प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २४५
आत्मविज्ञानजनने शक्तिसंक्षयतः शनैः ।
विषयान्तरसञ्चारो यदि ?
सैवार्थधीः कुतः ! ॥ ५२० ॥
शक्तिक्षये पूर्वधियो न हि धीः प्राग्घिया विना ।
अन्यार्थाशक्तिवैगुणे ज्ञाने ज्ञानोदयागतेः ॥ ५२१ ॥
सकृद्विजातीयजातावप्येकेन पटीयसा ।
चित्तेनाहितवैगुण्यादालयान्नान्यसम्भवः ॥ ५२२ ॥
नापेक्षेतान्यथा साम्यं मनोवृत्तेर्मनोऽन्तरम् ।
स्यादेतत् । तज्ज्ञानानामात्मनि ग्राहकज्ञानजनने शनैः क्रमेण स्वग्राह-
कज्ञानजनिकायाः शक्तेः संक्षयतः तथाभूतज्ञानानुत्पत्तौ विषयान्तरे सञ्चारो
ज्ञानप्रवृत्तिर्यदि कथ्यते; तदा पूर्वधियः शक्तिक्षये सति सैवार्थग्राहिका
धीः कुतो जायते ! न हि प्राग्विधया पूर्विकां धियं समर्थां विनोत्तरमर्थ-
ज्ञानमुत्पद्यते ॥ ५२० ॥
यदि च सा शक्तत्वात् स्वग्राहिकां धियं कर्तुमसमर्था, अर्थधियमपि न
कुर्यात् । तथा हि--अन्यास्मिन्नर्थे आसक्तिरभिष्वङ्गः, तया विगुणे पूर्वे विज्ञाने
तदुत्तरस्य ज्ञानस्योदयागतेः जन्मप्रतीतेः । पूर्वबुद्धेः सामर्थ्यादुत्तरबुद्धेर्जन्मेति
निश्चीयते, ततः समर्था पूर्वबुद्धिः स्वग्राहिणीमेव धियं जनयेत्; तत्र परापेक्षा-
विरहात् ॥ ५२१ ॥
ननु 'आलयविज्ञानात् सकृत् षट् प्रवृत्तिविज्ञानानि जायन्ते' इतीष्यते,
ततस्तान्यर्थशक्तिवैगुण्येऽपि पूर्वचेतस आलयज्ञानान्तरं जायेरन्; आलयज्ञानस्या-
व्याहतशक्तित्वाद् ? इत्याह— सकृद्विजातीयानां प्रवृत्तिज्ञानानां जातावप्यालय-
ज्ञानादिष्ठायामेकेन चित्तेन स्वविषयासक्तेन पटीयसा विषयान्तरज्ञानजननं
प्रत्याहितमारोपितं वैगुण्यं यस्य तस्मादालयादन्यस्य विषयान्तरग्राहिज्ञानस्य
सम्भवो न भवति ॥ ५२२ ॥
न ह्यालयज्ञानमित्येव प्रवृत्तिज्ञानानि भवन्ति, किन्तु मनस्कारसाद्गुण्यम-
पेक्षन्ते; अन्यथा यद्येवं नेष्यते, तदा मनसः समनन्तरप्रत्ययस्य वृत्तेः साम्य-

मनोज्ञानक्रमोत्पत्तिरप्यपेक्षा प्रसाधनी ॥ ५२३ ॥
एकत्वान्मनसोऽन्यस्मिन् सक्तस्यान्यागतेर्यदि ।
ज्ञानान्तरस्यानुदयो न कदाचित् सहोदयात् ॥ ५२४ ॥
समवृत्तौ च तुल्यत्वात् सर्वदान्यागतिर्भवेत् ।
जन्म वात्ममनोयोगमात्रजानां¹ सकृद् भवेत् ॥ ५२५ ॥
एकैव चेत् क्रियैकः स्यात् किं दीपोऽनेकदर्शनः ।
मर्थान्तरानासक्तत्वेनानुकूल्यमुत्पित्सु मनोऽन्तरं नापेक्षेत, अपेक्षते च, ततो
मनस्कारानुकूलता सापेक्षादालयात् ज्ञानोत्पत्तिः । तथा मनोज्ञानानां विकल्पानां
क्रमेणोत्पत्तिर्युगपदनुत्पादोऽप्युत्तरज्ञानानां पूर्वज्ञानापेक्षा प्रसाधनी । अविगुण-
पूर्वज्ञानानपेक्षायामक्षादिन्द्रियज्ञानानीव विकल्पज्ञानान्यपि सह जायेरन् ॥५२३॥
अणुपरिमाणस्य नित्यस्यैकस्य मनसोऽन्यस्मिन्निन्द्रिये सक्तस्यान्य-
