प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३५९
सर्वत्र योग्यस्यैकार्थद्योतने नियमः कृतः ॥ ३२७ ॥
ज्ञाता वातीन्द्रियाः केन विवक्षावचनाद् ऋते ।
विवक्षानियमे हेतुः संकेतस्तत्प्रकाशनः ॥ ३२८ ॥
अपौरुषेये सा नास्ति तस्य सैकार्थता कुतः !
स्वभावनियमेऽन्यत्र न योज्येत तया पुनः ॥ ३२९ ॥
संकेतश्च निरर्थः स्याद् व्यक्तौ च नियमः कुतः !
अन्यस्तु न—इति वचनवैदग्ध्यमेवानयोर्भिद्यते, नोपदेशप्रवृत्तिनिवृत्ती । तथा
स्वयमर्थं प्रतिपादयतोऽपि वेदार्थविशेषाभिधायिनोऽभिदधत् कर्तैव वाचकतायाः ।
अथ तदर्थप्रतिपादने योग्या एव शब्दाः ? नन्वेवं सर्वत्रार्थे योग्यस्य
शब्दस्य एकार्थद्योतने नियमः कुतो जातः, पुरुषश्चेन्नियामको न भवति !
॥ ३२७ ॥
स्यादेतत् । प्रतिनियता एवार्थास्तेषाम्, न ते पुरुषेण नियम्यन्ते ? एवमपि
ज्ञाता वा अतीन्द्रियाः प्रतिनियता अर्थाः केन पुरुषेण रागादिमता विवक्षायाः
प्रकाशकात् वचनात् प्रतिपादनादृते । न हि वेदेषु कस्यचिद् विवक्षास्ति ।
तदवगतिमन्तरेण च प्रतिनियतार्थता न शक्या बोद्धुम् । न हि शब्दाः स्वयं
स्वार्थनियमं कथयन्ति संकेतमन्तरेण, स च पौरुषेयः । न चार्थनियमावगमं
विना संकेतकरणम्, अर्थनियमप्रतीतिश्च विना संकेतं नास्तीति व्यक्तमितरे-
तराश्रयत्वम् ।
अपि च—विवक्षार्थस्य नियमे हेतुः संकेतः तत्प्रकाशनोऽर्थनियम-
बोधनः । अपौरुषेये च वेदे सा विवक्षा नास्ति; पुरुषप्रयोज्यत्वात् तस्याः ।
ततस्तत्प्रसाध्या सा एकार्थता वेदस्य कुतः !
अथ स्वभावतः शब्दाः क्वचिदर्थे नियताः, तदा स्वभावनियमेऽन्यत्रा-
र्थे वाचकत्वेन तया विवक्षया न योज्येत पुनः । न हि स्वभावेन प्रतिनियत-
विषयोऽन्यथा कर्तुं शक्यते । संकेतश्च निरर्थः स्यात् स्वभावप्रतिनियमे
सति न हि चक्षुरिन्द्रियं रूपग्रहणप्रतिनियतं तत्र सङ्केतमपेक्षते । सङ्केताद्
वाचकताया व्यक्ताविष्यमाणायां नियमः कुतः ! 'अयमेवास्य शब्दस्यार्थः'

३६० प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
यत्र स्वातन्त्र्यमिच्छाया नियमो नाम तत्र कः ॥ ३३० ॥
द्योतयेत् तेन संकेतो नेष्टामेवास्य योग्यताम् ।
जैमिनीयमतनिरासः
यस्मात् किलेदृशं सत्यं यथाग्निः शीतनोदनः ॥ ३३१ ॥
वाक्यं वैदैकदेशत्वादन्यदप्यपरोऽब्रवीत् ।
रसवत् तुल्यरूपत्वादेकभाण्डे च पाकवत् ॥ ३३२ ॥
शेषवद् व्यभिचारित्वात् क्षिप्तं न्यायविदेदृशम् ।
नित्यस्य पुंसः कर्तृत्वं नित्यान् भावानतीन्द्रियान् ॥ ३३३ ॥
इति नियमो न युज्यते पुरुषाधीनसंकेतापेक्षायाम् ।
तथा हि—यत्र पुरुषस्य स्वातन्त्र्यमिच्छायाः, तत्र नियमो नाम
कः सङ्गतः । तेनेच्छाधीनत्वेन संकेतो नेष्टामेव योग्यतामुद्द्योतयेत् । अन-
भिमतापि व्यञ्जयेदित्यर्थः । तदेवम्—अपौरुषेयत्वमागमलक्षणं ब्रुवाणा मीमां-
सकाः प्रतिक्षिप्ताः ।
सम्प्रति वृद्धमीमांसकानां मतं दूषयितुमुत्थापयति—यथा वैदिकं वाक्यम्
“अग्निर्हिमस्य भेषजम्” इति सत्यम्, शीतनोदनत्वेन वह्नेः प्रमाणसिद्धत्वात्;
तथान्यदपि वाक्यम्—“अग्निष्टोमेन जुहुयात् स्वर्गकामः” इत्यादि वैदैकदेश-
त्वात् सत्यमित्यपरो मीमांसकोऽब्रवीदुक्तवान् । किल शब्दोऽक्षमायाम् ।
ईदृशमनुमानं शेषवदनैकान्तिकं व्यभिचारित्वान्न्यायविदा आचार्य-
दिग्नागेन प्रतिक्षिप्तम्; रसवत् तुल्यरूपत्वात् स्वादितफलेन तुल्यरूपत्वात्
फलान्तरस्य तादृग्रसानुमानवत् । एकभाण्डान्तर्गतत्वात् दृष्टपाकतण्डुला-
नुमानवत् । न ह्येतादृशस्य हेतोः साध्यप्रतिबन्धोऽस्ति विपर्ययबाधकप्रमाणादिति
विपञ्चितं प्राक् ( प्र० वा० ३.१४) ।
दृश्यते च बहुतरविषये विसंवादो वेदस्य, कथमेकसत्यतया सर्वत्र तथा-
त्वम् । तथा च—परैरनाधेयविशेषस्य पुंस आत्मनः क्रमजन्मसु कर्मादिषु कर्तृत्वं
वदच्छास्त्रम्, तथा नित्यान् भावान् दिक्कालाकाशादीनर्थक्रियारहितान् सतो

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३६१
ऐन्द्रियान् विषमं हेतुं भावानां विषमां स्थितिम् ।
निवृत्तिं च प्रमाणाभ्यामन्यद् वा व्यस्तगोचरम् ॥ ३३४ ॥
विरुद्धमागमापेक्षेणानुमानेन वा वदत् ।
विरोधमसमाधाय शास्त्रार्थं चाप्रदर्श्य सः ॥ ३३५ ॥
सत्यार्थं प्रतिजानानो जयेद् धाष्टर्येन बन्धकीम् ।
सिद्ध्येत् प्रमाणं यद्येवम्, अप्रमाणमथेह किम् ॥ ३३६ ॥
न ह्येकं नास्ति सत्यार्थं पुरुषे बहुभाषिणि ।
नायं स्वभावः कार्यं वा वस्तूनां वक्तरि ध्वनिः ॥ ३३७ ॥
वदत्, वस्तुतोऽतीन्द्रियान् गुणकर्मसामान्यादीन् ऐन्द्रियान् प्रत्यक्षाद् वदत्,
तथा भावानां विषमं हेतुं प्राग्जनकं वदत्, तथा विषमां स्थितिं निष्प-
न्नानां भावानामाश्रयवशेन स्थितिं वदत्, निवृत्तिञ्च विषमां स्वतोऽनश्वर-
स्वभावानामन्यकृतां निवृत्तिं वदत्, अन्यद्वा वस्तु व्यस्तगोचरं प्रमाणाभ्यां
प्रत्यक्षानुमानाभ्यां निरस्तावकाशं वदत्, आगमापेक्षेणागमसिद्धलिङ्गत्रैरूप्येणा-
नुमानेन च विरुद्धमग्निहोत्रस्नानादेः पापशमनं वदत् । न हि रागादिप्रभवो
धर्मस्तदपनयनमन्तरेण स्नानादेर्निवृत्तिमर्हति । एवं विधविसंवादभाजमर्थं वदत्
शास्त्रं विरोधं प्रामाणिकमसमाधाय अपरिहृत्य प्रवृत्तिकामोचितं शास्त्रार्थमनु-
गुणोपायं पुरुषार्थलक्षणञ्चाप्रदर्श्य स जरन्मीमांसक एकदेशसंवाददर्शनात्
सत्यार्थं प्रतिजानानो धाष्टर्येन बन्धकीं साक्षाद् दृष्टव्यलीकां स्वपतिं
स्वशीलप्रामाण्योद्भावनेन भ्रान्तमावेदयन्तीं जयेत् ।
किञ्च—यद्येवम्, दृष्टैकदेशसंवादस्यावयवत्वादन्यदपि प्रमाणं सिद्ध्येत्,
अथेह न्याये किमप्रमाणं शास्त्रं भविष्यति ! ॥ ३३६ ॥
न हि बहुभाषिणि पुरुषे सत्यार्थमेकं वचो नास्ति, किन्त्वस्त्येव ।
तेनैव दृष्टान्तेन तद्वचनं प्रमाणं स्यात् ।
नायं ध्वनिर्वस्तूनां स्वभावः, कार्यं वा; यस्माद् वक्तरि ध्वनिर्भवति ।
न हि वस्तुनः स्वभावोऽन्यत्र धर्मिणि वर्त्तते, कार्यं वाऽन्यतो भवितुमर्हति
॥ ३३७ ॥

