः
स्वयमसाक्षात्कृतस्य देशनायां विप्रलम्भसम्भावनाच्चतुरार्यसत्यानि साक्षात् करोतीति
भगवति साधनं कृपा प्रामाण्यस्य ।
बुद्धेर्देहसंश्रयादसिद्धोऽभ्यास इति चेत् “बुद्धिर्देहमाश्रिता; कार्यत्वात् ,
प्रदीपमिव प्रभा”, “शक्तिरूपत्वाद्वा, मद्यमिव मदशक्तिः”, “गुणत्वाद्वा, पटमिव
शुक्लता”—त्रेधाप्याश्रयविनाशे तस्य नाशात् कुतो जन्मान्तराणि, कथं वा तेष्व-
भ्यासः कृपादेः ? इति चार्वाकाः । तदेतन्न युक्तम् ; आश्रयप्रतिषेधतो बुद्धेः ।
बुद्धिरहितः कायो नाश्रयः, कारणत्वात् , गुणित्वात् , शक्तिमत्त्वाद्वा ॥ ३६ ॥
तत्र कारणत्वं प्रतिषेद्धुमाह—प्राणो वायुरूर्ध्वगः, तद्विपरीतोऽपानः,
इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, धीर्बुद्धिः, तासां सजातिनिरपेक्षाणां कारणभूतपूर्वसजा-
तिप्राणादिपुञ्जनिरपेक्षाणां देहादेव केवलान्न जन्म भवति । कुतः ? इत्याह—
१-१. दुःखाद्दुःखहेतोश्च—रा० ।

प्रमाणसिद्धिः २१
अतिप्रसङ्गात्;
यद् दृष्टं प्रतिसन्धानशक्तिमत् ।
किमासीत् तस्य यन्नास्ति पश्चाद् येन न सन्धिमत् ॥ ३८ ॥
न स कश्चित् पृथिव्यादेरंशो यत्र न जन्तवः ।
संस्वेदजाद्या जायन्ते सर्वं बीजात्मकं ततः ॥ ३९ ॥
जन्मपरिग्रहेऽतिप्रसङ्गात् । यदि महाभूतेभ्य एव केवलेभ्यः प्राणादीनां
जन्मग्रहः, तदा सर्वस्माद् भवेयुरिति सर्वं प्राणिमयं जगत् स्यात् ; न चास्त्ये-
तत्, तस्मात् पूर्वसजातिसापेक्षाणामेवाक्षादीनां देहाज्जन्मेति पूर्वजन्मप्रतिबन्ध-
सिद्धिः ॥ ३७ ॥
भाविजन्मपरम्परासिद्ध्यर्थमप्याह—यत् प्राणापानादिमध्यावस्थायां प्राणा-
दीनामुत्पादशक्तियुक्तं दृष्टं तस्य किमासीत् प्रतिसन्धानकालेऽधिकं यत्
पश्चान्मरणकाले नास्ति येन तद्वैकल्यात् तदा न सन्धिमत् समग्राप्रतिबद्ध-
कारणत्वात् प्रतिसन्धानं प्राप्तमित्यर्थः ॥ ३८ ॥
स्यादेतत्—पूर्वसजातिहेतुकमिन्द्रियादि न भवति, किन्तु देहहेतुकमेवेदम्,
न चातिप्रसङ्गः; केषाञ्चिदेव भूतपरिणामानां देहात्मकानां तद्धेतुत्वात्, अन्येषाञ्च
तद्विरुद्धस्वभावानामहेतुत्वात्, सुवर्णबीजाबीजपाषाणवत् ? अत्राह---न स कश्चित्
पृथिव्यादेरंशः प्रदेशो यत्र जन्तवः संस्वेदजाद्याः, आद्यशब्दाज्जरायुजाण्डज-
प्रभृतयः, न जायन्ते, ततः सर्वं भूतपरिणतिजातं प्राणादिजनने बीजात्मक-
मिति नास्ति बीजविरुद्धस्वभावता कस्यचित् । सुवर्णासुवर्णबीजत्वं तु पाषाणा-
दीनां सुवर्णपरमाणूनामेव सदसत्त्वाभ्यामिति विषमो दृष्टान्तः ॥ ३९ ॥
ननु भूतमात्रहेतुकत्वाविशेषेऽपि परिणामस्य यथा विशेषः सुवर्णपरमाणु-
मयत्वेतराभ्याम्, तथा प्राणादिहेतुत्वाभ्यामपि स्यात् ? उक्तमेवात्र सर्वत्र प्राणिनां
दृष्टे सर्वं तद्बीजात्मकमिति नास्त्येवाबीजात्मकता कस्यचित् परिणामस्य । अत्रापि
वा तुल्यः प्रसङ्गः—यदि भूतमात्रहेतुकोऽयं बीजपरिणामः, सर्वस्तथा स्यात्;
हेत्वविशेषे कार्यविशेषायोगात् ।

३२ प्रमाणवार्त्तिके
तत् सजात्यनपेक्षाणामक्षादीनां¹ समुद्भवे ।
परिणामो यथैकस्य स्यात् सर्वस्याविशेषतः ॥ ४० ॥
प्रत्येकमुपघातेऽपि नेन्द्रियाणां मनोमतेः ।
उपघातोऽस्ति;
भङ्गेऽस्यास्तेषां भङ्गश्च दृश्यते ॥ ४१ ॥
तस्मात् स्थित्याश्रयो बुद्धेर्बुद्धिमेव समाश्रितः ।
ननु भूतान्यप्यवान्तरानेकविविधविशेषभाञ्जि विचित्राः परिणतीर्जनयन्तीति न
समानताप्रसङ्गः ? न तावत् सविशेषो भूतमात्रात्; सर्वत्र प्रसङ्गात् । न चान्यतः;
अन्यस्याभावात् । अस्माकं तु कर्मापि सहकारि सम्मतम्, तद्वैचित्र्यात् विचित्रं
कार्यजातमुचितम् ।
शक्तिपक्षं निषेद्धुमाह—तत् तस्माद् भूतमात्रहेतुत्वात् सजात्यनपेक्षाणा-
मक्षादीनां¹ समुद्भवे स्वीक्रियमाणे परिणामो यथैकस्य देहस्यातद्भूतप्राणा-
पानेन्द्रियचैतन्यशक्तितया, तथा सर्वस्य लोष्टादेरपि स्याद् हेतोरविशेषतः ।
अत एव हि प्रसङ्गाद् गुणपक्षोऽपि प्रतिक्षिप्तो बोद्धव्यः । तस्मादाश्रयत्वमपि
नास्ति; अनिन्द्रियस्य कायस्य कारणत्व-शक्तिमत्त्व-गुणवत्त्वानामयोगतः² ॥४०॥
सेन्द्रियोऽपि कायो बुद्धेराश्रयो न युक्त इति वक्तुमाह—इन्द्रियाणां
प्रत्येकं यथास्वं प्रत्ययैः उपघातेऽपि सति मनोमतेर्विकल्पबुद्धेः उपघातः
पटुमन्दतादिलक्षणो नास्ति । यद्धि यदाश्रितं तत् तद्विकारे विक्रियते, यथा—
घटस्य दाहादौ तच्छुक्लत्वादि । तस्मान्न तदाश्रिता बुद्धिः ।
विपर्ययमेवाख्यातुमाह—भयशोकादिभिरस्या मनोबुद्धेर्भङ्गे³ विकारे (वा)
सति तेषामिन्द्रियाणां भङ्गो विकारश्च दृश्यते । हर्षादिना च परिपुष्टिरिति
विकल्पबुद्धिविकारविकारित्वादिन्द्रियाण्येव तदाश्रितानि ॥ ४१ ॥
तस्माद् बुद्धेः स्थिराश्रयः समानजातीयः कश्चिन्न सेन्द्रियः कायः ।
१. स्वजात्य०--रा० । २. कारणत्वशक्तिमत्त्वे गुणत्वा०—रा० ।
३. नाशे इत्यर्थः ।

