प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३७४ प्रमाणवार्त्तिके [ पक्षलक्षण-
वृत्तौ स्वयं-श्रुतेनाह कृता चैषा तदर्थिका ॥ ३० ॥
विशेषस्तद्व्यपेक्षत्वात् कथितो धर्मधर्मिणोः ।
अनुक्तावपि वाञ्छाया भवेत् प्रकरणाद् गतिः ॥ ३१ ॥
अनन्वयोऽपि दृष्टान्ते दोषस्तस्य यथोदितम् ।
'आत्मा परश्चेत् सोऽसिद्धः' इति तत्रेष्टघातकृत् ॥ ३२ ॥
साधनं यद्विवादे न न्यस्तं तच्चेन्न साध्यते ।
किं साध्यमन्यथानिष्टं भवेद् वैफल्यमेव वा ॥ ३३ ॥
स्वयं-श्रुतेनाचार्यो वृत्तावाह । स्वयमिति शास्त्रानपेक्षामभ्युपगमं दर्शयति ।
एषा स्वयं-श्रुतिस्तदर्थिका विप्रतिपत्तिनिराकरणार्था कृता ॥ ३० ॥
य एवेच्छया विषयीकृतः स विशेषो धर्मधर्मिणोः सम्बन्धी; व्यपेक्ष-
त्वात् । इच्छारचितात् सम्बन्धात् साध्यत्वेन कथितः । चक्षुरादीनां संहतविषयं
परार्थ्यमिति धर्मस्य विशेषः साध्यः । परार्थस्य साध्यत्वात् परार्थाः सन्तश्चक्षुरा-
दयोऽसंहतार्था इति धर्मिणो विशेषः साध्यः । चक्षुरादयोऽनेकाणुसञ्चयात्मिकाः
क्रमेणैककालं च संहताः, ज्ञानादि तु कालभेदेनानेकत्वात् संहतानि, तेषां परा-
र्थानां सतामसंहतविषयत्वमेवेच्छाविषयत्वात् साध्यम्; आत्मनः सर्वकालमेकत्वे-
नासंहतत्वात् । कथं पुनरात्मार्थत्वस्यानुक्तौ तद्विषयाया वाञ्छायाः प्रतीतिः ?
इत्याह— वाञ्छाया अनुक्तावपि मुख्यं शब्देन प्रकरणाद्—'आत्मास्ति
नास्ति इति संशये सति तत्साधनोपन्यासप्रस्तावाद् गतिः प्रतीतिर्भवति ॥३१॥
आत्मार्थत्वस्य विवादे को दोषः ? इत्याह— तस्येच्छाविषयस्यात्मार्थत्वस्य
साध्यस्यानन्वयो दृष्टान्ते दोषः । अपि-शब्दाद् वक्ष्यमाण इष्टविघातश्च । यथो-
दितमाचार्यवसुबन्धुना— "परार्थाश्चक्षुरादयः" इत्यत्र "परश्चेदात्मा विवक्षितः
सोऽसिद्धो दृष्टान्तः" ( ) इति । तत्रान्वये सतीष्टविघातकृत् साधनम्;
इष्टात्मार्थत्वविपर्ययेणान्वयात् तत्साधकत्वात् ॥ ३२ ॥
अथात्मार्थत्वं न साध्यमित्याह—यस्यात्मनोऽर्थस्य विवादेऽस्ति नास्तीति
सन्देहे न साधनं न्यस्तमुपन्यस्तं तच्चेन्न साध्यते, किमिदानीं साध्यं
स्यात् । अन्यथा विवादविषयो यदि न साध्यं तदानिष्टं विपर्ययसिद्धिः स्यात् ।