३६२ प्रमाणवार्त्तिके [ अपौरुषेयत्व-
न च तद्व्यतिरिक्तस्य विद्यतेऽव्यभिचारिता ।
प्रवृत्तिर्वाचकानां च वाच्यदृष्टिकृतेति चेत् ॥ ३३८ ॥
परस्परविरुद्धार्था कथमेकत्र सा भवेत् ।
वस्तुभिर्नागमास्तेन कथञ्चिन्नान्तरीपकाः ॥ ३३९ ॥
प्रतिपत्तुर्न सिध्यन्ति कुतस्तेभ्योऽर्थनिश्चयः ! ।
तस्मान्न तन्निवृत्त्यापि भावाभावः प्रसिध्यति ॥ ३४० ॥
तेनासन्निञ्चयफलाऽनुपलब्धिर्न सिध्यति ।
न च तद्व्यतिरिक्तस्य कार्यस्वभावाभ्यामपरस्याव्यभिचारिता विद्यत
इति निवेदितम् ।
स्यादेतद् । वाचकानां शब्दानां प्रवृत्तिर्वाच्यदृष्टिकृता अभिधेयदर्शना-
गता, ततः परम्परया तत्कार्यतैवैयामिति चेत् ? एवं तर्हि सा शब्दप्रवृत्तिरेकत्र
वस्तुनि परस्परविरुद्धार्था कथं भवेत् !
यदि यथा वस्त्वेव शब्दः, तदा वस्तुत एकरूपेण शब्दे 'नित्यः किमयम-
नित्यो वा' इत्यादि शब्दसन्दर्भों न भवेत् । तेन प्रतिबन्धाभावेन वस्तुभिः सह
नान्तरीयका आगमा प्रतिपत्तुर्थं शब्दात् प्रतिपद्यमानस्य कथञ्चिन्न
सिध्यन्ति, तत् कुतस्तेभ्य आगमार्थनिश्चयः ! ॥ ३३८ ॥
यस्मात् प्रवर्त्तमानादागमान्नास्त्यर्थसिद्धिरतस्तस्मात् तस्यागमस्य निवृत्त्यापि
भावस्याभावो न सिध्यति । तेन प्रमाणत्रयनिवृत्तिलक्षणाप्यनुपलब्धिरर्था-
नामसन्निश्चयफला न सिध्यति । ततो युक्तमुक्तम्—“सदसन्निश्चयफला
नेति स्याद् वाऽप्रमाणता” ( प्र० वा० ३. २०० ) इति । सव्यवहारप्रतिषेधे
तु प्रमाणमेव । दृश्यानुपलब्धिस्तु सव्यवहारप्रतिषेधेऽसद्व्यवहारसाधने चाधिकृते
व्यवस्थितेत्यवस्थितम् ॥ ३४० ॥
इत्याचार्यमनोरथनन्दिकृतायां
प्रमाणवार्त्तिकवृत्तौ तृतीयः
स्वार्थानुमानपरिच्छेदः

परार्थानुमाननामा
चतुर्थः परिच्छेदः
आचार्यदिङ्नागसम्मते
परार्थानुमानलक्षणे
स्वदृष्टग्रहणफलम्
परस्य प्रतिपाद्यत्वात् अदृष्टोऽपि स्वयं परैः ।
दृष्टसाधनमित्येके तत्क्षेपायात्मदृग्वचः ॥ १ ॥
अनुमाविषये नेष्टं परीक्षितपरिग्रहात् ।
स्वार्थानुमानं व्याख्याय परार्थानुमानं व्याख्यातुमाह । तत्र “परार्थानुमानं
स्वदृष्टार्थप्रकाशनम्” इत्याचार्यीयलक्षणम् । स्वेन दृष्टः स्वदृष्टः, स्वदृष्टश्चासावर्थ-
श्चेति त्रिरूपो हेतुः । तस्य प्रकाशनं वचनं अनुमानहेतुत्वादित्यर्थः ।
ननु 'त्रिरूपलिङ्गाख्यानम्' इत्येवास्तु, किं स्वदृष्टग्रहणेन ? इति शङ्कायां
परमतनिरासार्थतामस्य दर्शयितुमाह— परस्य परार्थानुमानेन प्रतिपाद्यत्वात्
साधनवादिना स्वयमदृष्टोऽपि प्रमाणेन परैः प्रतिवादिभिरागमाद् दृष्ट-
साधनं लिङ्गमित्येके सांख्याः । ते हि सुखादीनामुत्पत्तिमत्त्वादनित्यादचेतनत्वं
रूपादीनामिव बौद्धं प्रत्याहुः । न ह्यसत उत्पत्तिमत्त्वं सतश्च निरन्वयविनाशो-
ऽनित्यत्वं हेतुः सांख्यसिद्धः । बौद्धस्य पुनरागमात् सिद्धः । तावतैव हेतुरिति
मन्यते । तस्य परमतस्य क्षेपाय प्रतिषेधायात्मदृग्वचः अदृष्टवचनं सूत्रे
न प्रतिवादिमात्रसिद्धस्य हेतुत्वम्; किन्तूभयसिद्धस्यैवेत्यर्थः ॥ १ ॥
न चागमात् प्रतिवादिनोऽपि साधनसिद्धिर्युक्तेति वक्तुमाह—अनुमानस्य
वस्तुबलप्रवृत्तस्य विषये यस्मादनुमानज्ञानमुत्पद्यते । स च त्रिरूपो हेतुः । तत्र
प्रतिपाद्ये वाच आगमात्मिकायाः प्रामाण्यं नेष्टमर्थप्रतिबन्धाभावादित्युक्तम् ।
किञ्च—प्रमाणान्तरसंवादात् परीक्षितस्य प्रमाणोपपन्नस्यागमार्थस्य परि-
ग्रहात् स्वीकारान्नेष्टं वचनप्रामाण्यम्। यदि वचनमित्येव प्रमाणम्, तदा प्रतिज्ञा-

वाचः प्रामाण्यमस्मिन् हि नानुमानं प्रवर्त्तते ॥ २ ॥
बाधनायागमस्योक्तेः साधनस्य परं प्रति ।
सोऽप्रमाणं तदाऽसिद्धं तत्सिद्धमखिलं ततः ॥ ३ ॥
तदागमवतः सिद्धं यदि कस्य क आगमः ।
बाध्यमानः प्रमाणेन स सिद्धः कथमागमः ॥ ४ ॥
तद्विरुद्धाभ्युपगमस्तेनैव च कथं भवेत् ! ।

