प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रमाणसिद्धिः २७
प्रेरणाकर्षणे वायोः प्रयत्नेन विना कुतः ।
निर्ह्रासातिशयापत्तिर्निर्ह्रासातिशयात् तयोः ॥ ५४ ॥
तुल्यः प्रसङ्गोऽपि तयोः;
न तुल्यं चित्तकारणे ।
स्थित्यावेधकमन्यच्च यतः कारणमिष्यते ॥ ५५ ॥
न दोषैर्विगुणो देहो हेतुर्वर्त्यादिवद् यदि ।
मृते शमीकृते दोषे पुनरुज्जीवनं भवेत् ॥ ५६ ॥
वश्यत्वाच्च तत एव तौ, न तु ताभ्यां तच्चित्तम् ; विपर्ययात् ॥ ५३ ॥
एतद्धेतुद्वयसिद्ध्यर्थमाह—बहिरन्तश्च प्रेरणाकर्षणे वायोर्यथाक्रमं प्राणा-
पानौ पुरुषस्य बुद्धिलक्षणं प्रयत्नेन विना कुतः सम्भवतः ! तस्मात् तदधीनौ ।
किञ्च—यदि प्राणापानहेतुकं चित्तम्, तदा चित्तस्य निर्ह्रासातिशयापत्ति-
रपकर्षोत्कर्षापत्तिः । निर्ह्रासातिशयात् तयोः प्राणापानयोः; कारणविशेषानुका-
रित्वात् कार्यविशेषस्य ॥ ५४ ॥
अपि च—तयोरपि प्राणापानयोर्देहे तिष्ठत्यनिवृत्तिप्रसङ्गस्तुल्यः, तद्धेतु-
त्वात् तयोः । ततो मरणकाले प्राणापानवैकल्याभावाच्चित्तानिवृत्तिप्रसङ्गस्तदवस्थः ।
स्यादेतत्—चित्तकारणेऽपि चित्ते स्वीक्रियमाणे मरणसमये चित्तानपायात्
चित्तोत्पत्तौ यावद्देहेऽनिवृत्तिप्रसङ्गः ? इत्याह¹—न तुल्यं चित्तकारणे चैतन्ये
प्रसञ्जनम् । न खल्वनुवर्तकमेव कारणमिष्टं येन नित्यं तस्मिन्नाश्रये स्यात्, किं
तर्हि ? स्थित्यावेधकमन्यच्च कर्माख्यं कारणं यत इष्यते, तस्मात् तेन
कर्मणा यावत्कालं तद्देहे स्थितिरक्षिप्ता । तत ऊर्ध्वं हेत्वपायान्न प्रवर्तते, देहान्तरे
तु वर्तत इत्यसमानत्वम् ॥ ५५ ॥
दोषैर्वातादिभिर्विगुणीकृतो देहो न हेतुश्चैतन्यस्य प्राणापानादेश्च, वर्त्त्या-
दिवद् यदि यथा विगुणीकृतो वर्त्त्यादिर्न दीपस्य हेतुः । तदा मृते शरीरे चैतन्या-
दिनाशान्मृतस्य शमीभवन्ति दोषा इति शमीकृते दोषे विकारविकारिण्यारोग्य-
लाभाद्धेतोर्देहस्य पुनरुज्जीवनं प्राणापानं चैतन्योत्पत्तिलक्षणं भवेत् ॥ ५६ ॥
१. सिद्धान्तवादीति शेषः ।