प्रमाणसिद्धिः ३३
कश्चिन्निमित्तमक्षाणां तस्मादक्षाणि बुद्धितः ॥ ४२ ॥
यादृश्याक्षेपिका साऽसीत् पश्चादप्यस्तु तादृशी ।
तज्ज्ञानैरुपकार्यत्वाद्युक्तं कायाश्रितं मनः ॥ ४३ ॥
यद्यप्यक्षैर्विना बुद्धिर्न तान्यपि तया विना ।
तथाप्यन्योऽन्यहेतुत्वं ततोऽप्यन्योऽन्यहेतुके ॥ ४४ ॥
विज्ञानसिद्धिः
नाक्रमात् क्रमिणो भावो नाप्यपेक्षाऽविशेषिणः ।
स तर्हि तदाश्रितो भविष्यति ? न; स च बुद्धिमेव समाश्रितः, निमित्त-
श्चाक्षाणाम् । तस्मादक्षाणि बुद्धितः, न बुद्धिस्तेभ्यः ॥ ४२ ॥
ततो जन्मादौ यादृशी दृष्टात्मग्रहयोगिनी बुद्धिराक्षेपिका बुद्धीन्द्रियादी-
नामासीत् , पश्चादपि मरणावस्थायामपि तादृश्याक्षेपिका भवतु । जन्मान्तरस्य
शरीरान्तरसम्बद्धबुद्धीन्द्रियाद्युत्पादनलक्षणस्येति पूर्वोक्तनिगमनम् ।
ननु कायाश्रितत्वं मनसोऽप्युक्तं भगवता—“अन्योऽन्यानुविधायित्वं काय-
मनसोः” ( ) इति वदता, तत्कथम् ? इत्याह—तज्ज्ञानैः कायविषयैर्ज्ञानै
रूपादिग्राहिभिरुपकार्यत्वात् मनसः सुखोत्साहादिरूपेणोक्तं भगवता कायाश्रितं
मनोविज्ञानम् , न साक्षात्तदुत्पत्तेः ॥ ४३ ॥
नन्विन्द्रियाणि विना न बुद्धिरिति युक्तमाश्रयत्वमेषाम् ? इत्याह—यद्य-
प्यक्षैर्विना बुद्धिर्न भवति, तान्यप्यक्षाणि तया विना न भवन्ति; भूतमात्रा-
दुत्पत्तेः सर्वस्मादुत्पत्तिप्रसङ्गादित्युक्तेः । तथाप्यन्योऽन्यहेतुत्वमुक्तं भवति ।
ततोऽप्यन्योऽन्यहेतुके कायमनसी मध्यावस्थावत् अनादितादृक्प्रवाहवती—
इति सिद्धः परलोकः ॥ ४४ ॥
किञ्च—नाक्रमात् क्रमिणः १ कार्यस्य भावः; क्रमरहितत्वात् कारणस्य ।
तन्निष्पाद्यानि कार्याणि २ सकृज्जायेरन् । क्रमवतः सहकारिणोऽपेक्ष्य क्रमाज्जन-
यिष्यतीति चेत् ? नाप्यविशेषिणः स्थिरेकरूपस्य परैरनाधेयविशेषस्य परेषां
१. क्षणिकस्येति भावः ।
२. इन्द्रियविज्ञानादीनीति शेषः ।

२४ प्रमाणवार्त्तिके
क्रमाद् भवन्ती धीः कायात् क्रमन्तस्यापि 'शंसति ॥ ४५ ॥
प्रतिक्षणमपूर्वस्य पूर्वः पूर्वः क्षणो भवेत् ।
तस्य हेतुरतो हेतुर्दृष्ट एवास्तु सर्वदा ॥ ४६ ॥
चित्तान्तरस्य सन्धाने को विरोधोऽन्त्यचेतसः ।
तद्वदप्यर्हतश्चित्तमसन्धानं कुतो मतम् ॥ ४७ ॥
असिद्धार्थः प्रमाणेन किं सिद्धान्तोऽनुगम्यते ।
सहकारिणामपेक्षाऽस्ति । तस्मात् क्रमाद् भवन्ती धीः कायात् क्रमन्तस्यापि
कायस्य शंसति२ ॥ ४५ ॥
ततश्च—प्रतिक्षणमपूर्वस्य बुद्धीन्द्रियकायसमुदायस्य कार्यस्य पूर्वः पूर्वः
क्षणस्तादृशो हेतुर्भवेत्, अतः कारणादनन्तरस्य बुद्धीन्द्रियादेर्हेतुर्मध्यावस्थावद् दृष्ट
एव बुद्धीन्द्रियादिकलापः सर्वदा ऐहिकजन्मादौ वामुत्रिकजन्मादौ चास्तु ॥४६॥
ननु यदि सविज्ञानकायत्वात् तथाभूतजननानुमानेन परलोकसिद्धिः, तदा
'मरणचित्तत्वाच्चित्तान्तराप्रतिसन्धानमर्हच्चरमचित्तवत्' इति कस्मान्नानुमीयते ?
इत्याह—चित्तान्तरस्य सन्धाने को विरोधोऽन्यचेतसो मरणचित्तस्य ! न
कश्चित् । तथा हि—न तावन्मरणचित्तेन चित्तान्तरसन्धानस्य सहानवस्थानलक्षणो
विरोधः; निवर्त्यनिवर्तकत्वाभावात् । नापि परस्परपरिहारस्थितिलक्षणः; अमरण-
चित्तव्यवच्छेदेन मरणचित्तस्यावस्थानात् । तद्वदप्यर्हतश्चित्तमसन्धानं कुतः
प्रमाणात् मतं येन दृष्टान्तः स्यात् । न ह्यर्हन् भवतां३ सिद्धः; तद्धाधनाय
यत्नात् ॥ ४७ ॥
अथाभ्युपगम्यते, तदा तस्य क्लेशविसंयोगकृतमसन्धानम्, नान्यथा । स
च न पृथग्जनानामिति कथं तेषां मरणचित्तमसन्धानम् । क्लेशविसंयोगो हि
प्रतिसन्धानविरोधी लक्ष्यते, न मरणचित्तम् ।
स्यादेतद्—भवत्सिद्धान्तसिद्धमर्हच्चित्तमसन्धानम्, तत एव दृष्टान्त-
सिद्धिः ? अत्राह—असिद्धार्थोऽनिश्चितार्थः प्रमाणेन किं सिद्धान्तोऽनुगम्यते;
१. क्रमं तस्यापि--रा० । २. अनुमापयतीत्यर्थः ।
३. चार्वाकाणामित्यर्थः ।