पदादेव साध्यस्य सिद्धेर्निष्फलं हेतुदृष्टान्तादिवचनं स्यात् । प्रमाणान्तरसंवादापेक्षा
च न भवेत् । संवादज्ञानस्यैवार्थभावाभावानुविधायित्वात् तस्मिन्नागमार्थे प्रामाण्यम् ।
वचनस्य तु विपर्ययात् । यदि त्वागम इत्येव प्रमाणम्, तदा प्रमाणान्तरसंवादा-
पेक्षा न स्यात् । हि यस्मात् अस्मिन्नागमार्थे प्रमाणप्रतिपादितत्वान्निश्चिते-
ऽनुमानं न प्रवर्त्तते । यदि ह्यागमार्थः सन्दिह्येत, तदा तन्निश्चयार्था प्रमाणा-
न्तरवृत्तिरपेक्ष्येत ॥ २ ॥
यदि चागमस्य सुखादिचैतन्यप्रतिपादकस्य बाधनाय साधनस्योत्पत्ति-
मत्त्वादेः सांख्येन परं बौद्धं प्रत्युक्तिः, ततः कारणात् स आगमोऽप्रमाणम्;
तदा न हि प्रमाणस्य बाधो युक्तः । तत आगमाप्रामाण्यात् तेनागमेन साक्षात्
पारम्पर्याभ्यां सिद्धमुत्पत्तिमत्त्वादि साध्यं चाचैतन्यमखिलमिदमसिद्धम् ॥ ३ ॥
स च सुखाद्युत्पत्तिमत्त्वप्रतिपादक आगमश्च तदागमः तद्वतस्तत्सम्बन्धिनो
बौद्धस्य सिद्धमुत्पत्तिमत्त्वादिलिङ्गमिति चेत् ? कस्य पुरुषस्य क आगमः
सम्बन्धी । न तावद्वयववत् आगमोऽपि पुरुषस्य सहजसम्बन्धेन सम्बद्धः । नापि
युक्त्युपपन्नतयोपाधिना प्रत्यक्षानुमानवत् सम्बन्धः । तथा हि—प्रमाणनोत्पत्तिमत्त्वा-
दिलिङ्गेनानुमानेनागमप्रतिपादितस्य सुखादिचैतन्यस्य बाधनात् बाध्यमान
आगमः हेतुः । स कथमागमसिद्धः, येन युक्तिसंवादोपाधिनापि पुरुषेण
सम्बन्धमनुभवेत् ! ॥ ४ ॥
स्यादेतत् । सुखादीनामचैतन्यं तेनैवागमेन प्रदेशान्तरे दर्शितम्, अतोऽ-
बाध्यत्वात् प्रमाणादस्मात् साधनविधियुक्तः ? इत्याह—तस्माच्चैतन्यात् प्रति-
पादिताद् विरुद्धस्याचैतन्यस्याभ्युपगमस्तेन चैतन्यप्रतिपादकेनैव चागमेन

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३६५
तदन्योपगमे तस्य त्यागांगस्याप्रमाणता ॥ ५ ॥
तत् कस्मात् साधनं नोक्तं स्वप्रतीतिर्यदुद्भवा ।
युक्त्या ययागमो ग्राह्यः परस्यापि च सा न किम् ॥ ६ ॥
प्राकृतस्य सतः प्राग् यैः प्रतिपत्त्यक्षसम्भवौ ।
साधनैः साधनान्यर्थशक्तिज्ञानेऽस्य तान्यलम् ॥ ७ ॥
कथं भवेत् ! सम्भवे वा विरुद्धार्थाभिधायित्वेनाप्रमाणादागमाद्धेतुसिद्धिरयुक्तैव
आगमप्रतीतेनोत्पत्तिमत्त्वादिना । तस्मादागमोक्तचैतन्यादन्यस्याचैतन्यस्योपगमे
स्वीकारे वा प्रतिवादिना क्रियमाणे तस्यागमस्य त्यागांगस्याप्रमाणताऽ-
भ्युपगता स्यात् । यदैवागमाप्रामाण्यस्य बाधके हेतावाद्रियते तदैव तत्र संशयितः ।
न चाप्रमाणाद्धेतुसिद्धिः ॥ ५ ॥
किञ्च—अयं वादी तावत् स्वयमप्रतीतमेवाचैतन्यं परस्मै प्रतिपादयति ।
न च साधनमन्तरेणैव प्रतीतिः । ततः प्रतिपादयितुः स्वस्य प्रतीतिश्चैतन्य-
विषया, यस्मात् साधनादुद्भवो यस्याः सा यदुद्भवा । तत्साधनं स्वागमादिकं
कस्मात् प्रतिपाद्यं प्रति नोक्तम् । स्वयं प्रतिपन्नसामर्थ्यमेव साधनं वक्तु-
मुचितम् । तथा निर्युक्तिकस्यागमस्याप्रामाण्यात् यया युक्त्योपपन्न आगमः
साधनत्वेन ग्राह्यो वादिना, सा युक्तिः परस्य प्रतिपाद्यस्यापि किं न साधनं
येन तत्परित्यज्यान्यदप्रमाणसिद्धमुत्पत्त्याद्युच्यते ॥ ६ ॥
अथ योगबलजेन प्रत्यक्षेण सुखादीनामचैतन्यं प्रतीतम् , न तदन्यथा प्रति-
पादयितुं परस्य शक्यत इति परोपगतं साधनमुच्यते ।
ननु तथापि नाकस्मिको बुद्धिसुखाद्यचैतन्यविषयस्य निश्चयः, तत्साक्षा-
त्कारिप्रत्यक्षतत्साधनयोगानुष्ठानयोः साध्यसाधनभावावधारणं चावश्यकर्त्तव्यम् ;
तन्निश्चयमन्तरेण योगानुष्ठानायोगात् । तथा च—प्राकृतस्यार्वाग्दर्शनस्य सतो
यैः साधनैः सुखाचैतन्यादिविषयं तद्ग्राहि प्रत्यक्षतत्साधनयोः सम्बन्धं च
निश्चित्य प्रवृत्तस्योपाये प्रतिपत्तुरनुष्ठानस्य, तत्फलस्याक्षस्य प्रत्यक्षस्याचैतन्या-
दिविषयग्राहिणः सम्भवौ भवतः, तानि साधनान्यर्थस्योपायाभ्यासस्य शक्तेर-
चैतन्यग्राहिप्रत्यक्षजनिकाया ज्ञाने कर्त्तव्येऽस्य प्रतिपाद्यस्यालं समर्थानि ।

