प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः २५
हेतोर्वैकल्यतस्तच्चेत् किं तदेवाऽत्र नोदितम् ॥ ४८ ॥
तद्धीवन्न ग्रहणप्राप्तेर्मनोज्ञानं न सेन्द्रियात् ।
ज्ञानोत्पादनसामर्थ्यभेदान्न सकलादपि ॥ ४९ ॥
अचेतनत्वान्नान्यस्माद्;
हेत्वभेदात् सहस्थितिः ।
अक्षवद् रूपरसवद् अर्थद्वारेण विक्रिया ॥ ५० ॥
तदनुरोधेन परलोकस्याभ्युपगमप्रसङ्गात् । अथ हेतोराश्वासप्रश्वासेन्द्रियपाटवादे-
र्वैकल्यतो मरणचित्तस्य तदप्रतिसन्धानमिति चेत् ? किं तदेव हेतुवैकल्यमत्रा-
प्रतिसन्धाने साधनत्वे नोदितम् ! दृष्टान्तविकलं तु मरणचित्तमुक्तम् । आश्वा-
सादिहेतुत्वनिषेधं च वक्ष्यति ॥ ४८ ॥
कायश्च हेतुर्भवन् सेन्द्रियो वा स्याद् ? अनिन्द्रियो वा ? सेन्द्रियोऽपि प्रत्येक-
मिन्द्रियैः सहितः ? समस्तैर्वा ? तत्र प्रथमपक्षे तस्या इन्द्रियधिय इव विकल्प्य-
मानेषु रूपादिषु स्पष्टतरस्य ग्रहणस्य प्राप्तेः । मनोज्ञानं न सेन्द्रियात्
कायात् ; इन्द्रियजन्यस्य स्पष्टतयाऽन्तज्ञानादिषु व्याप्तिदृष्टेः । द्वितीयपक्षेऽ-
प्याह—प्रत्येकमिन्द्रियाणां रूपादिग्रहणप्रतिनियतज्ञानोत्पादनसामर्थ्यभेदात्
दृष्टात् न सकलादपीन्द्रियकलापात् प्रतिनियतविषयाग्राहिणो मनोविज्ञानस्य
सम्भवः । एकेन्द्रियवैकल्येऽप्यनुत्पादप्रसङ्गाच्च ॥ ४९ ॥
नाप्यनिन्द्रियो हेतुरित्याह—अचेतनत्वान्नान्यस्मादनिन्द्रियात् केशनखा-
देरिव मनोज्ञानम् ।
नन्वचेतनत्वं किमिन्द्रियज्ञानरहितत्वम् ? उत मनोज्ञानविमुक्तत्वम् ? तत्राद्य-
मिष्टमेव, इन्द्रियस्याभावे तज्ज्ञानाभावात् ; अन्त्ये साध्याविशिष्टत्वं हेतोः, मनो-
ज्ञानस्यैव साध्यत्वात् ? उच्यते; यथा स्पर्शादयः स्पर्शज्ञानेन चेत्यन्ते, न तथा
नखकेशादय इत्यचेतनाः । चेतनाप्रतिबद्धं च मनोविज्ञानं तदभावे न स्यात् ।
ननु यदि न काय आश्रयः कथं सहस्थितिः ? इत्यत आह—हेतोः
कर्मसंज्ञितस्याभेदात् । एकसामग्रीप्रतिबद्धत्वात् सहस्थितिः, न त्वाश्रयाश्रयिभा-
वात् । अक्षवद्, रूपरसवत् । यथाऽक्षाणि रूपरसादयश्च परस्परमनाश्रयाश्रयिभूता