प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः ३५९
सर्वत्र योग्यस्यैकार्थद्योतने नियमः कृतः ॥ ३२७ ॥
ज्ञाता वातीन्द्रियाः केन विवक्षावचनाद् ऋते ।
विवक्षानियमे हेतुः संकेतस्तत्प्रकाशनः ॥ ३२८ ॥
अपौरुषेये सा नास्ति तस्य सैकार्थता कुतः !
स्वभावनियमेऽन्यत्र न योज्येत तया पुनः ॥ ३२९ ॥
संकेतश्च निरर्थः स्याद् व्यक्तौ च नियमः कुतः !
अन्यस्तु न—इति वचनवैदग्ध्यमेवानयोर्भिद्यते, नोपदेशप्रवृत्तिनिवृत्ती । तथा
स्वयमर्थं प्रतिपादयतोऽपि वेदार्थविशेषाभिधायिनोऽभिदधत् कर्तैव वाचकतायाः ।
अथ तदर्थप्रतिपादने योग्या एव शब्दाः ? नन्वेवं सर्वत्रार्थे योग्यस्य
शब्दस्य एकार्थद्योतने नियमः कुतो जातः, पुरुषश्चेन्नियामको न भवति !
॥ ३२७ ॥
स्यादेतत् । प्रतिनियता एवार्थास्तेषाम्, न ते पुरुषेण नियम्यन्ते ? एवमपि
ज्ञाता वा अतीन्द्रियाः प्रतिनियता अर्थाः केन पुरुषेण रागादिमता विवक्षायाः
प्रकाशकात् वचनात् प्रतिपादनादृते । न हि वेदेषु कस्यचिद् विवक्षास्ति ।
तदवगतिमन्तरेण च प्रतिनियतार्थता न शक्या बोद्धुम् । न हि शब्दाः स्वयं
स्वार्थनियमं कथयन्ति संकेतमन्तरेण, स च पौरुषेयः । न चार्थनियमावगमं
विना संकेतकरणम्, अर्थनियमप्रतीतिश्च विना संकेतं नास्तीति व्यक्तमितरे-
तराश्रयत्वम् ।
अपि च—विवक्षार्थस्य नियमे हेतुः संकेतः तत्प्रकाशनोऽर्थनियम-
बोधनः । अपौरुषेये च वेदे सा विवक्षा नास्ति; पुरुषप्रयोज्यत्वात् तस्याः ।
ततस्तत्प्रसाध्या सा एकार्थता वेदस्य कुतः !
अथ स्वभावतः शब्दाः क्वचिदर्थे नियताः, तदा स्वभावनियमेऽन्यत्रा-
र्थे वाचकत्वेन तया विवक्षया न योज्येत पुनः । न हि स्वभावेन प्रतिनियत-
विषयोऽन्यथा कर्तुं शक्यते । संकेतश्च निरर्थः स्यात् स्वभावप्रतिनियमे
सति न हि चक्षुरिन्द्रियं रूपग्रहणप्रतिनियतं तत्र सङ्केतमपेक्षते । सङ्केताद्
वाचकताया व्यक्ताविष्यमाणायां नियमः कुतः ! 'अयमेवास्य शब्दस्यार्थः'