३६६ प्रमाणवार्त्तिके [ परार्थानुमानलक्षण-
विच्छिन्नानुगमा येऽपि सामान्येनाप्यगोचराः ।
साध्यसाधनचिन्तास्ति न तेष्वर्थेषु काचन ॥ ८ ॥
पुंसामभिप्रायवशात् तत्त्वात्तत्त्वव्यवस्थितौ ।
लुप्तौ हेतुतदाभासौ तस्य वस्त्वसमाश्रयात् ॥ ९ ॥
सन्नर्थो ज्ञानसापेक्षो नासन् ज्ञानेन साधकः ।
सतोऽपि वस्त्वसंश्लिष्टाऽसंगत्या सदृशी गतिः ॥ १० ॥
ततस्तान्येव साधनान्युच्यन्ताम्, किं स्वयमदृष्टसाध्यप्रतिपादनसामर्थ्येनोत्पत्ति-
मत्त्वादिनोक्तेन ॥ ७ ॥
स्यादेतत् । प्रत्यक्षस्याचैतन्यादिविषयस्य योगाद्यभ्यासेन सह साध्यसाधन-
सम्बन्धो विप्रकृष्टत्वात् सामान्याकारेणापि न प्रतीयते, ततोऽस्यानुपदर्शनमित्याह—
येऽपि विच्छिन्नो विप्रकृष्टोऽनुगमः सम्बन्धो येषां ते प्रत्यक्षतदुपायोदयाः
सामान्येनाविशेषाकारेणाप्यगोचराः, तेष्वर्थेषु 'इदं साधनमिदं साध्यम्' इति च
साध्यसाधनचिन्ता काचन नास्ति । ततोऽर्वाग्दर्शनस्याबुद्धिविषयीकृतयो
रूपयोरुपायोपेययोरेकत्रानुष्ठानादपरत्र निष्पादनमिति कुतः ! ॥ ८ ॥
किञ्च—अप्रमाणकादागमादिच्छामात्रेण प्रतिपाद्यो हेतुं कुर्वन् पुनरिच्छया
तमेव परिहरन् हेतुतदाभासयोरिच्छाधीनतां स्वीकुर्यादित्याख्यातुमाह—पुंसा-
मभिप्रायवशादिच्छानुरोधात् तत्त्वात्तत्त्वयोर्हेतुतदाभासत्वयोर्व्यवस्था-
विधीयमानायां हेतुतदाभासौ लुप्तौ स्याताम्, अव्यवस्थितत्वात् ; तस्य पुरुषाभि-
प्रायस्य वस्त्वसंश्रयाद् यथावस्तुप्रवृत्तिनियमाभावात् ॥ ९ ॥
अपि च—सन्नर्थो ज्ञानसापेक्षः साध्यसाधकः प्रतीतः, यथा—धूमादिः ।
नासन्नर्थो ज्ञानेन प्रतीतिमात्रेण साधकः साध्यस्य, यथा—कल्पितो धूमः ।
अथाचैतन्यं वस्तुतोऽस्त्येव तद्, यथाकथञ्चित् परस्मै प्रतिपादनीयम् । अतः
पराभ्युपगतो हेतुः क्रियते ? इत्याह—सतोऽप्यचैतन्यस्य वस्त्वसंश्लिष्टा वस्तु-
भूतलिङ्गाप्रतिबद्धा गतिरसङ्गत्याऽसतः प्रतीत्या सदृशी; सम्यक् प्रतीतत्वा-
भावात् । अन्ये तु—असद‍्गत्या दोषवत्प्रतीत्या सदृशीति व्याचक्षते, तेषां सतोऽप्य-

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३६७
लिङ्गं स्वभावः कार्यं वा दृश्यादर्शनमेव वा ।
सम्बद्धं वस्तुतस्सिद्धं तदसिद्धं किमात्मनः ॥ ११ ॥
परेणाप्यन्यतो गन्तुमयुक्तम्;
परकल्पितैः ।
प्रसङ्गो द्वयसम्बन्धादेकापायेऽन्यहानये ॥ १२ ॥
वस्तुकृता प्रतिपत्तिरसत्प्रतिपत्तिं नातिशेते । अप्रत्ययत्वादिति विनिश्चयग्रन्थेन
सह एकवाक्यता न स्यात् ॥ १० ॥
किञ्च—लिङ्गं साध्यार्थसम्बद्धम्, नान्यत्; व्यभिचारात् । तच्च स्वभावः
कार्यं दृश्यादर्शनमनुपलब्धिरेवान्यस्य प्रतिबन्धाभावादित्युक्तम् । तदुत्पत्त्यादिकं
यदि त्रिषु हेतुष्वन्तर्भूतम् , तदा वस्तुतः परमार्थतः सिद्धं प्रतिपाद्यस्य किं
कस्मादात्मनः सांख्यस्य वादिनोऽसिद्धम् । उत्पत्तिमत्त्वादिस्वभावहेतुः स्यात्,
स च धर्मिग्राहकात् प्रमाणादन्यतो वा शिंशपात्ववत् कृतकत्वादिवदर्थान् प्रति-
वादिन इव वादिनोऽपि सिध्येत् ॥ ११ ॥
अथ त्रिविधे हेतौ नान्तर्भवति उत्पत्त्यादि, तदा परेण प्रतिवादिनापि
त्रिविधाद्धेतोरन्यतो हेतोरचैतन्यं गन्तुं प्रत्येतुमयुक्तम् । यदि पराभ्युपगमसिद्ध-
मसाधनम्, तदा प्रसङ्गहेतुरहेतुः स्याद् ? इत्याह—परकल्पितैः साधनैः प्रसङ्गः
क्रियते, यथा सामान्यस्य परोपगतानेकवृत्तित्वाद् अनेकत्वमापाद्यते न त्वयं
पारमार्थिको हेतुः; त्रैरूप्याभावात् । यद्ययं न हेतुः, तदा किमर्थमुच्यते ? इत्याह—
द्वयोः साध्यसाधनयोः सम्बन्धाद् व्याप्यव्यापकभावात् स्फारितादेकस्य
साध्यस्यापायेऽन्यस्य साधनस्य हानये । यथा चानेकं सामान्यं तस्मान्ना-
नैकवृत्तीति विपर्ययप्रयोगे साध्याभावे साधनाभावः कथ्यते । प्रसङ्गविपर्ययोऽत्र
मौलो हेतुः, साध्यसाधनव्याप्तिग्राहकप्रमाणस्मारकस्तु प्रसङ्गे प्रयोग इत्यर्थः ।
भिन्नदेशकालादिष्वनेकासु व्यक्तिषु वृत्तस्य तत्तद्देशत्वाविरुद्धधर्माध्यासादने-
कत्वसिद्धेरनेकवृत्तत्वानेकत्वयोर्व्याप्तिसिद्धिर्बोद्धव्या ॥ १२ ॥
उक्तं स्वदृष्टग्रहणस्य साफल्यम् ॥

३६८ प्रमाणवार्त्तिके [ परार्थानुमानलक्षण-
अर्थग्रहणफलम्
तदर्थग्रहणं शब्दकल्पनारोपितात्मनाम् ।
अलिङ्गत्वप्रसिद्धयर्थमर्थादर्थस्य सिद्धितः ॥ १३ ॥
कल्पनागमयोः कर्तुरिच्छामात्रानुवृत्तितः ।
वस्तुनश्चान्यथाभावात् तत्कृता व्यभिचारिणः ॥ १४ ॥
पक्षविचारः
अर्थादर्थगतेः शक्तिः पक्षहेत्वभिधानयोः ।
नार्थे तेन तयोर्नास्ति स्वतः साधनसंस्थितिः ॥ १५ ॥
तत् पक्षवचनं वक्तुरभिप्रायनिवेदने ।
अर्थग्रहणस्येदानीं वक्तव्यम् । 'अदृष्टार्थप्रकाशनम्' इत्यत्र सूत्रे यदुपात्तं
तदर्थग्रहणं शब्देन कल्पनया चारोपित आत्मा येषां पक्षसपक्षान्यतरत्वा-
दीनां तेषामलिङ्गत्वप्रसिद्धयर्थं बोद्धव्यम् । कस्मात् पुनः कल्पितस्यालिङ्गत्वम् ?
इत्याह—अर्थाद् वस्तुभूताल्लिङ्गादर्थस्य साध्यस्य सिद्धितः ॥ १३ ॥
कल्पनाया आगमस्य शब्दस्य च कर्तुः पुरुषस्येच्छामात्रस्यानु-
वृत्तितोनुरोधात् । वस्तुनश्चान्यथाभावात् । कर्तुरिच्छानुवृत्तेस्ताभ्यां शब्द-
कल्पनाभ्यां कृता हेतवो व्यभिचारिणो नैकान्तिकाः ॥ १४ ॥
उक्तमर्थग्रहणप्रयोजनम् ॥
स्वदृष्टार्थप्रकाशनशब्देन त्रिरूपलिङ्गवचनमिष्टम्, न पक्षवचनमपीति वक्त-
व्यम् । यदि साक्षात् पारम्पर्येण वा पक्षवचनं साध्यप्रतिपत्तावुपयुज्यते, तदो-
च्येत, किन्त्वेतन्नास्ति ? इत्याह—साक्षात् तावत् पक्षाभिधानस्य हेत्वभिधानस्य
च प्रतिपाद्येऽर्थे शक्तिर्न विद्यते, किं कारणम् ? इत्याह—अर्थाद् वचनप्रति-
पाद्यादर्थस्य साध्यस्य गतेर्न वचनात् । तेन साक्षादर्थप्रतिपादकत्वाभावेन तयोः
पक्षहेत्वभिधानयोः स्वतः स्वरूपेण साधनसंस्थितिः । साधनत्वव्यवस्था
नास्ति ॥ १५ ॥
यतश्च पक्षवचनं साक्षादर्थे न प्रमाणम्, तत् तस्मात् पक्षवचनं वक्तुरभि-