प्रमाणसिद्धिः २५
हेतोर्वैकल्यतस्तच्चेत् किं तदेवाऽत्र नोदितम् ॥ ४८ ॥
तद्धीवन्न ग्रहणप्राप्तेर्मनोज्ञानं न सेन्द्रियात् ।
ज्ञानोत्पादनसामर्थ्यभेदान्न सकलादपि ॥ ४९ ॥
अचेतनत्वान्नान्यस्माद्;
हेत्वभेदात् सहस्थितिः ।
अक्षवद् रूपरसवद् अर्थद्वारेण विक्रिया ॥ ५० ॥
तदनुरोधेन परलोकस्याभ्युपगमप्रसङ्गात् । अथ हेतोराश्वासप्रश्वासेन्द्रियपाटवादे-
र्वैकल्यतो मरणचित्तस्य तदप्रतिसन्धानमिति चेत् ? किं तदेव हेतुवैकल्यमत्रा-
प्रतिसन्धाने साधनत्वे नोदितम् ! दृष्टान्तविकलं तु मरणचित्तमुक्तम् । आश्वा-
सादिहेतुत्वनिषेधं च वक्ष्यति ॥ ४८ ॥
कायश्च हेतुर्भवन् सेन्द्रियो वा स्याद् ? अनिन्द्रियो वा ? सेन्द्रियोऽपि प्रत्येक-
मिन्द्रियैः सहितः ? समस्तैर्वा ? तत्र प्रथमपक्षे तस्या इन्द्रियधिय इव विकल्प्य-
मानेषु रूपादिषु स्पष्टतरस्य ग्रहणस्य प्राप्तेः । मनोज्ञानं न सेन्द्रियात्
कायात् ; इन्द्रियजन्यस्य स्पष्टतयाऽन्तज्ञानादिषु व्याप्तिदृष्टेः । द्वितीयपक्षेऽ-
प्याह—प्रत्येकमिन्द्रियाणां रूपादिग्रहणप्रतिनियतज्ञानोत्पादनसामर्थ्यभेदात्
दृष्टात् न सकलादपीन्द्रियकलापात् प्रतिनियतविषयाग्राहिणो मनोविज्ञानस्य
सम्भवः । एकेन्द्रियवैकल्येऽप्यनुत्पादप्रसङ्गाच्च ॥ ४९ ॥
नाप्यनिन्द्रियो हेतुरित्याह—अचेतनत्वान्नान्यस्मादनिन्द्रियात् केशनखा-
देरिव मनोज्ञानम् ।
नन्वचेतनत्वं किमिन्द्रियज्ञानरहितत्वम् ? उत मनोज्ञानविमुक्तत्वम् ? तत्राद्य-
मिष्टमेव, इन्द्रियस्याभावे तज्ज्ञानाभावात् ; अन्त्ये साध्याविशिष्टत्वं हेतोः, मनो-
ज्ञानस्यैव साध्यत्वात् ? उच्यते; यथा स्पर्शादयः स्पर्शज्ञानेन चेत्यन्ते, न तथा
नखकेशादय इत्यचेतनाः । चेतनाप्रतिबद्धं च मनोविज्ञानं तदभावे न स्यात् ।
ननु यदि न काय आश्रयः कथं सहस्थितिः ? इत्यत आह—हेतोः
कर्मसंज्ञितस्याभेदात् । एकसामग्रीप्रतिबद्धत्वात् सहस्थितिः, न त्वाश्रयाश्रयिभा-
वात् । अक्षवद्, रूपरसवत् । यथाऽक्षाणि रूपरसादयश्च परस्परमनाश्रयाश्रयिभूता

२६ प्रमाणवार्त्तिके
सत्तोपकारिणी यस्य नित्यं तदनुबन्धतः ।
स हेतुः सप्तमी तस्मादुत्पादादिति चोच्यते ॥ ५१ ॥
अस्तूपकारको वापि कदाचिच्चित्तसन्ततेः ।
वह्नयादिवद् घटादीनां विनिवृत्तिर्न तावता ॥ ५२ ॥
अनिवृत्तिप्रसङ्गश्च देहे तिष्ठति चेतसः ।
तद्भावभावाद् वश्यत्वात् प्राणापानौ ततो न तत् ॥ ५३ ॥
अप्येकसामग्र्यधीनत्वात् सहस्थितिमन्तः । ननु यो यद्विकारेण विक्रियते स तदा-
श्रितः, यथा चक्षुरादिविकारेण विक्रियमाणं तज्ज्ञानं चक्षुराद्याश्रितम् ; विषश्लेष्मा-
दिना कायविकारे च विक्रियते मनोविज्ञानम्, अतस्तदाश्रितम् ? इत्याह—
“तज्ज्ञानेरुपकार्यत्वात्” इत्यादिनोक्तमपि अर्थद्वारेण विक्रिया आलम्ब्यमाना
हि शस्त्रप्रहारादयो विकारयन्ति मानसम्, न त्वाश्रयत्वेन ॥ ५० ॥
न चोपकारक इत्येवाश्रयः, किन्तु निर्वर्त्तकः; तदाह—यस्य सत्ता
निर्वर्त्त्यस्य उपकारिणी स हेतुः, स एवाश्रयः । कथमुपकारिणी ? नित्यं तस्य
निर्वर्त्त्यस्यानुबन्धतोऽनुवर्त्तनात्। यस्य तु कदाचिदुपकारकत्वम्, असौ विशेषस्यैव
हेतुर्न धर्मिणः; तदभावेऽपि तद्भावात् । चित्तमात्रप्रतिबद्धं च चित्तम्; तद्विशेषस्तु
कायादिहेतुकः । अतो नायं हेतुः । न च तन्निवृत्त्या निवृत्तिश्चित्तस्य । नित्या-
नुबन्धितया हेतुत्वमभिप्रेत्य चास्मिन् सतीदं भवतीति सप्तम्युच्यते, तस्मादिति
च पञ्चमी, तद्धेत्वनुबद्धां कार्यतां चाभिप्रेत्योत्पादादिति चोच्यते ॥ ५१ ॥
ननु हेतुरुपकारकः, कथञ्चिदुपकुर्वन् दृश्यते च कदाचिद् देहश्चित्तम् ?
अत आह—अस्तूपकारको वापि कदाचिच्चित्तसन्ततेर्देहो वह्नयादिवद्
घटादीनाम्, न च तावतोपकारकनिवृत्त्या उपकार्यस्य निवृत्तिः । न हि
वह्निर्घटस्यापाकमुपकारं कुर्वन्नपि स्वनिवृत्त्या निवर्त्तकः ॥ ५२ ॥
किञ्च—अनिवृत्तिप्रसंगश्च देहे तिष्ठति चेतसः । स्वजातिनिरपेक्षस्य
देहमात्रहेतुकस्याविकलहेतोरनुत्पत्त्ययोगात् । ततो यावद्देहस्तावन्न मरणं भवेत् ।
प्राणापानावपि चित्तकारणम्, तयोर्वैकल्यान्मरणभावस्थायां न चित्तोत्पाद इति
चेत् ? आह—तस्य चित्तस्य भावे भावात् प्राणापानौ ततो भवतः । चित्त-

