प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३८ प्रमाणवार्त्तिके
दृश्यम् ? पृथगशक्तानामक्षादीनां गतिः कथम् ? ॥ ९० ॥
संयोगाच्चेत्; समानोऽत्र प्रसङ्गो हेमसूत्रयोः ।
दृश्यः संयोग इति चेत् कुतोऽदृश्याश्रये गतिः ! ॥ ९१ ॥
रसरूपादियोगश्च संयोग उपचारतः ।
इष्टश्चेद् बुद्धिभेदोऽस्तु पंक्तिर्दीर्घेति वा कथम् ! ॥ ९२ ॥
संख्यासंयोगकर्मादेरपि तद्वत् स्वरूपतः ।
पृथगवस्थायां ज्ञानजननेऽशक्ता इति ? पुञ्जावस्था अपि तथा । तदा पृथग-
शक्तानामक्षादीनां ज्ञानजनने संहतौ गतिर्ज्ञानं कथम् ! ॥ ९० ॥
तस्मादनैकान्तिकमपि हेतुद्वयं नेन्द्रियादेर्ज्ञानजन्म; किन्तु १संयोगात् तदी-
यादिति चेत् ? समानोऽत्र प्रसङ्गः । यथा पृथगिन्द्रियादयः संयोगं न जन-
यन्ति, तथा मिलिता अपि न जनयेयुः । हेमसूत्रयोर्दृश्यः संयोगो दृश्यत
इति चेत् कुतोऽदृश्याश्रये गतिः । हेमसूत्रपरमाणवो हि संयोगस्याश्रयाः,
तेषामदृश्यत्वे कथं तदाश्रितस्य संयोगस्य दर्शनम् ? न हि कश्चित् पिशाचयोः
संयोगमुपलभते ! किञ्च— नानाद्रव्यारब्धपानकादिरपि संयोगो गुण एषितव्यः,
तस्मिन् मृष्टं पानकं स्वरूपं पानकमिति निर्गुणत्वाद् गुणानां विरुद्धः ॥ ९१ ॥
नानागुणिद्रव्येषु संयोगो रसरूपादयश्च समवेता इत्येकार्थसमवायात् तद्धर्मस्य
पानकादिषूपचारतो रसरूपादियोग इष्टश्चेत् ? तर्हि क्षीरादौ पानकादौ च
मुख्यामुख्यत्वेन स्पष्टास्पष्टतया २मृष्टादिबुद्धेर्भेदः स्यात् । न हि माणवकेऽग्नि-
बुद्धिरुपचारादग्नाविव भवति । पंक्तिर्दीर्घेति वा कथं पंक्तिषु समवेता
पंक्तिः संख्या गुणे वा स्यात् , न च तत्र दैर्घ्यमस्ति निर्गुणत्वात् गुणानाम् !
नापि पंक्तिषु दैर्घ्यमस्ति येनैकार्थसमवायादुपचारः स्यात् ! ॥ ९२ ॥
एतच्चाभ्युपगम्योक्तम्, न तु संख्यादयः सन्ति, तदाह—संख्यासंयोग-
कर्मादेः । आदिशब्दाद् विभागपरत्वसामान्यादेः, अपि । तद्वत् स्वरूपतो
१. तथा हि—“आत्मा मनसा युज्यते, मनः इन्द्रियमर्थेन, ततो ज्ञानोत्पत्तिः”
इति तन्निकायसिद्धान्तः ।
२. आदिना क्षीरोदकादेर्ग्रहणम् ।