त्रेन्द्रियान्तरेऽगतेरगमनादिन्द्रियान्तरजस्य ज्ञानान्तरस्यानुदयो यदि सम्मतः,
सोऽपि न युक्तः; कदाचिद् नर्तकीदृष्ट्यवस्थादिष्वनेकविषयसन्निपाते चक्षु-
रादिज्ञानानां सहोदयात् ॥ ५२४ ॥
यदा च न पटीयान् कश्चिद् विषयः प्रत्युपतिष्ठते, पुरुषस्य च न क्वचिद्
विशेषेणेच्छा भवति, तदा अर्थपुरुषेच्छायाः समायां साधारणायां वृत्तौ च
मनस एकेन्द्रियसम्बद्धस्य तुल्यत्वाद् विषयान्तरे प्रेरकाभावाद् उदासीनत्वात्
सर्वदा तदिन्द्रियज्ञानोत्पत्तौ सत्यामन्यस्येन्द्रियान्तरज्ञानज्ञेयस्यागतिर्भवेत् प्रती-
तिर्न स्यात् । अस्ति च क्वचिदनासक्तस्य विषयान्तरेष्वेकस्याप्यनेकार्थदर्शनम् ।
आत्ममनोयोगमात्रजानां विषयानिरपेक्षाणां सुखादिज्ञानानामिन्द्रियमनोयोग-
विशेषस्य नियामकस्याभावात् सकृद् वा जन्म स्यात् ॥ २२५ ॥
न हि रूपादिबुद्धीनामेव सुखादिबुद्धीनामिन्द्रियमनोयोगविशेषात् प्रति-
नियमः शक्यो वक्तुम्, एकस्मान्मनस एकैव सुखादिबुद्धिलक्षणा क्रिया जायते,
न च द्वे इति चेत् ? यद्येवम्, किं कस्माद् दीप एकोऽनेकदर्शनोऽनेकद्रष्टृ-
१. चात्ममनो०—रा० ।

क्रमेणापि न शक्तं स्यात् पश्चादप्यविशेषतः ॥ ५२६ ॥
अनेन देहपुरुषावुक्तौ संस्कारतो यदि ।
नियमः स कुतः पश्चात् बुद्धेश्चेदस्तु सम्मतम् ॥ ५२७ ॥
न ग्राह्यतान्या जननाज्जननं ग्राह्यलक्षणम् ।
अग्राह्यं न हि तेजोऽस्ति;
न च सौक्ष्माद्यनंशके ॥ ५२८ ॥
ज्ञानजनकः । द्रष्टुरनेकत्वादेकोऽप्यनेकज्ञानजनक इति चेत् ? ज्ञेयस्यानेकत्वात्
तद्ग्राहकानेकज्ञानजनकोऽपि स्यादिति समानम् ।
किञ्च—मनो नित्यमेकदापि सर्वज्ञानजननशक्तं न वा ? शक्तं चेत्, सर्व-
ज्ञानानि सकृत् कुर्यात् । अशक्तञ्चेत्; क्रमेणापि तज्जनने न शक्तं स्यात्;
पूर्वावस्थितस्याशक्तस्य रूपस्य पश्चादप्यविशेषतो विशेषाभावात् ॥ ५२६ ॥
अनेन मनसः शक्तत्वाशक्तत्वविकल्पाद् दोषद्वयेन देहपुरुषौ शरीरात्माना-
वुक्तावुक्तोत्तरौ । तयोरपि तथाविकल्पे तथादोषसद्भावात् ज्ञानजातज्ञानहेतोः
संस्कारतो बुद्धीनामसकृद् भावनियमो यदिष्टः, तदा संस्कारस्य कुतः
पश्चादुत्पन्नो बुद्धीर्नियमयेत् । बुद्धेः पूर्विकाया उपपद्यत इति चेत् ? अस्तु
पूर्वस्या बुद्धेर्वासनासंज्ञकस्य संस्कारः स बुद्ध्यात्मनो जन्म सम्मतमस्माकम् ।
तथा च यदुक्तम्—“न हि धीः प्राग् धिया विना” ( प्र० वा० २. ५२१ )
इति, तदेव प्रसाधितं स्यात् । ततश्च बुद्धेर्बुद्ध्यन्तरजन्मनः सामर्थ्यादुत्तरया
धिया पूर्वबुद्धिर्गृह्येतेति न स्याद् विषयान्तरसञ्चारोऽस्याः ॥ ५२७ ॥
स्यादेतत् । बुद्धेरुपादानतामात्रं बुद्ध्यन्तरं प्रति न तद्ग्राह्यता, ततो
विषयान्तरसञ्चारो भवेद् ? इत्याह--न बुद्ध्यन्तरजननादन्या तद्ग्राह्यता,
किं तर्हि ? जननमेव ग्राह्यस्य लक्षणम् , तच्चेदस्ति, कुतो ग्राह्यताया अभावः !