प्रमाणसिद्धिः २७
प्रेरणाकर्षणे वायोः प्रयत्नेन विना कुतः ।
निर्ह्रासातिशयापत्तिर्निर्ह्रासातिशयात् तयोः ॥ ५४ ॥
तुल्यः प्रसङ्गोऽपि तयोः;
न तुल्यं चित्तकारणे ।
स्थित्यावेधकमन्यच्च यतः कारणमिष्यते ॥ ५५ ॥
न दोषैर्विगुणो देहो हेतुर्वर्त्यादिवद् यदि ।
मृते शमीकृते दोषे पुनरुज्जीवनं भवेत् ॥ ५६ ॥
वश्यत्वाच्च तत एव तौ, न तु ताभ्यां तच्चित्तम् ; विपर्ययात् ॥ ५३ ॥
एतद्धेतुद्वयसिद्ध्यर्थमाह—बहिरन्तश्च प्रेरणाकर्षणे वायोर्यथाक्रमं प्राणा-
पानौ पुरुषस्य बुद्धिलक्षणं प्रयत्नेन विना कुतः सम्भवतः ! तस्मात् तदधीनौ ।
किञ्च—यदि प्राणापानहेतुकं चित्तम्, तदा चित्तस्य निर्ह्रासातिशयापत्ति-
रपकर्षोत्कर्षापत्तिः । निर्ह्रासातिशयात् तयोः प्राणापानयोः; कारणविशेषानुका-
रित्वात् कार्यविशेषस्य ॥ ५४ ॥
अपि च—तयोरपि प्राणापानयोर्देहे तिष्ठत्यनिवृत्तिप्रसङ्गस्तुल्यः, तद्धेतु-
त्वात् तयोः । ततो मरणकाले प्राणापानवैकल्याभावाच्चित्तानिवृत्तिप्रसङ्गस्तदवस्थः ।
स्यादेतत्—चित्तकारणेऽपि चित्ते स्वीक्रियमाणे मरणसमये चित्तानपायात्
चित्तोत्पत्तौ यावद्देहेऽनिवृत्तिप्रसङ्गः ? इत्याह¹—न तुल्यं चित्तकारणे चैतन्ये
प्रसञ्जनम् । न खल्वनुवर्तकमेव कारणमिष्टं येन नित्यं तस्मिन्नाश्रये स्यात्, किं
तर्हि ? स्थित्यावेधकमन्यच्च कर्माख्यं कारणं यत इष्यते, तस्मात् तेन
कर्मणा यावत्कालं तद्देहे स्थितिरक्षिप्ता । तत ऊर्ध्वं हेत्वपायान्न प्रवर्तते, देहान्तरे
तु वर्तत इत्यसमानत्वम् ॥ ५५ ॥
दोषैर्वातादिभिर्विगुणीकृतो देहो न हेतुश्चैतन्यस्य प्राणापानादेश्च, वर्त्त्या-
दिवद् यदि यथा विगुणीकृतो वर्त्त्यादिर्न दीपस्य हेतुः । तदा मृते शरीरे चैतन्या-
दिनाशान्मृतस्य शमीभवन्ति दोषा इति शमीकृते दोषे विकारविकारिण्यारोग्य-
लाभाद्धेतोर्देहस्य पुनरुज्जीवनं प्राणापानं चैतन्योत्पत्तिलक्षणं भवेत् ॥ ५६ ॥
१. सिद्धान्तवादीति शेषः ।

२८ प्रमाणवार्त्तिके
निवृत्तेऽप्यनले काष्ठविकाराविनिवृत्तिवत् ।
तस्यानिवृत्तिरिति चेन्न चिकित्साप्रयोगतः ॥ ५७ ॥
अपुनर्भावतः किञ्चिद् विकारजननं क्वचित् ।
किञ्चिद् विपर्ययादग्निर्यथा काष्ठसुवर्णयोः ॥ ५८ ॥
आद्यस्याल्पोऽप्यसंहार्यः प्रत्यानेयस्तु यत्कृतः ।
विकारः स्यात् पुनर्भाविः तस्य हेम्नि खरत्ववत् ॥ ५९ ॥
दुर्लभत्वात् समाधातुरसाध्यं किञ्चिदीरितम् ।
आयुःक्षयाद् वा; दोषे तु केवले नास्त्यसाध्यता ॥ ६० ॥
निवृत्तेऽप्यनले हेतौ काष्ठविकारस्याङ्गारादेरविनिवृत्तिवत् । तस्य
चैतन्यादिनिरोधस्यानिवृत्तिर्निवृत्तिर्न भवति तद्दोषे मृतशरीरान्निवृत्तेऽपीति चेत् ?
न; चिकित्साप्रयोगतः ॥ ५७ ॥
स्यादेतद्—यद्यनिवर्त्या दोषाणां विकाराः स्युः; दृश्यन्ते च चिकित्स्यमाना
दोषविकारा ज्वरादयः ? एतदेवाह—किञ्चिद् वस्तु क्वचिद् विकार्ये विकारस्य
जननं जनकमपुनर्भावतो यथा विकारस्यापुनर्भावो निर्विकारत्वं पुनर्न भवति,
यथा—अग्निः काष्ठे । किञ्चिदेव तद्विपर्ययात्, यथा—अग्निः सुवर्णे ॥ ५८ ॥
तत्राद्यस्य विकारस्याल्पोऽपि विकारः श्यामतादिकोऽसंहार्योऽनिवर्त-
नीयः । प्रत्यानेयो निवर्तनीयस्तु यत्कृतो विकारस्तस्य विकार्यस्य पुनर्भावः
स्यात् विकारनिवृत्त्या पूर्वावस्थापत्तिः । वह्निकृते द्रवत्वे निवृत्ते हेम्नि खरत्ववत्
दृढत्वमिव ॥ ५९ ॥
ननु यदि निवर्तनीयो दोषविकारः, तदा न कश्चिदसाध्यो व्याधिः स्यात् ?
इत्याह¹—यत्किञ्चिदसाध्यं व्याधिजातमुक्तं तत् समाधातुः सद्यो दोषशमनौ-
षधरसायनादेर्दुर्लभत्वात् कर्माक्षिप्तस्यायुषस्तच्छरीरसहचरचैतन्यादिस्थितिहेतोर्वा
क्षयात् । भूतमात्रवादिनः—केवले दोषे तु स्वीक्रियमाणे नास्त्यसाध्यता
कस्यचिद् व्याधेः; भूतमात्रारब्धस्य दोषस्य चिकित्सादृष्टेः । विशेषकारिणश्च
हेतोरभावात् ॥ ६० ॥
१. सिद्धान्तवादीति शेषः ।

प्रमाणसिद्धिः २९
मृते विषादिसंहारात् तद्दंशच्छेदतोऽपि वा ।
विकारहेतोर्विगमे स नोच्छ्वसिति किं पुनः ॥ ६१ ॥
उपादानाविकारेण नोपादेयस्य विक्रिया ।
कर्तुं शक्याऽविकारेण मृदः कुण्डादिनो यथा ॥ ६२ ॥
अविकृत्य हि यद् वस्तु यः पदार्थो विकार्यते ।
उपादानं न तत् तस्य युक्तं गोगवयादिवत् ॥ ६३ ॥
चेतःशरीरयोरेवम्,
तद्धेतोः कार्यजन्मनः ।
सहकारात् सहस्थानमग्निताम्रद्रवत्ववत् ॥ ६४ ॥
तथा—विषादिना मृते प्राणिनि सति दंशस्थाने विषादेः संहारात्
संगणनात् तस्य दंशस्थानस्य च्छेदतोऽपि वा विकारहेतोर्मरणहेतोर्विषादेर्विग-
मात् स मृतः पुनः किं नोच्छ्वसिति ! कस्मात् ? चैतन्यहेतोर्देहस्य विकार-
त्वात् युक्तमुच्छ्वसितुम् ॥ ६१ ॥
किञ्च—यद्युपादानं देहश्चित्तस्य तदोपादानस्य देहस्याविकारेण विकारं
विनोपादेयस्य चित्तस्य विक्रिया न कर्तुं शक्या स्यात् । यथा कुण्डाद्युपा-
दानभूताया मृदो विकारेण विना कुण्डादिनो विकारः कर्तुमशक्यः ॥ ६२ ॥
कस्मादेवम् ? इत्याह—हि यस्मात् अविकृत्य यद्वस्तु किञ्चिद् यः पदार्थो
विकार्यते उपादानं न तत्तस्य पदार्थस्य युक्तम्, गोगवयादिवत् गोग-
वययोरिव नोपादानोपादेयभावः; एकस्याविकारेणापरस्य विकारात् ॥ ६३ ॥
चेतःशरीरयोरेवं शरीरमविकृत्यैव भयशोकादिना समनन्तरप्रत्ययविकार-
मात्रेण चेतसो विकारोत्पत्तेः नोपादानोपादेयभावः; यदि नाम देहोऽपि कथ-
ञ्चिदुपकारकश्चित्तस्यावस्थाविशेषहेतुत्वात् , तथापि सन्तानहेतुत्वाभावान् नोपादानम् ।
अतस्तन्निवृत्त्या न चैतन्यनिवृत्तिः, अवस्थाविशेष एव निवर्तेत ।
कथं तर्हि सहावस्थानं चेतःशरीरयोः ? इत्याह— ( सहकारादित्यादि ) ।
तस्य चेतः शरीरस्य च हेतोः पूर्वचित्तक्षणस्य कललादेश्च सहकारात् सह-