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३६९
प्रमाणं संशयोत्पत्तेस्ततः साक्षान्न साधनम् ॥ १६ ॥
साध्यस्यैवाभिधानेन पारम्पर्येण नाप्यलम् ।
शक्तस्य सूचकं हेतुवचोऽशक्तमपि स्वयंम् ॥ १७ ॥
हेत्वर्थविषयत्वेन तदशक्तोक्तिरीरिता ।
शक्तिस्तस्यापि चेद्धेतुवचनस्य प्रवर्त्तनात् ॥ १८ ॥
तत्संशयेन जिज्ञासोर्भवेत् प्रकरणाश्रयः ।
प्रायनिवेदने प्रमाणं शब्दप्रामाण्यमाचार्यस्य वदतोऽभिमतमिति बोद्धव्यम् ।
तत्पक्षवचनात् साध्येऽर्थे संशयोत्पत्तेरनिश्चयान्न साक्षात् साधनमर्थस्य
तत् ॥ १६ ॥
परम्परया साध्यसाधनात् प्रमाणं पक्षवचनं वक्तुरभिप्रायनिवेदने प्रमाणं
तर्हि स्याद् ? इत्याह — पारम्पर्येणापि पक्षवचनमलं समर्थं न साध्यसिद्धौ;
साध्यस्यैव केवलस्याभिधानात् । न हि पक्षवचसा साधकं किञ्चिदुच्यते;
साध्यमात्रस्यैवाभिधानात् । त्रिरूपस्य हेतोर्वचो वचनं तु स्वयं साक्षात्
सिद्धावशक्तमपि शक्तस्य त्रिरूपलिङ्गस्य सूचकं प्रतिपादकमिति साधन-
मुचितम् ॥ १७ ॥
नन्वाचार्यस्य पक्षवचनमसाधनत्वेनेष्टमिति कथं ज्ञायते ? इत्याह — हेतोरर्थः
साध्यः स विषयोऽस्येति हेत्वर्थविषयः तत्त्वेन साध्यार्थोपदर्शकत्वेन तस्य
पक्षवचनस्य साध्यसाधनं प्रत्यशक्तस्योक्तिरीरिता निर्दिष्टाऽऽचार्येण —
“तत्रानुमेयनिर्देशो हेत्वर्थविषयो मतः” ( ) इत्यनेन ग्रन्थेन । ततो
ज्ञायते पक्षवचनमसाधनमिष्टमाचार्यस्येति ।
ननु तस्य पक्षवचनस्यापि साध्यसिद्धौ शक्तिरस्ति; तत्साधकस्य हेतु-
वचनस्य प्रवर्त्तनात् । न ह्यनुद्दिष्टेऽर्थे साधनप्रस्तावः, ततः साधनप्रस्तावना-
हेतुत्वेन पक्षवचनस्य साधकत्वमस्तीति चेत् ? एवं तस्य साध्यसंशयेन जिज्ञासा,
तस्याञ्च सत्यां साधनमुच्यत इति जिज्ञासोः पुंसः संशयो जिज्ञासा च प्रकरणस्य
साधनप्रस्तावस्याश्रयो निमित्तमिति भवेत् साधनं पक्षवचनवत् ।
प्र० वा० : २४

३७० प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
विपक्षोपगमेऽप्येतत् तुल्यमित्यनवस्थितिः ॥ १९ ॥
अन्तरङ्गं तु सामर्थ्यं त्रिषु रूपेषु संस्थितम् ।
तत्र स्मृतिसमाधानं तद्वचस्येव संस्थितम् ॥ २० ॥
अख्यापिते हि विषये हेतुवृत्तेरसम्भवात् ।
विषयख्यापनादेव सिद्धौ चेत् तस्य शक्तता ॥ २१ ॥
उक्तमत्र;
विनाप्यस्मात् कृतकः शब्द ईदृशाः ।
सर्वेऽनित्या इति प्रोक्तेऽप्यर्थात् तन्नाशधीर्भवेत् ॥ २२ ॥
ननु संशयजिज्ञासे प्रतिपाद्यप्रवर्त्तिते, पक्षवचनं तु वादिप्रवर्त्तितम्, तत् कथं
तत्समुदायस्य साधनस्य वादिना निर्देशसम्भवः ? इत्याह—एवं तर्हि विपक्षस्य
साध्यविरुद्धस्य धर्मस्योपगमे पराभिप्रायेण नित्यशब्द इति साध्यनिर्देशकृते
पार्श्वस्थानां तथा संशयनिरासार्थम्—'यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटः कृतकश्च
शब्दः' इति पुनर्वादिनेवोच्यते । तदा नित्यत्वप्रतिज्ञायास्तदनित्यत्वव्यभि-
चारिकृतकत्वहेतुप्रवर्त्तकत्वं तुल्यमिति नित्यत्वप्रतिज्ञाप्यनित्यप्रतिज्ञावत् साधनं
स्यादित्यनवस्थितिः साधनावयवानाम् ॥ १८-१९ ॥
यतश्च पक्षवचनस्य साध्यसिद्धौ साक्षात् पारम्पर्येण वा सामर्थ्यं नास्ति, ततः
अन्तरङ्गं सामर्थ्यम्, तु-शब्दोऽवधारणे भिन्नक्रमश्चेति, त्रिष्वेव पक्षधर्मतादिषु
रूपेषु संस्थितम् । तत्र त्रिरूपलिङ्गे साध्यसाधनशक्तिस्मृतेः समाधान-
मारोपणं तद्वचसि त्रिरूपलिङ्गप्रतिपादकवचन एव संस्थितम् । अतस्तदेव
पारम्पर्येण साध्यसिद्धेरङ्गत्वात् प्रमाणम्, न पक्षवचनम् ॥ २० ॥
ननु अख्यापितेऽप्रतिपादिते साधनस्य विषये साध्ये हेतोर्वृत्तेरेव
ह्यसम्भवात् तस्य पक्षवचनस्य विषयख्यापनादेव साध्यस्य सिद्धौ पारम्पर्येण
शक्ततेति चेत् ? ॥ २१ ॥
उक्तमत्र संशयजिज्ञासयोरपि साधनप्रवर्त्तकत्वात् साधनत्वप्रसङ्ग इति ।
किञ्च—अस्मात् पक्षवचनाद् विनापि कृतकः शब्दः। ईदृशा ये कृत-
कास्ते सर्वेऽनित्या इति पक्षधर्मताव्याप्तिवचने प्रोक्तेऽप्यर्थात् तस्य शब्दस्य