न हि तेजो ज्योतिर्बुद्धेर्जनकतयाऽग्राह्यमस्ति । तस्मादिदमेव बुद्धिं प्रति
ग्राह्यत्वं ग्राह्यस्य यत्तत् ज्ञानं नाम ।
ननु च तेजसो बुद्धिजनकस्य सूक्ष्मो व्यवहितः सन्निहिततरश्च कश्चिद-
वयवो यथा न गृह्यते, तथा जनिकापि बुद्धिर्न गृह्येत ? इत्याह—अनंशके

२५२ प्रमाणवार्त्तिके
ग्राह्यताशक्तिहानिः स्यात् नान्यस्य जननात्मनः ।
ग्राह्यताया न खल्वन्यज्जननं ग्राह्यलक्षणे ॥ ५२९ ॥
साक्षान्न ह्यन्यथा बुद्धे रूपादि रुपकारकः ।
ग्राह्यता लक्षणादन्यस्तद्भावनियमोऽस्य कः ॥ ५३० ॥
बुद्धेरपि तदस्तीति सापि सत्त्वे व्यवस्थिता ।
ग्राह्योपादानसंवित्तो चेतसो ग्राह्यलक्षणम् ॥ ५३१ ॥
निरवयवे ज्ञाने सौक्ष्म्यं सूक्ष्मत्वं नास्ति । आदिशब्दात् स्वसन्तानवर्तित्वा-
व्यवधानात्यासत्त्यादयश्चानुपलम्भहेतवो न सन्ति ॥ ५२८ ॥
स्यादेतत् । ज्ञानस्य द्वे शक्ती—ज्ञानजननशक्तिः, ग्राह्यताशक्तिश्च, तत्र
क्रमेण ग्राह्यताशक्तिहानौ जननशक्तिमात्रमवतिष्ठते ? इत्याह—अन्यस्य
ज्ञानकार्यभूतजननात्मनो जनकस्वभावस्य पूर्वज्ञानस्य ग्राह्यताशक्तिहानिर्न
स्यात्; जननस्य ग्राह्यलक्षणत्वात् , तस्य च सत्त्वात् । तथा हि—ग्राह्य-
लक्षणेऽक्षविद्युपलभ्यमाने न खलु ग्राह्यताया अन्यत् साक्षाज्जननम् ।
यदेवोत्तरोत्तरज्ञानस्य साक्षाज्जननं तदेव तद्ग्राह्यत्वम् । ततो जननसत्त्वे नास्ति
ग्राह्यत्वहानिः ॥ ५२९ ॥
न ह्यन्यथा साक्षाज्जननादन्येन प्रकारेण रूपादिर्दृश्यमानो बुद्धेर्ग्राहि-
काया उपकारकः । परस्परोपकारिणोऽपि ग्राह्यत्वे रूपकारणग्रहणमपि स्यात् ।
अनुपकारकस्य ग्राह्यत्वे सर्वग्रहणप्रसङ्गः । तस्मादस्य रूपादेर्ग्राह्यता लक्षणाद्
देशाद्यविप्रकर्षिणः साक्षाज्जनकत्वादन्यः कस्तद्भावनियमो ग्राह्यत्वनियमः
॥ ५३० ॥
तत् साक्षाज्जनकत्वलक्षणं ग्राह्यत्वं बुद्धेरप्यस्तीति साप्युत्तरबुद्धिजनिका,
तथैव तद्ग्राह्यत्वे व्यवस्थिता रूपादिषु कारणत्वेऽपि देशाद्यविप्रकर्षश्चक्षुराद्युप-
योगं चापेक्ष्य तद्ग्राह्यतेष्यते । चेतसस्तु देशादिविप्रकर्षाभावाच्चक्षुराद्युपयोगा-
भावाच्च ग्राहिणो ज्ञानस्योपादानमुपादानकारणता संवित्तिरनुभवात्मता ते
ग्राह्यलक्षणम् । स्वसंवेदनस्वभावतायां सत्यामुपादानकारणतोत्तरबुद्धिग्राह्य-
तेत्यर्थः ॥ ५३१ ॥

?
Wait, compare with "बुद्धेः" in line 5 and line 17:
Line 5: बु (bu) द्धेः (ddheḥ)
Line 17: बु (bu) द्धे (ddhe)
Line 10: बु (bu) द्धि (ddhi)
Line 21: बु (bu) द्ध (ddha) - wait, then there is a 'य'? No, look at the ligature:
It has द्ध, then directly attached to न्त? Or is it द्ध + य?
Wait, in "बुद्ध्यन्तरं", usually it's ब ु द्ध ्य न्त रं or बु द्ध न्तरं (typo for बुद्धयन्तरं)?
Wait, let's look at the letter between द्ध and र:
It is: न्त (nta) with anusvara: न्तरं (ntaraṃ).
Before न्तरं, there is: बु (bu) and द्ध (ddha).
Wait, is there a य-फला on द्ध?
Look at the right side of द्ध: there is no ya-stroke! It is just द्ध!
Wait, let me look at "बुद्धचन्तरं"? No, it's बुद्धन्तरं! A typo for बुद्धयन्तरं / बुद्ध्यन्तरं!
Wait, let's look really closely: is it "बुद्धन्तरं"?