३० प्रमाणवार्त्तिके
अनाश्रयात् सदसतोर्नाश्रयः स्थितिकारणम् ।
सतश्चेदाश्रयो नास्याः स्थातुरव्यतिरेकतः ॥ ६५ ॥
व्यतिरेकेऽपि तद्धेतुस्तेन भावस्य किं कृतम् ।
अविनाशप्रसङ्गः स नाशहेतोर्मतो यदि ॥ ६६ ॥
तुल्यः प्रसङ्गस्तत्रापि;
किं पुनः स्थितिहेतुना ।
आ नाशकागमात् स्थानं ततश्चेद् वस्तुधर्मता ॥ ६७ ॥
कारणात् कार्ययोश्चित्तदेहयोर्जन्मन उत्पादात् तयोः सहस्थानं भवति ।
यथा—अग्निताम्रजन्मनोर्लोहिताम्रद्रवत्वयोः सहावस्थितिः ॥ ६४ ॥
ननु देहश्चित्तस्याश्रयस्ततः सहस्थितिः स्यात् ? इत्याह—अनाश्रयात्¹
सदसतोर्नाश्रयः न ह्यकारणमाश्रयः; अतिप्रसङ्गात् । सतश्च निष्पन्नत्वान्
नाश्रयः कश्चित् । असतोऽपि वा कारणं किञ्चित् स्यात् , न त्वाश्रयः; स्वरूप-
स्यैवाभावात् । सतः स्थितिकारणमाश्रयश्चेदिष्यते, नैतदपि युक्तम्; अस्याः
स्थातुरव्यतिरेकतः । न हि स्थितिर्नाम स्थातुः पदार्थात् भिन्ना, यां कुर्वत
आश्रयत्वम् ॥ ६५ ॥
व्यतिरेकेऽपि वा स्वीक्रियमाणे तद्धेतुराश्रयः स्यात् । तेन चाश्रयाभि-
मतेन भावस्य स्थितिमतः किं कृतं येनासावाश्रयः !
स्यादेतद्—भावसम्बन्धिनी स्थितिर्भावं स्थापयति तेन तत्कर्तुराश्रयत्वम् ?
इत्याह—( अविनाशेत्यादि । ) यदि स्थित्योत्पन्नया भावः स्थाप्यते, तदा न
कदाचिदस्य भावस्य विनाशः स्यात् । स नाशहेतोर्मुद्गरादेर्मतो यदि, तुल्यः
प्रसङ्गस्तत्रापि । नाशोऽपि न तावद् भावाद्व्यतिरिक्तः क्रियते; तस्योत्पन्नत्वात् ।
व्यतिरिक्तेऽपि नाशे कृते भावस्तदवस्थ इति प्राग्वदुपलम्भादिप्रसङ्गः ।
किञ्च—यदि नाशहेतुना नाशः क्रियते तदा किं पुनः स्थितिहेतुना
आश्रयेण । यावन्नाशहेतुर्नापतति तावत् स्वयमेव स्थास्यति, आपतिताच्च
तस्मान्नैष रक्षणक्षम इति किमनेन स्वीकृतेन ! आ नाशकागामाद्धि नाश-
१. आश्रयत्वरहितादित्यर्थः ।

प्रमाणसिद्धिः ३१
नाशस्य;
सत्यबाधोऽसाविति किं स्थितिहेतुना ।
यथा जलादेराधार इति चेत् तुल्यमत्र च ॥ ६८ ॥
प्रतिक्षणविनाशे हि भावानां भावसन्ततेः ।
तथोत्पत्तेः सहेतुत्वादाश्रयोऽयुक्तमन्यथा ॥ ६९ ॥
स्यादाधारो जलादीनां गमनप्रतिबन्धतः ।
अगतीनां किमाधारैर्गुणसामान्यकर्मणाम् ॥ ७० ॥
एतेन समवायश्च समवायि च कारणम् ।
क्तागमनं यावत् तत आश्रयात् स्थानं चेदिष्यते, एवं तर्हि वस्तुधर्मता
नाशस्य ॥ ६६-६७ ॥
यदि नश्वरो भावः, तदाश्रयेण नाशकोपनिपातं यावत् स्थाप्येत; अन्यथा
तु स्वयमेव स्थितिमान्, किमाश्रयेण !
एवं सत्यबाधोऽसाविति किं स्थितिहेतुना ! विद्यमाने वस्तुनि स्वभा-
वत्वात् अबाधः = बाधरहितोऽसौ नाश इति किं स्थितिहेतुना स्वीकृतेनापि !
यथा जलादेः सत एवाधारो घटादिः, तथा चित्तस्य देह इति चेत् ?
तुल्यमत्र च प्रागुक्तं सकलम् ॥ ६८ ॥
कथं तर्ह्याधारव्यवहारः समर्थनीयः ? इत्याह—भावानां हि विनश्वर-
स्वभावतया प्रतिक्षणविनाशे यो भावः सहकारी भावसन्ततेः, तथा तादृश्याः
स्वोपादानदेशाया उत्पत्तेर्निमित्तं सहेतुत्वादाश्रयः, न त्वन्यथा; अयुक्तत्वात्
॥ ६९ ॥
एवं सामान्येनाश्रयाश्रयिभावदूषणमभिधाय द्रव्यदूषणादौ विशेषे दूषणं
वक्तुमाह—स्यादाधारो जलादीनां प्रसर्पणधर्माणां गमनप्रतिबन्धतः
कुण्डादिः अगतीनां निष्क्रियत्वात् किमाधारैः गुणिव्यक्त्यादिभिर्गुणसामान्य-
कर्मणां पदार्थानाम् ॥ ७० ॥
एतेनाश्रयाश्रयिभावप्रतिषेधेन समवायोऽयुतसिद्धानामाधार्याधारभूताना-
मिहेति प्रत्ययहेतुः, यथा व्यक्तिसामान्ययोः समवायिकारणं च स्वसमवेतकार्य-

