प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

परार्थानुमाननामा
चतुर्थः परिच्छेदः
आचार्यदिङ्नागसम्मते
परार्थानुमानलक्षणे
स्वदृष्टग्रहणफलम्
परस्य प्रतिपाद्यत्वात् अदृष्टोऽपि स्वयं परैः ।
दृष्टसाधनमित्येके तत्क्षेपायात्मदृग्वचः ॥ १ ॥
अनुमाविषये नेष्टं परीक्षितपरिग्रहात् ।
स्वार्थानुमानं व्याख्याय परार्थानुमानं व्याख्यातुमाह । तत्र “परार्थानुमानं
स्वदृष्टार्थप्रकाशनम्” इत्याचार्यीयलक्षणम् । स्वेन दृष्टः स्वदृष्टः, स्वदृष्टश्चासावर्थ-
श्चेति त्रिरूपो हेतुः । तस्य प्रकाशनं वचनं अनुमानहेतुत्वादित्यर्थः ।
ननु 'त्रिरूपलिङ्गाख्यानम्' इत्येवास्तु, किं स्वदृष्टग्रहणेन ? इति शङ्कायां
परमतनिरासार्थतामस्य दर्शयितुमाह— परस्य परार्थानुमानेन प्रतिपाद्यत्वात्
साधनवादिना स्वयमदृष्टोऽपि प्रमाणेन परैः प्रतिवादिभिरागमाद् दृष्ट-
साधनं लिङ्गमित्येके सांख्याः । ते हि सुखादीनामुत्पत्तिमत्त्वादनित्यादचेतनत्वं
रूपादीनामिव बौद्धं प्रत्याहुः । न ह्यसत उत्पत्तिमत्त्वं सतश्च निरन्वयविनाशो-
ऽनित्यत्वं हेतुः सांख्यसिद्धः । बौद्धस्य पुनरागमात् सिद्धः । तावतैव हेतुरिति
मन्यते । तस्य परमतस्य क्षेपाय प्रतिषेधायात्मदृग्वचः अदृष्टवचनं सूत्रे
न प्रतिवादिमात्रसिद्धस्य हेतुत्वम्; किन्तूभयसिद्धस्यैवेत्यर्थः ॥ १ ॥
न चागमात् प्रतिवादिनोऽपि साधनसिद्धिर्युक्तेति वक्तुमाह—अनुमानस्य
वस्तुबलप्रवृत्तस्य विषये यस्मादनुमानज्ञानमुत्पद्यते । स च त्रिरूपो हेतुः । तत्र
प्रतिपाद्ये वाच आगमात्मिकायाः प्रामाण्यं नेष्टमर्थप्रतिबन्धाभावादित्युक्तम् ।
किञ्च—प्रमाणान्तरसंवादात् परीक्षितस्य प्रमाणोपपन्नस्यागमार्थस्य परि-
ग्रहात् स्वीकारान्नेष्टं वचनप्रामाण्यम्। यदि वचनमित्येव प्रमाणम्, तदा प्रतिज्ञा-