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३७१
अनुक्तावपि पक्षस्य सिद्धेरप्रतिबन्धतः ।
त्रिष्वन्यतमरूपस्यैवानुक्तिर्न्यूनतोदिता ॥ २३ ॥
साध्योक्तिं वा प्रतिज्ञां स वदन् दोषैर्न युज्यते ।
साधनाधिकृतेरेव हेत्वाभासाप्रसङ्गतः ॥ २४ ॥
अविशेषोक्तिरप्येकजातीये संशयावहा ।
अन्यथा सर्वसाध्योक्तेः प्रतिज्ञात्वं प्रसज्यते ॥ २५ ॥
सिद्धोक्तेः साधनत्वाच्च परस्यापि न दुष्यति ।
नाशधीर्भवेत् । अनित्यत्वाव्यभिचारि कृतकत्वं शब्दे वर्त्तमानमनित्यतां तत्र
गमयत्येवेति निष्फलं पक्षवचनम् ॥ २२ ॥
तस्मात् पक्षस्यानुक्तावपि साध्यसिद्धेरप्रतिबन्धतः अविरोधात् त्रिषु
पक्षधर्मतादिषु रूपेष्वन्यतमस्य एकस्यानुक्तिर्न्यूनतोदिता साधनदोषः, न तु
पक्षाद्यवचनम् ॥ २३ ॥
यदि च प्रतिज्ञा साधनमिष्यते, तदा ‘साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा’ इति प्रतिज्ञालक्षण-
मतिव्यापि स्यात् । असिद्धस्य हेतोर्दृष्टान्तस्य चासिद्धस्य साध्यत्वं साधनत्वञ्चा-
स्तीति प्रतिज्ञार्थं स्यात् । यस्य तु मते प्रतिज्ञा न साधनम्, स साध्योक्तिं
साध्यनिर्देशं प्रतिज्ञां वदन्ननन्तरोक्तैर्दोषैर्न युज्यते; साधनाधिकृतेः साध-
नत्वेनाधिकारादेव प्रतिज्ञार्थस्य हेत्वाभासेष्वप्रसङ्गतः ॥ २४ ॥
यस्माद् अविशेषोक्तिः सामान्याभिधानमप्येकजातीये संशयावहा
तत्त्वार्थशङ्कोपाधिका, न सर्वत्रेति न्यायः । ततोऽसाधनमेव साध्यं प्रतिज्ञा, न
त्वसिद्धहेतुदृष्टान्तादिकम्; तस्य साधनत्वेनेष्टत्वात् । अन्यथा यद्येवं नाभ्युपगम्यते,
तदा सर्वस्याः साध्योक्तेर्घटं करोतीत्यादेः प्रतिज्ञात्वं प्रसज्यते । ज्ञापकहेत्व-
धिकारात् तत्साध्यस्यैव प्रतिज्ञात्वम्, न कारकहेतुसाध्यस्येति चेत् ? यद्येवम्,
असाधनभूतसाध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा, न साधननिर्देश इति सिद्धम् ॥ २५ ॥
स्यादेतत्—परस्यापि सिद्धोक्तेः सिद्धार्थप्रतिपादकत्वात्, साधनत्वाच्च
प्रतिज्ञात्वमिष्टम् । अतो हेत्वाभासादि प्रतिज्ञात्वप्रसङ्गेन न दुष्यति । हेत्वाभा-

३७२ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
इदानीं साध्यनिर्देशः साधनावयवः कथम् ! ॥ २६ ॥
साभासोक्त्याद्युपक्षेपपरिहारविडम्बना ।
असम्बद्धा तथा ह्येष न न्याय्य इति वर्णितम्¹ ॥ २७ ॥
गम्यार्थत्वेऽपि साध्योक्तेरसम्मोहाय लक्षणम् ।
साध्यसिद्धत्वादसाधनम्, असाधनत्वाच्च न प्रतिज्ञा । इदानीमस्मिन्नभ्युपगमे
साध्यनिर्देशोऽसिद्धत्वात् साधनावयवः कथम् ! न हि प्रतिज्ञार्थः सिद्धः;
तदर्थमेव साधनोपन्यासात् । असिद्धश्च न साधनम्, हेत्वाभासवत् ॥ २६ ॥
या च स्वयूथ्यानां² पूर्वपक्षपरिहारोक्तिः—"पक्षवचनं साधनम्, साभा-
सार्थत्वादिति चेत् ? न; प्रत्यक्षेण अनेकान्तात् प्रत्यक्षं साभासमपि न कस्यचित्
प्रमाणस्य साधनम् । वचनात्मत्वे सति साभासत्वात् साधनत्वमिति चेत् ? न;
दूषणेनानेकान्तात् । दूषणं साभासवचनात्मत्वेऽपि न साधनम्” (न्या० मु० टी०)
इति सापि साभासोक्तिरादिर्यस्य तौ साभासोक्त्यादी उपक्षेपपरिहारौ तावेव
विडम्बनाऽयुक्ततया । अत एवाह—असम्बद्धा । तथा हि—साभासत्वस्य
विपर्यये बाधकप्रमाणाभावादेवाहेतुत्वासम्बन्धः पूर्वपक्षः । ततस्तमनुमत्य प्रत्यक्षेणा-
नेकान्ततापादनमशोभनम् । पुनर्वचनात्मत्वं विशेषणं परोक्तमप्रतिक्षिप्य दूषणा-
भासेनानेकान्ततापादनं चायुक्तम्, तदेव हि हेतोर्विशेषणमुपयुक्तम्, यद्विपक्षाद्धेतुं
व्यावर्तयति । न च वचनात्मत्वासाधनत्वयोः कश्चिद्विरोधः, येनासाधनाद् वचनात्म-
त्वनिवृत्तेर्विशेषणसाफल्यं स्यात् । तथा ह्येष विपक्षाद्व्यावर्त्तकहेतुविशेषणोपन्यासो
न न्याय्य इति वर्णितं प्राक् । वेदनित्यतासिद्धयर्थमध्ययनपूर्वकमित्युक्ते भारता-
ध्ययनेनानेकान्ततामापादितां प्रतिषेद्धुं वेदाध्ययनत्वे सतीति विशेषणं मीमांसके-
नोपन्यस्तम्³, तदपि करण( कृति)पूर्वकं भारताध्ययनवद् स्यात्, न कश्चिद्
विरोधः । ततो विपक्षाद्व्यावर्त्तकं विशेषणमुक्तमित्युक्तं प्राक् ॥ २७ ॥
ननु यदि पक्षवचनमसाधनं सामर्थ्याद्गम्याभिधेयञ्च, तदाचार्येण पक्षलक्षणं
कृतं किमर्थम् ? इत्याह–साध्यव्यापक्षवचनसामर्थ्यात् गम्यार्थत्वेऽपि साध्योक्तेः
१. सूचितं—रा० । २. न्यायमुखटीकाकारादीनामित्यर्थः ।
३. कुमारिलेनोपन्यस्तमित्यर्थः ।

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३७३
तच्चतुर्लक्षणं रूपनिपातेषु स्वयं-पदैः ॥ २८ ॥
असिद्धासाधनार्थोक्तवाद्यभ्युपगतग्रहः¹ ।
अनुक्तोऽपीच्छया व्याप्तः साध्य आत्मार्थवन्मतः ॥ २९ ॥
सर्वान्येष्टनिवृत्तावप्याशङ्कास्थानवारणम् ।
पक्षवचनस्य लक्षणमुक्तमसंमोहाय विप्रतिपत्तिनिराकरणेन साध्यप्रतिपत्त्यर्थम् ।
तथा ह्यात्मार्थत्वं साध्यमपि सांख्या असाध्यमाचक्षते, परार्थत्वमसाध्यमपि
साध्यमिति सन्ति विप्रतिपत्तयः । तच्च साध्यं चतुर्लक्षणमुक्तम्— “स्वरूपेणैव
निर्देश्यः स्वयमिष्टोऽनिराकृतः पक्षः” इत्यत्र लक्षणचतुष्टयप्रतिपादकै रूपनिपातेषु
स्वयं-पदैर्यथाक्रमम् ॥ २८ ॥
असिद्धस्यासाधनस्यार्थोक्तस्य वाद्यभ्युपगतस्य ग्रहः । असिद्धस्वभाव-
त्वात् साध्यस्य न सिद्धस्य ग्रहणम् । ततः सिद्धं चाक्षुषत्वादि रूपादे