वयविषु समवेतः ।
ते चान्येष्विति यावत्परमाणव आश्रयावधयः, तेषां नित्यत्वात् तदाश्रितं
द्व्यणुकं नित्यम्—इत्यनया परम्परया गुणेऽपि नित्यः स्यात् ? इत्याह—तस्मात्
सर्वस्य भावस्य बुद्ध्यादेः शुक्लादेश्च न विनाशः कदाचन प्राप्नोति ॥७३॥
किञ्च—स्वयं विनश्वरात्मा चेत् भावस्तस्य कः स्थापकः परः
आश्रयाभिमतो न कश्चित्; असामर्थ्यात् । स्वयं न नश्वरात्मा चेत् तस्य
कः स्थापकः परः । स्वयमविनाशितयैव स्थितेर्वैयर्थ्यात् स्थापकस्य ॥ ७४ ॥

Everything is clear, accurate, and completely verified against the image.३२ प्रमाणवार्त्तिके
व्यवस्थितत्वं जात्यादेर्निरस्तमनपाश्रयात् ॥ ७१ ॥
परतो भावनाशश्चेत् तस्य किं स्थितिहेतुना ।
स विनश्येद् विनाऽप्यन्यैरशक्ताः स्थितिहेतवः ॥ ७२ ॥
स्थितिमान् नाश्रय

प्रमाणसिद्धिः ३३

बुद्धिव्यापारभेदेन निर्ह्रासातिशयावपि ।
प्रज्ञादेर्भवतो देहनिर्ह्रासातिशयौ विना ॥ ७५ ॥
इदं दीपप्रभादीनामाश्रितानां न विद्यते ।
स्यात् ततोऽपि विशेषोऽस्य न चित्तेऽनुपकारिणि ॥ ७६ ॥
रागादिवृद्धिः पुष्ट्यादेः कदाचित् सुखदुःखजा ।
तयोश्च धातुसाम्यादेरन्तरर्थस्य सन्निधेः ॥ ७७ ॥
एतेन सन्निपातादेः स्मृतिभ्रंशादयो गताः ।
पुनश्चित्तशरीरयोरुपादानोपादेयतां निषेद्धुमाह—बुद्धिव्यापारभेदेन
मनोज्ञानस्याभ्यासविशेषेण निर्ह्रासातिशयावुपचयापचयावपि प्रज्ञादेः, आदि-
शब्दान्मैत्रीकरुणावैराग्यादीनाम्, भवतो देहस्य निर्ह्रासातिशयौ विना । तस्माद्
बुद्धिरेवोपादानकारणम्, तद्विकारविकारित्वात् न देहः; विपर्ययात् ॥ ७५ ॥
इदमाश्रयविकारं विनापि विकारित्वं दीपप्रभादीनामाश्रितानां न
विद्यते; तद्विकारविकारित्वात् ।
अथ देहादपि स्वस्थात् प्रज्ञादेरुत्कर्षो दृश्यत इति तद्विकारविकारित्व-
मस्त्येव ? इत्याह—स्यात् ततो देहादपि विशेषोऽस्य प्रज्ञादेः, न चित्तेऽनु-
पकारिणि । चित्तं हि स्वस्थदेहोपकृतसौमनस्यमभ्यासविशेषवत प्रज्ञादिक-
मुत्कर्षयति । न गुणेऽपि चित्ते देह एव१ ॥ ७६ ॥
अमुमेव न्यायं रागादावाह—यापि रागादिवृद्धिः पुष्ट्यादेः सापि, न
सर्वदा, अपि तु कदाचित् ; प्रकृत्या मन्दरागस्य प्रतिसंख्यानबलिनश्च पुष्ट्यापि
रागावृद्धेः । यदापि भवति, तदापि न केवलत् पुष्ट्यादेः, किन्तु सुखदुःखजा ।
सुखाद् रागः, दुःखाद् द्वेषः—इति न चित्तनिरपेक्षो रागादिहेतुर्देहः । तयोश्च
सुखदुःखयोर्धातुसाम्यादेरन्तरर्थस्यानुग्राहकस्य अन्तःस्प्रष्टव्यविशेषस्यान्तरस्य
स्पर्शज्ञानविषयीकृतस्य सन्निधेर्जन्म । सुखदुःखज्ञाने अपि विशिष्टविषयपूर्वज्ञान-
सापेक्षे एव, न देहमात्रजन्ये इत्यर्थः ॥ ७७ ॥
एतेनानन्तरोक्तन्यायेन२ सन्निपातादेः, आदिग्रहणाज्ज्वरादेः स्मृतिभ्रंशा-
१. उत्कर्षमाप्नोतीति शेषः । २. एतेनान्तरोक्त०--रा० ।
प्र० वा० ; ३

विकारयति धीरेव ह्यन्तरर्थविशेषजा ॥ ७८ ॥
शार्दूलशोणितादीनां सन्तानातिशये क्वचित् ।
मोहादयः सम्भवन्ति श्रवणेक्षणतो यथा ॥ ७९ ॥
तस्मात् स्वस्यैव संस्कारं नियमेनानुवर्तते ।
तन्नान्तरीयकं चित्तमतश्चित्तसमाश्रितम् ॥ ८० ॥
यथा श्रुतादिसंस्कारः कृतश्चेतसि चेतसि ।
कालेन व्यज्यतेऽभेदात् स्याद् देहेऽपि ततो गुणः ॥ ८१ ॥
पुनर्जन्मसिद्धिः
अनन्यसत्त्वनेयस्य हीनस्थानपरिग्रहः ।
दयो गता व्याख्याताः । धीरेव हि पूर्विकाऽन्तरर्थविशेषाद् धातुवैषम्याज्जाता
तद्ग्राहिणी चित्तसन्ततिं विकारयति स्मृतिप्रमोषाद्युपहतां करोति ॥ ७८ ॥
यथा शार्दूलशोणितादीनां यथाक्रमं श्रवणेक्षणतः सन्तानातिशये
क्वचिद् भीरुतमे मोहादयः, आदिशब्दाद् भयरौमहर्षादयः, विषयविकृतबुद्धि-
द्वारेणैव सम्भवन्ति । न हि मोहादीनां शार्दूलशोणितादय उपादानकारणानि;
किन्तु विषयाः सन्तः परम्परयोपकारकाः । तथा रागस्मृतिभ्रंशादयोऽपि
बोद्धव्याः । तस्मात् स्वस्यैव संस्कारं नियमेनानुवर्तते । तन्नान्तरीयकं
चित्तमेषितव्यम् । अतश्चित्तसमाश्रितं चित्तम्; चित्तसंस्कारस्यैवानुवर्तनात् ।
देहसंस्कारं तु व्यभिचरति प्रतिसंख्यानबलिनामित्युक्तम् ॥ ७९-८० ॥
चेतःशरीयोर्भेदपक्षेणाश्रयाश्रयिभावो युक्तः इति प्रतिपाद्य, शक्तिपक्षेऽप्य-
भेदात्मके दोषमाह—यथा श्रुतादिसंस्कारः कृतश्चेतसि पुनर्यथा प्रबोधप्रत्ययं
चेतसि कालेन क्रमभाविना व्यज्यते, तथा अभेदाच्चित्तशरीरयोः स्याद्
देहेऽपि ततः संस्कारप्रबोधकात् प्रत्ययात् गुणोऽभिव्यक्तः । ततश्च देहं
पश्यता श्रुतादिसंस्कारोऽपि तदात्मभूतो दृश्यो दृश्येत । तस्माद् देहस्याश्रयत्व-
प्रतिषेधात् तद्विनाशे चित्तविनाशो नेति जन्मपरम्परासु युक्तः कृपाभ्यासः ॥ ८१ ॥
कथं पुनर्जन्मपरिग्रहः ? इत्याह—अनन्यसत्त्वनेयस्य १ ईश्वरप्रतिषेधात्