Yes! बु - द्ध -

२५४ प्रमाणवार्त्तिके
नानेकभक्त्यभावेऽपि भावो नानेककार्यकृत् ।
प्रकृत्यैवेति गदितम्, नानेकस्मान्न चेद् भवेत् ॥ ५३५ ॥
हेतुसामग्र्याः सर्वसम्भवत्वम्
न किञ्चिदेकमेकस्मात् सामग्र्याः सर्वसम्भवः ।
एकं स्यादपि सामग्र्योरित्युक्तं तदनेककृत् ॥ ५३६ ॥
अर्थं पूर्वञ्च विज्ञानं गृह्णीयाद् यदि धीः परा ।
अभिलापद्वयं नित्यं स्याद् दृष्टक्रममक्रमम् ॥ ५३७ ॥
ननु भावा अनेकशक्तियोगादनेककार्यकारिणः, एकशक्तियोगादेककार्यकारिणः;
तत् ज्ञानस्य ग्राह्यताशक्तिरप्यन्या, अन्या च जननशक्तिः; ततो ग्राह्यताशक्ति-
हानादपि जननशक्तिर्भविष्यति ? इत्याह—नानेकशक्त्यभावेऽपि भावव्यति-
रिक्ताऽनेकासां शक्तीनामेकस्याश्च शक्तेरभावेऽपि भावः स्वहेतोर्नानेककार्यकारण-
स्वभावतयोत्पन्नो नानेककार्यकृत् प्रकृत्यैव भवतीति गदितम् ।
ननु नानेकं कार्यमेकस्मात् कारणान्न भवेत्, सिद्धान्तविरोधादिति
चेत् ? सत्यमेतत्; न किञ्चित् कार्यमेकस्मात् कारणाज्जायते, किन्तु सामग्र्या
जन्मानेकोपादानसहकारिभावसञ्चयात्मिकायाः सर्वस्यैकस्यानेकस्य च कार्यस्य
सम्भवः ।
कथं तर्ह्येकमनेकस्य हेतुरुच्यते ? इत्याह—चक्षूरूपालोकमनस्कारादिषु
जायमानरूपक्षणेन्द्रियज्ञानकार्यद्वयापेक्षयाऽवान्तरभिन्नसामग्र्योरेकस्य रूपस्योपा-
दानसहकारिभावेनोपयोगाद् एकस्मादप्यनेकं कार्यं जायत इति तद् एकम-
नेककार्यकृदित्युच्यते; न त्वेकस्मादसहायादनेकं कार्यं जायते इत्यभिप्रायात्
॥ ५३५-५३६ ॥
स्यादेतत् । धीर्जायमाना पूर्वं च विज्ञानमर्थं च तत्कालसन्निपतितं यदि
गृह्णीयात्, तदा विषयान्तरसञ्चारः सम्भवेत् ? अत्राह—पूर्वगृहीतस्य वर्णस्य
चिन्तादौ, आदिशब्दात् प्रत्यक्षेऽपि, एकस्मिन् चेतसि दृष्टः क्रमो यस्य तत् दृष्ट-
क्रममभिलापद्वयं वर्णद्वयं नित्यमक्रमं स्यात् युगपत् प्रतीयेतेत्यर्थः ॥५३७॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २५५
पूर्वापरार्थभासित्वाच्चिन्तादावेकचेतसि ।
द्विर्द्विरेकं च भासेत भासनादात्मतद्धियोः ॥ ५३८ ॥
आत्मानुभूतं प्रत्यक्षम्
विषयान्तरसञ्चारे यद्यन्त्यं नानुभूयते ।
परानुभूतवत् सर्वाननुभूतिः प्रसज्यते ॥ ५३९ ॥
आत्मानुभूतं प्रत्यक्षं नानुभूतं परैः यदि ?
आत्मानुभूतिः सा सिद्धा कुतो येनैवमुच्यते ॥ ५४० ॥
व्यक्तिहेत्वप्रसिद्धिः स्यात् न व्यक्तेर्व्यक्तिमिच्छतः ।
किं कारणम् ? इत्याह — पूर्वापरार्थभासित्वात् चिन्तादिज्ञानेन हि पूर्व-
वर्णग्राहकज्ञानं गृह्येत इति तत्प्रतिभासी वर्णो गृह्येत, तत्कालोपनिपतितश्चान्यो वर्ण
इति क्रमोपलभ्ययोर्युगपद्ग्रहणप्रसङ्गः ।
एकं च वर्णादिद्विर्द्विर्भासेत ; आत्मतद्धियोर्भासनात् । तद्दर्शने
तज्ज्ञानदर्शने तु तद् दृष्टमिति द्विधा दर्शनप्रसङ्गः ॥ ५३८ ॥
अथ विषयज्ञाने वृत्ते तज्ज्ञाने चोत्पन्ने विषयदर्शनस्य निष्पन्नत्वात्
ज्ञानान्तरं विषयान्तरग्राहकमिति स्याद् विषयान्तरसञ्चार इत्यभिमते यद्यन्त्यं
ज्ञानं ज्ञानानुभवितृ नानुभूयते, तदा सर्वस्यार्थस्य तत ज्ञानस्य चाननुभूतिः
प्रसज्यते, परानुभूतवत् पुरुषान्तरानुभूतार्थतज्ज्ञानयोरिव ॥ ५३९ ॥
