प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विकारयति धीरेव ह्यन्तरर्थविशेषजा ॥ ७८ ॥
शार्दूलशोणितादीनां सन्तानातिशये क्वचित् ।
मोहादयः सम्भवन्ति श्रवणेक्षणतो यथा ॥ ७९ ॥
तस्मात् स्वस्यैव संस्कारं नियमेनानुवर्तते ।
तन्नान्तरीयकं चित्तमतश्चित्तसमाश्रितम् ॥ ८० ॥
यथा श्रुतादिसंस्कारः कृतश्चेतसि चेतसि ।
कालेन व्यज्यतेऽभेदात् स्याद् देहेऽपि ततो गुणः ॥ ८१ ॥
पुनर्जन्मसिद्धिः
अनन्यसत्त्वनेयस्य हीनस्थानपरिग्रहः ।
दयो गता व्याख्याताः । धीरेव हि पूर्विकाऽन्तरर्थविशेषाद् धातुवैषम्याज्जाता
तद्ग्राहिणी चित्तसन्ततिं विकारयति स्मृतिप्रमोषाद्युपहतां करोति ॥ ७८ ॥
यथा शार्दूलशोणितादीनां यथाक्रमं श्रवणेक्षणतः सन्तानातिशये
क्वचिद् भीरुतमे मोहादयः, आदिशब्दाद् भयरौमहर्षादयः, विषयविकृतबुद्धि-
द्वारेणैव सम्भवन्ति । न हि मोहादीनां शार्दूलशोणितादय उपादानकारणानि;
किन्तु विषयाः सन्तः परम्परयोपकारकाः । तथा रागस्मृतिभ्रंशादयोऽपि
बोद्धव्याः । तस्मात् स्वस्यैव संस्कारं नियमेनानुवर्तते । तन्नान्तरीयकं
चित्तमेषितव्यम् । अतश्चित्तसमाश्रितं चित्तम्; चित्तसंस्कारस्यैवानुवर्तनात् ।
देहसंस्कारं तु व्यभिचरति प्रतिसंख्यानबलिनामित्युक्तम् ॥ ७९-८० ॥
चेतःशरीयोर्भेदपक्षेणाश्रयाश्रयिभावो युक्तः इति प्रतिपाद्य, शक्तिपक्षेऽप्य-
भेदात्मके दोषमाह—यथा श्रुतादिसंस्कारः कृतश्चेतसि पुनर्यथा प्रबोधप्रत्ययं
चेतसि कालेन क्रमभाविना व्यज्यते, तथा अभेदाच्चित्तशरीरयोः स्याद्
देहेऽपि ततः संस्कारप्रबोधकात् प्रत्ययात् गुणोऽभिव्यक्तः । ततश्च देहं
पश्यता श्रुतादिसंस्कारोऽपि तदात्मभूतो दृश्यो दृश्येत । तस्माद् देहस्याश्रयत्व-
प्रतिषेधात् तद्विनाशे चित्तविनाशो नेति जन्मपरम्परासु युक्तः कृपाभ्यासः ॥ ८१ ॥
कथं पुनर्जन्मपरिग्रहः ? इत्याह—अनन्यसत्त्वनेयस्य १ ईश्वरप्रतिषेधात्

---

१. स्वतन्त्रस्येत्यर्थः ।