१. स्वतन्त्रस्येत्यर्थः ।

प्रमाणसिद्धिः ३५
आत्मस्नेहवतो दुःखसुखत्यागाप्तिवाञ्छया ॥ ८२ ॥
दुःखे विपर्यासमतिः तृष्णा चाऽऽबन्धकारणम् ।
जन्मिनो यस्य ते न स्तो न स जन्माधिगच्छति ॥ ८३ ॥
गत्यागती न दृष्टे चेदिन्द्रियाणामपाटवात् ।
अदृष्टिर्मन्दनेत्रस्य तनुधूमगतिर्यथा ॥ ८४ ॥
तनुत्वान्मूर्तमपि तु किञ्चित् क्वचिदशक्तिमत् ।
जलवत् सूतवद्धेम्नि नादृष्टेनासदेव वा ॥ ८५ ॥
हीनस्थानपरिग्रहो गर्भस्याश्रयत्वेन स्वीकारः आत्मस्नेहवतः सतृष्णस्य दुःखे
सुखमिति विपर्यासः, तस्य दुःखसुखयोर्यथाक्रमं त्यागाप्तिवाञ्छया । सतृष्णो
हि दुःखे सुखमिति विपर्यस्त आत्मनि विपर्यस्तः आत्मनि स्निग्धो जन्माक्षेपक-
कर्मवशात् सुखहेतुं गर्भस्थानं मन्यमानः परिगृह्णाति ॥ ८२ ॥
ततश्च दुःखे विप

३६ प्रमाणवार्त्तिके
पाण्यादिकम्पे सर्वस्य कम्पप्राप्तेर्विरोधिनः ।
एकस्मिन् कर्मणोऽयोगात् स्यात् पृथक् सिद्धिरन्यथा ॥ ८६ ॥
एकस्य चावृतौ सर्वस्यावृत्तिः स्यादनावृतौ ।
दृश्येत रक्ते चैकस्मिन् रागोऽरक्तस्य वाऽगतिः ॥ ८७ ॥
किञ्च—शरीरमुपादानं बुद्धेर्भवेदेकमवयविरूपं वा स्यात्, अनेकं परमाणु-
सञ्चयस्वभावं वा। तत्रावयविरूपं किमवयवा एव हस्तादयः ? उत तेभ्योऽन्यत् ?
द्वयमपि प्रतिषेद्धुमाह—पाण्यादिकम्पे सर्वस्य कम्पप्राप्तेः । यदि पाण्यादयो-
ऽवयवा एव अवयव्येकरूपाः, तदा पाण्यादेः कम्पे सति सर्वस्य पादादेरपि कम्पः
प्राप्नोति; एकस्मिँस्तस्मिन् कर्मणः कम्पस्य विरोधिनोऽकम्पस्यायोगात् । एकं
तु द्रव्यं तत्समवेतश्च कम्प इति सर्वं कम्पेत । अवयवानामेकावयविरूपत्वं
हेतुः पराभ्युपगमसिद्धः, ( तथा च ) सर्वस्य कम्पप्रसङ्गः, न च कम्पोऽस्ति इति
साध्याभावेनैकावयविरूपत्वाभावप्रसङ्गविपर्ययः । एवं वक्ष्यमाणावपि प्रसङ्गतद्विपर्ययौ
वेदितव्यौ ।
अथावयवेभ्यो भिन्नोऽवयवी, अत एवैकस्मिन्नवयवे कम्पमाने नावयवा-
न्तरस्य कम्पः ? तदापि स्यात् पृथक् सिद्धिः; अन्यथावयवावयविनोर्भेदे
पृथक् कम्पमानादवयवादकम्पमानस्यावयविनः समवेतस्य भेदेन तत्रैवावयवे सिद्धिः
स्यात्, वस्त्रोदकवत्१ । अत्राप्यवयवावयविनोर्भेदः पराभ्युपगमसिद्धो हेतुः,
( तथा च ) पृथक् सिद्धिः प्रसज्यते । साध्याभावे साधनाभावो विपर्ययः । एवं
वक्ष्यमाणौ च प्रसङ्गविपर्ययौ ( बौद्धव्यौ ) ॥ ८६ ॥
अथाभेदपक्षे एकस्यावयवस्यावृतौ सर्वस्यावृत्तिश्च स्यादिति प्रसङ्गः ।
भेदपक्षमाश्रित्यानावृतौ चावयविनः स्वीक्रियमाणायामावृत एवावयवेऽनावृतोऽसौ
दृश्येतेति प्रसङ्गः । अथाभेदपक्षे रक्ते चैकस्मिन्नवयवे सर्वत्रावयवे रागो
दृश्येतेति प्रसङ्गः । भेदपक्षे तु रक्त एवावयवेऽरक्तस्य चावयविनो वाऽगतिः
स्यादिति प्रसङ्गः ॥ ८७ ॥
१. यथा हि वस्त्रैकदेशे लग्नमुदकं तत्रैव दृश्यते तद्वदित्यर्थः ।

प्रमाणसिद्धिः ३७
नास्त्येकसमुदायोऽस्मादनेकत्वेऽपि पूर्ववत् ।
अविशेषादणुत्वाच्च न गतिश्चेन्न सिध्यति ॥ ८८ ॥
अविशेषः;
विशिष्टानामैन्द्रियत्वमतोऽनणुः ।
एतेनावरणादीनामभावश्च निराकृतः ॥ ८९ ॥
कथं वा सूतहेमादिमिश्रं तप्तोपलादि वा ।
सर्वत्र साध्याभावेन साधनाभावः प्रसङ्गविपर्ययः, तमाह—नास्त्येकस्मिन्
नास्त्येकोऽवयवी समुदायोऽवयवानामस्मात् कम्पादिसाध्याभावात् । अवयवायवि-
नोरनेकत्वेऽपि पूर्ववत् । अभेदपक्ष इव साध्याभावेन साधनाभावो विपर्ययः ।
अथ शरीरादौ प्रत्यक्षदृष्टे धर्मिणि कम्पाकम्पादिविरुद्धधर्माध्यासात् स्वतन्त्र-
हेतोरेकत्वप्रतिषेधः साधनीय इति । अवयविनोऽभावात् परमाणुपुञ्जरूपं शरीरादि,
तदपि परस्परसङ्गमावस्थातः पुञ्जावस्थायामविशेषाद् विशेषाभावात् अणुत्वाच्च ।
दर्शनानर्हसूक्ष्मतयापि शरीरादेर्न गतिश्चेत् ? न सिध्यति¹ अविशेषः ।
परस्परासङ्गतेभ्यः परमाणुभ्योऽदृष्टसहकारिभ्यो दृश्यानामेवान्योऽन्यसंहता-
नामुत्पत्तेः, तेषां विशिष्टानामैन्द्रियत्वमिन्द्रियग्राह्यत्वम् । अत ऐन्द्रियत्वादनणु-
रिष्टः । इन्द्रियागोचरेष्वणुत्वं प्रसिद्धम्, तदेव तु हेतुकृतम् । पुञ्जीभूतास्तु
दृश्यमाना नाणव उच्यन्ते; किन्तु शरीरादिव्यपदेश्याः । यथा---तन्तवः
पटावस्थायां² न तन्तवः उच्यन्ते; अपि तु पट इत्यसिद्धौ हेतू³ ।
एतेन परमाणूनां पूर्वावस्थातो विशिष्टत्वकथनेनावरणाधारादीनामभावः
परैरसंहतावस्थायामिव यः प्रतिपादितः स च निराकृतो बोद्धव्यः । केचित्
परमाणवः संहता जाता आवरणधारणादिक्षमा भवन्ति, नान्ये ॥ ८८-८९ ॥
कथं वा सूतहेमादिमिश्रं पिष्टिकावस्थायां तेजःपरमाणुसञ्चयरूपं तप्तो-
पलादि वा मिश्रं कथं दृश्यम् ! विजातीयानां द्रव्याणारम्भात् न तदवयवि द्रव्यम्,
परमाणवश्च तन्मते न दृश्या इति न तेषां दर्शनं स्यात् । यदि च परमाणवः
१. बौद्धानां मते इति शेषः । २. पटावस्था--रा० ।
३. अविशेषादणुत्वाच्चेति परसिद्धान्ते ।