३७४ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
वृत्तौ स्वयं-श्रुतेनाह कृता चैषा तदर्थिका ॥ ३० ॥
विशेषस्तद्व्यपेक्षत्वात् कथितो धर्मधर्मिणोः ।
अनुक्तावपि वाञ्छाया भवेत् प्रकरणाद् गतिः ॥ ३१ ॥
अनन्वयोऽपि दृष्टान्ते दोषस्तस्य यथोदितम् ।
'आत्मा परश्चेत् सोऽसिद्धः' इति तत्रेष्टघातकृत् ॥ ३२ ॥
साधनं यद्विवादे न न्यस्तं तच्चेन्न साध्यते ।
किं साध्यमन्यथानिष्टं भवेद् वैफल्यमेव वा ॥ ३३ ॥
स्वयं-श्रुतेनाचार्यो वृत्तावाह । स्वयमिति शास्त्रानपेक्षामभ्युपगमं दर्शयति ।
एषा स्वयं-श्रुतिस्तदर्थिका विप्रतिपत्तिनिराकरणार्था कृता ॥ ३० ॥
य एवेच्छया विषयीकृतः स विशेषो धर्मधर्मिणोः सम्बन्धी; व्यपेक्ष-
त्वात् । इच्छारचितात् सम्बन्धात् साध्यत्वेन कथितः । चक्षुरादीनां संहतविषयं
परार्थ्यमिति धर्मस्य विशेषः साध्यः । परार्थस्य साध्यत्वात् परार्थाः सन्तश्चक्षुरा-
दयोऽसंहतार्था इति धर्मिणो विशेषः साध्यः । चक्षुरादयोऽनेकाणुसञ्चयात्मिकाः
क्रमेणैककालं च संहताः, ज्ञानादि तु कालभेदेनानेकत्वात् संहतानि, तेषां परा-
र्थानां सतामसंहतविषयत्वमेवेच्छाविषयत्वात् साध्यम्; आत्मनः सर्वकालमेकत्वे-
नासंहतत्वात् । कथं पुनरात्मार्थत्वस्यानुक्तौ तद्विषयाया वाञ्छायाः प्रतीतिः ?
इत्याह— वाञ्छाया अनुक्तावपि मुख्यं शब्देन प्रकरणाद्—'आत्मास्ति
नास्ति इति संशये सति तत्साधनोपन्यासप्रस्तावाद् गतिः प्रतीतिर्भवति ॥३१॥
आत्मार्थत्वस्य विवादे को दोषः ? इत्याह— तस्येच्छाविषयस्यात्मार्थत्वस्य
साध्यस्यानन्वयो दृष्टान्ते दोषः । अपि-शब्दाद् वक्ष्यमाण इष्टविघातश्च । यथो-
दितमाचार्यवसुबन्धुना— "परार्थाश्चक्षुरादयः" इत्यत्र "परश्चेदात्मा विवक्षितः
सोऽसिद्धो दृष्टान्तः" ( ) इति । तत्रान्वये सतीष्टविघातकृत् साधनम्;
इष्टात्मार्थत्वविपर्ययेणान्वयात् तत्साधकत्वात् ॥ ३२ ॥
अथात्मार्थत्वं न साध्यमित्याह—यस्यात्मनोऽर्थस्य विवादेऽस्ति नास्तीति
सन्देहे न साधनं न्यस्तमुपन्यस्तं तच्चेन्न साध्यते, किमिदानीं साध्यं
स्यात् । अन्यथा विवादविषयो यदि न साध्यं तदानिष्टं विपर्ययसिद्धिः स्यात् ।

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३७५
सद्वितीयप्रयोगेषु निरन्वयविरुद्धते ।
एतेन कथिते;
साध्यं सामान्येनाथ सम्मतम् ॥ ३४ ॥
तदेवार्थान्तराभावाद् देहानाप्तौ न सिध्यति ।
यथा व्युत्पन्नसर्वशब्दवादिनं प्रत्यव्युत्पन्नसंज्ञाशब्दादिना तदर्थवत्त्वसिद्धयर्थं
साधनमुच्यते—संज्ञिसम्बन्धात् प्रागर्थवच्छब्दरूपं विभक्तिदर्शनात् तदन्य-
शब्दवदिति । अत्र ‘गच्छतीति गौः’ इत्येकार्थसमवायात् क्रियोपलक्षितेन
बाह्यसामान्येनार्थवान् गोशब्दः सिद्धोऽव्युत्पन्नवादिनः ।
ननु स्वरूपमात्रेणार्थेनार्थवान्, अर्थमात्रं च साध्यत्वेनोद्दिष्टम्, न तु
स्वरूपेणार्थेनार्थवत्त्वम्, ततो दृष्टान्ते विभक्त्यन्तस्य वाक्यार्थवत्त्वेन व्याप्तिसिद्धेर्देव-
दत्तो देवदत्त इति वाक्यार्थवत्त्वं स्वरूपार्थवत्त्वे विरुद्धं सिध्यति ।
अथ वा—इष्टस्य साध्यत्वाभावे “परार्थाश्चक्षुरादयः संहतत्वाद्” इत्यत्रा-
त्मार्थत्वस्यासंहतपारार्थ्यस्यासाध्यत्वात् ज्ञानहेतुत्वेन संहतपारार्थ्यस्य बौद्धेनापीष्टे
साधनवैफल्यमेव वा स्यात् ॥ ३३ ॥
एतेन साध्यत्वेनेष्टस्यानन्वयदोषदर्शनेन सद्वितीयप्रयोगेषु चार्वाककृतेषु
यथा—‘अभिव्यक्तचैतन्यशरीरलक्षणपुरुषसद्वितीयो घटः, अनुत्पन्नत्वात्, कुड्यवद्’
इति शरीरमेवाभिव्यक्तचैतन्यं पुरुषो नात्मा कश्चित् परलोकी । तेन सद्वितीयत्वं १
घटस्य साध्यत इति प्रयोगफलम् । तत्र च निरन्वयविरुद्धते कथिते ।
तथा हि—अभिव्यक्तचैतन्यदेहलक्षणपुरुषेण सद्वितीयत्वं साध्यम्, तेन च
कुड्येऽन्वयो न दृष्ट इति निरन्वयता । घटस्य तु कुड्येऽन्वयो दृष्ट इति तेन
सद्वितीयत्वसाधनात् विरुद्धता स्यात् ।
अथ सामान्येन विशेषमनुल्लिख्य सद्वितीयत्वं साध्यम्, कुड्ये सद्वितीय-
त्वमात्रेणान्वयात् ? एवमपि तत्सामान्यमेव न सिध्यति प्रतिवादिनः, घटादभि-
व्यक्तचैतन्यस्वभावतयाऽर्थान्तराभावात् अर्थान्तरत्वासम्भवात् । देहस्यानाप्ता-
वार्थान्तरत्वेनासिद्धौ द्वयोर्भिन्नयोरन्यतरसद्वितीयत्वं सामान्यं स्यात् । न हि घटः
१. ससहायत्वमित्यर्थः ।

३७६ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
वाच्यशून्यं प्रलपतां तदेतज्जाड्यवर्णितम् ॥ ३५ ॥
तुल्यं नाशेऽपि चेच्छब्दघटभेदेन कल्पने ।
न सिद्धेन विनाशेन तद्वतः साधनाद् ध्वनेः ॥ ३६ ॥
तथार्थान्तरभावे स्यात् तद्वान् कुम्भोऽप्य-
नित्यता ।
विशिष्टा ध्वनिनान्वेति नो चेन्नायोगवारणात् ॥ ३७ ॥
स्वरूपेणैवान्यतरसद्वितीयः, देहं तु नाभिव्यक्तचैतन्यलक्षणपुरुषमिच्छति प्रति-
वादीति भेदाभावात् तेनापि नान्यतरसद्वितीयत्वसिद्धिः ।
यतश्च न घटस्य स्वरूपेणैव सद्वितीयत्वसम्भवः, भेदाधिष्ठानत्वात् तस्य,
नापि देहेनान्वयाभावात् ; ततो वाच्यशून्यत्वमर्थशून्यत्वमन्यतरसद्वितीयत्वं
प्रलपतां परलोकापवादिनां तदेतदन्यतरसद्वितीयत्वसाध्यवचनं जाड्यस्य
वर्णितं चेष्टितम् ॥ ३४-३५ ॥
नाशेऽपि साध्ये शब्दघटयोः साध्यदृष्टान्तधर्मिणोः सम्बन्धितया भेदेन
कल्पने शब्दसम्बन्धिनो नाशस्य घटेऽन्वयाभावादसाध्यत्वम्, घटसम्बन्धिनश्च
शब्देऽसम्भवादसाध्यतेति तुल्यमिदमिति चेत् ? न तुल्यम् ; विनाशेन प्रध्वंस-
लक्षणेन सिद्धेन निश्चितेन ध्वनेस्तद्वतो विनाशवतः साधनाद् विनाशसामान्यं
साध्यं सिद्धं केवलम्, तद्वत्ता शब्दस्य न सिद्धेति साध्यते ॥ ३६ ॥
यथा विनाशे सामान्येन सिद्धे सत्यसिद्धस्तद्वान् शब्दः साध्यते, तथा
अर्थान्तरभावेऽभिव्यक्तचैतन्यस्वभावतया देहस्य घटाद् वैजात्ये सिद्धे सति
तद्वान् कुम्भोऽपि सिध्येत् । न चैतत् प्रतिवादी बोधयितुं शक्यते; तेना-
चैतन्यस्य भूतव्यतिरिक्तस्यैव स्वीकारात् । यदि पुनरचेतनस्वभावतया घटजाती-
येनैव देहेन सद्वितीयत्वं घटस्य साध्यते, तदा सिध्यत्येव; तथाविधस्य सद्विती-
यत्वस्य सिद्धत्वाद् विनाशवत् । किन्तु वादिनो नेष्टसिद्धिः; देहस्य चेतनस्वभाव-
तयाऽसिद्धेः ।
अथ ध्वनिना स्वसम्बन्धितया विशिष्टाऽनित्यता दृष्टान्तं नान्वेतीति
चेत् ? नानन्वयदोषः; विशेषणेनायोगस्यासम्बन्धस्य वारणात् ॥ ३७ ॥