ननु आत्मनाऽनुभूतमर्थं तज्ज्ञानं प्रत्यक्षं न परैरनुभूतमिति यद्यु-
च्यते ? नन्वन्त्यज्ञानाननुभवेऽर्थज्ञानस्याननुभावात्, तदनुभवाभावे चार्थानुभवा-
सिद्धेरात्मानुभूतिः सा कुतः सिद्धा, येनैवमुच्यते—आत्मानुभूतं प्रत्यक्षं न
परानुभूतमिति ॥ ५४० ॥
ननु चक्षुरादावनर्थभूते चक्षुरादिना रूपाद्यनुभूतमिति यथा, तथा ज्ञानाननु-
भवेऽप्यर्थो ज्ञात इति भविष्यति ? इत्याह — अर्थव्यक्तिहेतोश्चक्षुरादेरर्थदर्शनेऽप्य-
प्रसिद्धिर्व्यक्तिः स्यात्; यतो न कारणदर्शनपूर्वकं कार्यदर्शनम् । न तु व्यक्ते-

२५६ प्रमाणवार्त्तिके
व्यक्त्यसिद्धावपि व्यक्तं यदि व्यक्तमिदं जगत् ॥ ५४१ ॥
रुपलब्धेर्व्यक्तमर्थमिच्छतो व्यक्त्यसिद्धिर्युक्ता । यदि पुनर्व्यक्तेरसिद्धावपि
व्यक्तं वस्तूच्यते, तदा सर्वमिदं जगद् व्यक्तं स्यात् ; अव्यक्तव्यक्तिकत्वेन
विशेषाभावात् । तथा हि—अर्थो न सत्तामात्रेण प्रतीत उच्यते; प्रतिपत्तिसंयोगात् ।
नापि ज्ञानसत्तामात्रेण; परचित्तज्ञानेनापि संवेदनप्रसङ्गात् । किन्तु ज्ञानानुभवेना-
र्थप्रतीतिर्वाच्या । न चान्येन संवेदनं ज्ञानस्योपपद्यत इति स्वप्रकाशमेव
स्वभावतस्तद्व्यक्तमिति स्वसंवेदनसिद्धिः ॥ ५४१ ॥
इत्याचार्यश्रीमनोरथनन्दिकृतायां
प्रमाणवार्तिकवृत्तौ प्रत्यक्ष-
परिच्छेदो द्वितीयः

स्वार्थानुमाननामा
तृतीयः परिच्छेदः¹
हेतुविचारः
हेतुलक्षणम्
पक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुः;
तच्च त्रिरूपत्वम्
त्रिधैव सः ।
प्रत्यक्षमाख्याय, अवसरप्राप्तमनुमानमिदानीं वक्तव्यम् । तच्च द्विविधम्—
स्वार्थम्, परार्थं च । तत्र स्वार्थमिदानीं वक्तव्यम् ; तत्पूर्वकत्वात् परार्थस्य ।
तल्लिङ्गे च विप्रतिपत्तयः सन्तीति तासां निराकरणेन तद्व्यवस्थापनार्थ-
माह—पक्षो धर्मिधर्मसमुदायोऽनुमेयः । तदेकदेशत्वादुपचारेण धर्मी पक्ष उक्तः ।
तस्य धर्मः, अनेन पक्षधर्मत्वमुक्तम् । धर्मिधर्मो हेतुरित्यनुमाने सर्वस्य धर्मि-
धर्मो हेतुः स्यादित्युपचाराश्रयणम् । तथा चाक्षुषत्वादिः शब्दे धर्मिणि न हेतुः ।
तदंशेन पक्षस्य धर्मेण सिसाधयिषितेन व्याप्तो हेतुर्बोद्धव्यः ।
द्विविधा चे

:
Let's look at L5 again very, very carefully.
स्वभावैर्य - there is definitely य.
Then there is द्वि? Look at the ligature:
It has a top loop, a vertical stroke, a lower loop... wait, is that द्वि?
Wait, why would anyone write यद्विद्भिः? Does यद्विद्भिः exist in Sanskrit?
यद्-विद्भिः? "By those who know that"?
WAIT!
"कार्यं स्वभावैर्यद्विद्भिरविनाभावि कारणे"
"A karyam, by its natures, which [nature] is known by the wise (यद्विद्भिः) to be inalienable from the cause..."?
NO! Look at the commentary in L15-18:
L15-16: इत्याह—कार्यं स्वभावैर्यद्विद्भिर्र्विशिष्टै- (or र्यावद्भिर्विशिष्टै-?)
र्धूमवत्त्वादिभिरविनाभावि विना न भवतीति कारणे कारणविषयेऽवधारितम्,
L17: तैरेव विशिष्टैः स्वभावैर्हेतुर्न साधारणैः पार्थिवत्त्वादिभिः...
