प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः २९
मृते विषादिसंहारात् तद्दंशच्छेदतोऽपि वा ।
विकारहेतोर्विगमे स नोच्छ्वसिति किं पुनः ॥ ६१ ॥
उपादानाविकारेण नोपादेयस्य विक्रिया ।
कर्तुं शक्याऽविकारेण मृदः कुण्डादिनो यथा ॥ ६२ ॥
अविकृत्य हि यद् वस्तु यः पदार्थो विकार्यते ।
उपादानं न तत् तस्य युक्तं गोगवयादिवत् ॥ ६३ ॥
चेतःशरीरयोरेवम्,
तद्धेतोः कार्यजन्मनः ।
सहकारात् सहस्थानमग्निताम्रद्रवत्ववत् ॥ ६४ ॥
तथा—विषादिना मृते प्राणिनि सति दंशस्थाने विषादेः संहारात्
संगणनात् तस्य दंशस्थानस्य च्छेदतोऽपि वा विकारहेतोर्मरणहेतोर्विषादेर्विग-
मात् स मृतः पुनः किं नोच्छ्वसिति ! कस्मात् ? चैतन्यहेतोर्देहस्य विकार-
त्वात् युक्तमुच्छ्वसितुम् ॥ ६१ ॥
किञ्च—यद्युपादानं देहश्चित्तस्य तदोपादानस्य देहस्याविकारेण विकारं
विनोपादेयस्य चित्तस्य विक्रिया न कर्तुं शक्या स्यात् । यथा कुण्डाद्युपा-
दानभूताया मृदो विकारेण विना कुण्डादिनो विकारः कर्तुमशक्यः ॥ ६२ ॥
कस्मादेवम् ? इत्याह—हि यस्मात् अविकृत्य यद्वस्तु किञ्चिद् यः पदार्थो
विकार्यते उपादानं न तत्तस्य पदार्थस्य युक्तम्, गोगवयादिवत् गोग-
वययोरिव नोपादानोपादेयभावः; एकस्याविकारेणापरस्य विकारात् ॥ ६३ ॥
चेतःशरीरयोरेवं शरीरमविकृत्यैव भयशोकादिना समनन्तरप्रत्ययविकार-
मात्रेण चेतसो विकारोत्पत्तेः नोपादानोपादेयभावः; यदि नाम देहोऽपि कथ-
ञ्चिदुपकारकश्चित्तस्यावस्थाविशेषहेतुत्वात् , तथापि सन्तानहेतुत्वाभावान् नोपादानम् ।
अतस्तन्निवृत्त्या न चैतन्यनिवृत्तिः, अवस्थाविशेष एव निवर्तेत ।
कथं तर्हि सहावस्थानं चेतःशरीरयोः ? इत्याह— ( सहकारादित्यादि ) ।
तस्य चेतः शरीरस्य च हेतोः पूर्वचित्तक्षणस्य कललादेश्च सहकारात् सह-