३८ प्रमाणवार्त्तिके
दृश्यम् ? पृथगशक्तानामक्षादीनां गतिः कथम् ? ॥ ९० ॥
संयोगाच्चेत्; समानोऽत्र प्रसङ्गो हेमसूत्रयोः ।
दृश्यः संयोग इति चेत् कुतोऽदृश्याश्रये गतिः ! ॥ ९१ ॥
रसरूपादियोगश्च संयोग उपचारतः ।
इष्टश्चेद् बुद्धिभेदोऽस्तु पंक्तिर्दीर्घेति वा कथम् ! ॥ ९२ ॥
संख्यासंयोगकर्मादेरपि तद्वत् स्वरूपतः ।
पृथगवस्थायां ज्ञानजननेऽशक्ता इति ? पुञ्जावस्था अपि तथा । तदा पृथग-
शक्तानामक्षादीनां ज्ञानजनने संहतौ गतिर्ज्ञानं कथम् ! ॥ ९० ॥
तस्मादनैकान्तिकमपि हेतुद्वयं नेन्द्रियादेर्ज्ञानजन्म; किन्तु १संयोगात् तदी-
यादिति चेत् ? समानोऽत्र प्रसङ्गः । यथा पृथगिन्द्रियादयः संयोगं न जन-
यन्ति, तथा मिलिता अपि न जनयेयुः । हेमसूत्रयोर्दृश्यः संयोगो दृश्यत
इति चेत् कुतोऽदृश्याश्रये गतिः । हेमसूत्रपरमाणवो हि संयोगस्याश्रयाः,
तेषामदृश्यत्वे कथं तदाश्रितस्य संयोगस्य दर्शनम् ? न हि कश्चित् पिशाचयोः
संयोगमुपलभते ! किञ्च— नानाद्रव्यारब्धपानकादिरपि संयोगो गुण एषितव्यः,
तस्मिन् मृष्टं पानकं स्वरूपं पानकमिति निर्गुणत्वाद् गुणानां विरुद्धः ॥ ९१ ॥
नानागुणिद्रव्येषु संयोगो रसरूपादयश्च समवेता इत्येकार्थसमवायात् तद्धर्मस्य
पानकादिषूपचारतो रसरूपादियोग इष्टश्चेत् ? तर्हि क्षीरादौ पानकादौ च
मुख्यामुख्यत्वेन स्पष्टास्पष्टतया २मृष्टादिबुद्धेर्भेदः स्यात् । न हि माणवकेऽग्नि-
बुद्धिरुपचारादग्नाविव भवति । पंक्तिर्दीर्घेति वा कथं पंक्तिषु समवेता
पंक्तिः संख्या गुणे वा स्यात् , न च तत्र दैर्घ्यमस्ति निर्गुणत्वात् गुणानाम् !
नापि पंक्तिषु दैर्घ्यमस्ति येनैकार्थसमवायादुपचारः स्यात् ! ॥ ९२ ॥
एतच्चाभ्युपगम्योक्तम्, न तु संख्यादयः सन्ति, तदाह—संख्यासंयोग-
कर्मादेः । आदिशब्दाद् विभागपरत्वसामान्यादेः, अपि । तद्वत् स्वरूपतो
१. तथा हि—“आत्मा मनसा युज्यते, मनः इन्द्रियमर्थेन, ततो ज्ञानोत्पत्तिः”
इति तन्निकायसिद्धान्तः ।
२. आदिना क्षीरोदकादेर्ग्रहणम् ।

प्रमाणसिद्धिः ३९
अभिलापाच्च भेदेन रूपं बुद्धौ न भासते ॥ ९३ ॥
शब्दज्ञाने विकल्पेन वस्तुभेदानुसारिणा ।
गुणादिष्विव कल्प्यार्थे नष्टाजातेषु वा यथा ॥ ९४ ॥
मतो यद्युपचारोऽत्र स इष्टो यन्निबन्धनः ।
स एव सर्वभावेषु हेतुः किं नेष्यते तयोः ॥ ९५ ॥
उपचारो न सर्वत्र यदि भिन्नविशेषणम् ।
मुख्यमित्येव च कुतोऽभिन्ने भिन्नार्थतेति चेत् ! ॥ ९६ ॥
द्रव्यस्वभावाद् भेदेनाभिलापाच्च संख्यासंयोग इत्यादिकात् बुद्धौ द्रव्यग्राहिण्यां
रूपं न भासते अभासमानं च दृश्यानुपलब्ध्या बाधितम् ॥ ९३ ॥
यदि संख्यादयो न सन्ति, कथमेको घटः संयुक्तो महान् पततीत्यादि
व्यपदिश्यते, अर्थभेदाभावे पर्यायता प्राप्नोति ? इत्याह—शब्दज्ञाने एको घट
इत्यादिके कल्प्यार्थे कल्पितार्थे विकल्पेन । कीदृशेन ? वस्तुभेदानुसारिणा
वस्तुनो भेदः = विजातीयाद् व्यावृत्तिः, तां विषयत्वेनानुसरता गुणादिष्विव,
यथा—पङ्क्त्यादौ एका महती गच्छतीत्यादिशब्दज्ञाने । न हि तत्र संख्यादयः
सन्ति; निर्गुणत्वाद् शब्दज्ञानवत् गुणानाम् । नष्टाजातेषु वा यथा । एको द्वौ
बहवो नष्टा भविष्यन्ति वेति शब्दज्ञानवत् । नष्टमजातं च स्वयमेव नास्ति, किं
पुनस्तत्र संख्यादयो भविष्यन्ति ! ॥ ९४ ॥
मतो यद्युपचारोऽत्र गुणादिषु संख्यादिव्यपदेशस्य स उपचार
इष्टो यन्निबन्धनो¹ गुणादिषु संख्याद्युपचारस्य हेतुर्यः स एव सर्वभावेषु
हेतुः किन्नेष्यते तयोः शब्दज्ञानयोः, येन संख्यादयः कल्प्यन्ते प्रमाण-
बाधिताः ॥ ९५ ॥
उपचारो न सर्वत्र यदि । मुख्ये सत्युपचारो भवति न तु सर्वत्रैवासौ ।
भिन्नविशेषणं मुख्यम् । यत्र भिन्नं विशेषणमस्ति तन्मुख्यम् , अन्यत्रोपचारः ।
भिन्नविशेषणं मुख्यमित्येतदेव च कुतो निश्चितम् अभिन्ने भिन्नार्थतेति
चेत् ॥ ९६ ॥
१. लोकव्यवहारनिबन्धन इत्यर्थः ।