L18: `तथा कारणेऽधिकरणे यावद्भिः स्वभावैरग्नित

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २५९
हेतुः१ स्वभावे भावोऽपि भावमात्रानुरोधिनि१ ॥ २ ॥
अनुपलब्धिविचारः
अप्रवृत्तिः प्रमाणानाम् अप्रवृत्तिफलाऽसति२ ।
असज्ज्ञानफला, काचिद्२ हेतुभेदव्यपेक्षया ॥ ३ ॥
भावोऽपि स्वभावोऽपि हेतुः स्वभावे साध्ये । कीदृशे ? हेतोर्भावः केवलं
भावमात्रं तदनुरोद्धुमनुवर्तितुं शीलमस्येति भावमात्रानुरोधि तस्मिन् । यस्य
सत्तामात्रेण यो धर्मोऽवश्यं भवति न हेत्वन्तरमपेक्षते, तस्मिन् साध्ये स्वभा-
वाख्यो हेतुः, नान्यत्र; यथा—वस्त्रत्वं रागे । एवं च विधिसाधनत्वं कार्यस्वभाव-
योर्दर्शितम् ॥ २ ॥
इदानीं तृतीयहेतोः प्रतिषेधफलत्वमाह—प्रमाणनिवृत्तिरूपाऽनुपलब्धिरसति
सद्द्व्यवहारातिक्रान्तत्वादसदविशिष्टे देशकालस्वभावविप्रकृष्टे सुमेर्वादौ सञ्ज्ञान-
शब्दव्यवहाराणां प्रवृत्तिप्रतिषेधोऽप्रवृत्तिस्तत्फला । एतच्चाप्रवृत्तिफलत्वं दृश्या-
दृश्यानुपलब्ध्योः साधारणम्; ज्ञानपूर्वकत्वात् । सञ्ज्ञानशब्दव्यवहारस्य ज्ञानाभावे
तदभावस्य न्यायप्राप्तत्वात् ।
दृश्यानुपलब्धेः फलान्तरमाह—काचित् प्रमाणनिवृत्तिरसञ्ज्ञानमभावज्ञानं
तत्फला । कथम् ? इत्याह-हेतुरनुपलम्भः, तस्य भेदो विशेषणम्, उपलब्धि-
लक्षणप्राप्तविषयत्वम्, तस्य व्यपेक्षया कांक्षया । उपलब्धिलक्षणप्राप्तानुप-
लब्धिरित्यर्थः ।
ननु यद्यनुपलब्ध्याऽभावः साध्यते, तदोपलब्ध्यभावोऽपि तत एवेत्यनवस्था-
नादभावाप्रतिपत्तिः स्यात् ; दृष्टान्तश्च न स्याद्, अन्यस्याभावसाधनस्याभावादनुप-
लब्धेश्चानवस्थाप्राप्तत्वात् । अथ पदार्थान्तरोपलब्धिरेवानुपलब्धिः, तयाऽध्यक्ष-
सिद्ध्याऽभावः साध्यते, तस्मान्न दोषः ? यद्येवम्, अर्थान्तरादपि किन्नाभावः साध्यते,
तदपि ह्यनुपलब्धिरूपं प्रत्यक्षसिद्धं च । को वान्योलम्भाभावेन सम्बन्धः ?
उच्यते—एकज्ञानसंसर्गि वस्त्वन्तरम्, तदुपलब्धिश्चानुपलब्धिर्विवक्षिता;
१-१. रा० पुस्तके नास्ति । २-२. रा० पुस्तके नास्ति ।

२६० प्रमाणवार्त्तिके [ अनुपलब्धि-
विरुद्धकार्ययोः सिद्धिरसिद्धिर्हेतुभावयोः१ ।
दृश्यात्मनोरभावार्थानुपलब्धिश्चतुर्विधा२ ॥ ४ ॥
तद्विरुद्धनिमित्तस्य योपलब्धिः प्रयुज्यते ।
निमित्तयोविरुद्धत्वाभावे३ सा व्यभिचारिणी३ ॥ ५ ॥
उपलब्धेरन्यत्वादभक्ष्यास्पर्शनीयवत् । स एवाभावः; तदतिरिक्तस्य विग्रहवतोऽभाव-
स्याभावात् । तस्मात् तादात्म्यमभावानुपलम्भयोः सम्बन्धः ।
एवं तर्ह्यनुपलब्धिसिद्धिरेवाभावसिद्धिः, किं साध्यते ? सत्यम्; नाभावः
साध्यः, सिद्धत्वादस्य, किं तर्हि ? विषयोपदर्शनेन विषयी व्यवहारः साध्यते ।
यथा—गोव्यवहारविषयोऽयं सास्नादिसमुदायात्मकत्वात् ॥ ३ ॥
सा च प्रयोगभेदादनुपलब्धिश्चतुर्विधा । कथम् ? इत्याह-विरुद्धञ्च कार्यञ्च
विरुद्धकार्ये, कार्यञ्च प्रत्यासत्तेविरुद्धस्यैव बोद्धव्यम्, तयोः, दृश्यात्मनोर्हेतु-
भावयोः कारणस्वभावयोश्च दृश्यात्मनोर्यथाक्रमं सिद्धिरुपलब्धिः, असिद्धिरनु-
पलब्धिश्च ।
विरुद्धोपलब्धिर्यथा—नात्र शीतस्पर्शोऽग्नेः । व्याप्यव्यापकयोर्वस्तुतस्ता-