विचारः ] परार्थानुमानपरिच्छेदः ३७७
द्विविधो हि व्यवच्छेदो वियोगापरयोगयोः ।
व्यवच्छेदादयोगे तु वार्ये नानन्वयागमः ॥ ३८ ॥
सामान्यमेव तत्साध्यं न च सिद्धप्रसाधनम् ।
विशिष्टं धर्मिणा तच्च न निरन्वयदोषवत् ॥ ३९ ॥
एतेन धर्मिधर्माभ्यां विशिष्टौ धर्मधर्मिणौ ।
प्रत्याख्यातौ निराकुर्वन् धर्मिण्येवमसाधनात् ॥ ४० ॥
द्विविधो हि व्यवच्छेदो विशेषणेन दृष्टो वियोगापरयोगयोरयोगा-
न्ययोगयोर्व्यवच्छेदात् । यथा चैत्रो धनुर्धरः, पार्थो धनुर्धर इति । तत्र धर्मिणा
विशेषणेनायोगे वार्येऽनित्यताया नानन्वयागमोऽनन्वयापत्तिर्न भवति । शब्दो-
ऽनित्यो न वा—इत्ययोगः शङ्कितो विशेषणेन व्यावत्र्त्यते—शब्दोऽनित्य इति ।
एवंविधा चानित्यता नान्यसम्बन्धेन विरुध्यत इति नानन्वयो दृष्टान्ते ॥ ३८ ॥
उक्तार्थसंग्रहमाह—तदनित्यतादि सामान्यमेव साध्यम्, न विशेषः,
येनानन्वयदोषः स्यात् । नन्वनित्यतादि सामान्यं सिद्धमेव क्वचित् साधने
वैयर्थ्यम् ? इत्याह—न च सिद्धस्य क्वचित् सत्तामात्रेणानित्यत्वस्य प्रसाधनम्;
धर्मिण्ययोगव्यवच्छेदस्यासिद्धस्य प्रसाधनात् । न च धर्मिणाऽयोगव्यवच्छेदतो
विशिष्टम्, तच्चानित्यतादि दृष्टान्ते निरन्वयदोषवत् । न च अयोगव्यव-
च्छेदेन; धर्मिविशेषितस्य धर्मान्तरसम्बन्धाविरोधात् ॥ ३९ ॥
एतेनेष्टस्य साध्यत्ववचनेन धर्मिधर्माभ्यां विशिष्टौ धर्मधर्मिणावन-
न्वयान्निराकुर्वन् चार्वाकः, यथा—'न शब्दानित्यत्ववान् शब्दो नानित्यशब्दवान्
वा शब्दः' इति, न हि शब्दानित्यत्वेनानित्यशब्देन वा क्वचिद् घटादौ दृष्टान्ते
कृतकत्वस्यान्वयोऽस्ति, तत इष्टविपर्यासाद् विरुद्धं कृतकत्वमिति, स एवं वदन्
प्रत्याख्यातः । कथम् ? इत्याह—धर्मिणि शब्दे एवं धर्मविशिष्टस्य धर्मस्य
धर्माविशिष्टस्य वा धर्मिणोऽसाधनादनित्यत्वमात्रस्य शब्दे साध्यत्वेनेष्टत्वात् ।
अन्यथाऽनित्यशब्दवति शब्दे सिद्धेऽपि शब्दो नानित्यः स्यात् । यदि धर्ममात्रं
साध्यम्, तदा समुदायः साध्यो न स्यात्, हेतोस्तदपवादोऽविरुद्धस्य न स्याद् ?
इत्याह—धर्ममात्रस्य धर्मिसाध्यत्वात् समुदाय एव साध्यः, हि यस्मात्

३७८ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
समुदायापवादो हि न धर्मिणि विरुध्यते ।
साध्यं यतस्तथा नेष्टं साध्यो धर्मोऽत्र केवलः ॥ ४१ ॥
स्वयंशब्दग्रहणप्रयोजनम्
एकस्य धर्मिणः शास्त्रे नानाधर्मस्थितावपि ।
साध्यः स्यादात्मनैवेष्ट इत्युपात्ता स्वयं-श्रुतिः ॥ ४२ ॥
शास्त्राभ्युपगमादेव सर्वादानात् प्रबाधने ।
तत्रैकस्यापि दोषः स्याद् यदि हेतुप्रतिज्ञयोः ॥ ४३ ॥
शब्दनाशे प्रसाध्ये स्याद् गन्धभूगुणताक्षतेः ।
तस्माद् विरुद्धस्य हेतोरिष्टसमुदायापवादो न विरुध्यते । ननु समुदायस्य
साध्यत्वेऽनन्वयदोष इष्टविधातो वा स्याद् ? इत्याह—तथा धर्मिधर्मसमुदायोऽन्य-
धर्मसम्बन्धितया साध्यं यतो नेष्टम्, तस्मान्नानन्वयो विरुद्धता वा । तथा
हि—अत्र शब्दादौ धर्मिणि धर्मोऽनित्यतादिः केवलः साध्य इष्टः । तस्य
चान्वयोऽस्तीति न दोषः ॥ ४०-४१ ॥
उक्तमिष्टग्रहणस्य प्रयोजनम् ॥
स्वयं-शब्दस्येदानीं वक्तुमाह—एकस्य शब्दादेर्धर्मिणः शास्त्रे नाना-
धर्म्माणाममूर्त्तत्वानित्यताकाशगुणत्वादीनां स्थितावभ्युपगमेऽपि वादिना आत्म-
नैव साधनोपन्यासकाले साधयितुमिष्टो धर्मः साध्यः स्यात्, नान्य इति
स्वयं-श्रुतिराचार्येणोपात्ता ॥ ४२ ॥
यदि पुनः शास्त्रेणाभ्युपगमादेव सर्वेषां धर्माणामादानात् परिग्रहाद्
वादिना तत्र तेषु मध्ये एकस्यापि धर्मस्योपन्यस्तहेतुना बाधने हेतुप्रतिज्ञयो-
र्विरुद्धता दोष उच्यते ॥ ४३ ॥
यथा शब्दे शास्त्रेष्टमाकाशाश्रयत्वं बाधमानस्य वादीष्टमनित्यत्वं साधयतो-
ऽपि कृतकत्वस्य विरुद्धत्वं प्रतिज्ञाविरोधो वाऽभिधीयते । कृतकं हि क्षणिकम्,
न च क्षणिकमुत्पादानन्तरं क्षणमप्यस्ति, ततः कृतकत्वमाकाशाश्रयत्वबाधनम् ।
तथा कृतकत्वात् शब्दस्य नाशे साध्यमाने गन्धस्य कृतकत्वान्न-
श्वरस्य भूगुणतायाः पृथिव्याश्रिततायाः शास्त्रेष्टायाश्च क्षतेः विपर्यासनात्