दात्म्यात् । व्यापकविरुद्धोपलब्धिरप्यनेनैवोक्ता भवति । यथा—नात्र तुषार-
स्पर्शोऽग्नेः । विरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा—नात्र शीतस्पर्शो धूमात् । कारणानुप-
लब्धिर्यथा—नात्र धूमोऽनग्नेः । स्वभावानुपलब्धिर्यथा—नात्र धूमोऽनुपलब्धेः ।
अनेन व्यापकानुपलब्धिरप्युक्ता, यथा—नात्र शिंशपा वृक्षाभावात् ।
चतुर्विधाप्यनुपलब्धिरभावार्था प्रतिषेधफला । तत्र स्वभावानुपलब्धिः
स्वयमेव प्रतिषेध्याभावरूपतया सिद्धाऽभावव्यवहारसाधनी । इतरास्तु निषेध्या-
भावाव्यभिचारिण्यस्तदभावमभावव्यवहारं च साधयन्ति; तस्यासिद्धत्वात् ॥ ४ ॥
यदि विरुद्धकार्योपलब्ध्याऽभावसिद्धिः, तदा विरुद्धकारणोपलब्ध्यापि किं
न साध्यते ? इत्याह—तद्विरुद्धनिमित्तस्य निषेध्यस्य ( शीतस्पर्शवह्नेः )
विरुद्धकारणस्य ( काष्ठस्य ) योपलब्धिः प्रयुज्यते, यथा—न शीतस्पर्शोऽत्र
काष्ठादिति, सा निषेध्यस्य विरुद्धस्य च ये निमित्ते तयोर्विरुद्धत्वाभावे व्यभि-
१. ०रथ हेतुस्वभावयोः—रा० । २. ०रभावाच्चानु०—क० ।
३-३. ०भावो हि व्यभिचारवान्—रा० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २६१
इष्टं विरुद्धकार्येऽपि देशकालाद्यपेक्षणम् ।
अन्यथा व्यभिचारि¹ स्याद् भस्मेवाशीतसाधने ॥ ६ ॥
हेतुना यः समग्रेण कार्योत्पादोऽनुमीयते ।
अर्थान्तरानपेक्षत्वात् स स्वभावोऽनुवर्णितः ॥ ७ ॥
सामग्रीफलशक्तीनां परिणामानुबन्धिनि ।
अनैकान्तिकता कार्ये प्रतिबन्धस्य सम्भवात् ॥ ८ ॥
चारिणी अनैकान्तिकी। विरोधे तु निमित्तयोरिष्यत एव, यथा—नास्य रोमहर्षा-
दिविशेषः सन्ति; सन्निहितदहनविशेषत्वात् । रोमहर्षतदभावयोर्विरोधः, तत्कार-
णयोश्च शीतदहनयोरिति युक्तेयमनुपलब्धिः । तथा निषेध्य( = रोमहर्ष )
विरुद्ध( = ताप )कारण( = दहन )कार्यो( = धूमो )पलब्धिर्यथा—न रोमहर्ष-
युक्तपुरुषवानयं प्रदेशो धूमादिति ॥ ५ ॥ उक्ताष्टविधानुपलब्धिः ॥
अनया दिशाऽपरा अपि बोद्धव्याः । विरुद्धकार्ये विरुद्धकार्योपलब्धावपि
विषये निर्देशात् देशस्य सन्निहितस्य कालस्य वर्त्तमानस्य क्वचिदतीतापेक्ष-
णमिष्टम्; अन्यथा व्यभिचारि स्याल्लिङ्गम् । उदाहरणमाह—भस्मेवाशीतस्य
शीताभावस्य साधने । यथा—नासीत् क्वचित् शीतस्पर्शः, नास्ति वात्र भस्मन इति
भस्मानैकान्तिकम् । देशविशेष्येऽतीतकालापेक्षया तु स्याद्धेतुः—नासीदत्र शीत-
स्पर्शो भस्मन इति ॥ ६ ॥
ननु हेतुना समग्रेण यः कार्योत्पादोऽनुमीयते स कस्मिन् हेताव-
न्तर्भवति ? इत्याह—स स्वभावहेतुरनुवर्णितः । न हि समग्राद्धेतोः कार्य-
सम्भवोऽनुमीयते, किं तर्हि ? कार्यार्जनयोग्यत्वम् । तच्चार्थान्तरानपेक्षत्वाद्धेतुसाक-
ल्यमात्रानुबन्ध्येवेति तस्मिन् साध्ये हेतुसाकल्यं स्वभावहेतुरेव ॥ ७ ॥
कस्मात् पुनः कार्यमेव नानुमीयते ? इत्याह—कार्येऽनुमेयेऽनैकान्ति-
कता हेतुसाकल्यस्य । कीदृशे ? सामग्रयाः फलञ्च ताः² शक्तयश्च तासां
परिणामः कार्योत्पादानुगुणस्तारतम्ययोगी क्षणप्रबन्धः, तदनुबन्धिनि तद-
पेक्षिणि । अत एव प्रतिबन्धस्य सम्भवादित्युक्तम् ॥ ८ ॥
१. व्यभिचारी—रा० । २. ताः [ उत्तरक्षणं ]—रा०।

२६२ प्रमाणवार्त्तिके [ अनुपलब्धि-
एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिः ।
हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥ ९ ॥
शक्तिप्रवृत्त्या न विना रसः सैवान्यकारणम् ।
इत्यतीतैककालानां गतिस्तत्कार्यलिङ्गजा १ ॥ १० ॥
हेतुना योऽसमग्रेण २ कार्योत्पादोऽनुमीयते ।
तच्छेषवदसामर्थ्याद् देहाद् रागानुमानवत् ॥ ११ ॥
न खलु कार्यहेतवो मिलिता इत्येव भवति, किन्त्वेषां विशेषमपेक्षते, अत्रान्तरे
च शक्तिव्याघातो मन्त्रतन्त्रादिना वैकल्यं च सम्भवतीति कार्यस्यावश्यभावान्न
तदनुमानम्। या च रसतो मधुरादिकात् रूपादेः, आदिशब्दाद् गन्धस्य च, एक-
सामग्र्यधीनस्य रसादिना सहैकसामग्र्यायत्तस्य गतिः, सा कथम् ? इत्याह-
हेतुधर्मानुमानेन रसकारणस्य धर्मो रसादिसहचररूपजनकत्वम्, तदनुमानेन
रसाद् रूपादिगतिः । न हि कार्यं रसः कारणमन्तरेण । कारणं चास्य रससहकारि
रूपजनकम् ; पुञ्जात पुञ्जोत्पत्तेः । अतस्तस्मिन्ननुमितेऽनुमितमेव रूपम् । धूमे-
न्धनविकारवत् । धूमाद्धेतुधर्मानुमानेनेन्धनविकारस्याङ्गारादेर्धूमसहचरस्येवानु-
मानम् ॥ ९ ॥
एतदेव स्फुटयन्नाह—रसहेतोः शक्तिप्रवृत्त्या शक्त्याभिमुख्येन विना
न रस उत्पद्यते । सैव रसहेतोः शक्तिप्रवृत्तिरन्यस्य रूपादेः कारणं इतर-
समानकालरूपादिजनकत्वेन रसहेतोरतीतस्य हेतोरेककालानां रससहचराणां च
रूपादीनां गतिस्तस्य रसरूपहेतोः कार्याद् रसाल्लिङ्गाज्जाता ।
एवं पिपीलिकोत्सरणादिदर्शनात् वर्षापिपीलिकादिक्षोभहेतोर्भूतपरिणामविशे-
षस्यानुमानात् वर्षानुमानं कार्यलिङ्गं वेदितव्यम् । नदीपूरादेर्वर्षकार्यत्वं
व्यक्तमेव ॥ १० ॥
यः पुनर्हेतुनाऽसमग्रेण कार्योत्पादः कार्योत्पादनयोग्यत्वममनुमीयते,
तच्छेषवदनैकान्तिकमसामर्थ्यात् । समर्थं हि कार्योत्पादनयोग्यम् , न च व्यग्राणां
समर्थता । देहात् बुद्धीन्द्रियादेश्च हेतो रागानुमानवत् । देहादीनां कथञ्चिद्
१. जायते कार्यलिङ्गतः—रा० । २. त्वसमग्रेण—क० ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २६३
विपक्षेऽदृष्टिमात्रेण कार्यसामान्यदर्शनात् ।
हेतुज्ञानं१ प्रमाणाभं१ वचनाद् रागितादिवत् ॥ १२ ॥
न चादर्शनमात्रेण विपक्षेऽव्यभिचारिता ।
सम्भाव्यव्यभिचारित्वात्२ स्थालीतण्डुलपाकवत् ॥ १३ ॥
शेषवदनुमाननिरासनम्
यस्यादर्शनमात्रेण व्यतिरेकः प्रदर्श्यते ।
तस्य संशयहेतुत्वाच्छेषवत् तदुदाहृतम् ॥ १४ ॥
रागहेतुत्वेऽपि नायोनिशोमनस्काररहितानां कारणत्वम् ; सहितानामेव हेतुत्वात् ।
ततः केवलाद् देहाद् रागानुमानमनैकान्तिकम् ॥ ११ ॥
तथा—विपक्षेऽदृष्टिमात्रेण कार्यसामान्यस्य कचिद् धर्मिणि दर्श-
नात् हेतुज्ञानं यत् प्रमाणाभं सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकं तद् वचनाद्,
रागितादिवत् । यथा वचनस्य वीतरागेऽदर्शनात् क्वचिद् दर्शनाद् रागानुमान-
मनैकान्तिकम् । न हि रागवचनयोः कार्यकारणभावः सिद्धः; वक्तुकामताहेतुत्वात्
तस्य । सा च वीतरागस्य करुणया सम्भवति । यद्यपि वक्तरि रागो दृश्यते,
तथापि क्वचिद् वक्तुकामतासत्त्वेऽपि रागाभावे वचनाभावासिद्धेर्न तत्कार्यतासिद्धिः ।
उपलखण्डाद् वक्तुकामतानिवृत्तेरेव वचनाभावः, न तु रागाभावात् । ततो वीत-
रागाद् सन्दिग्धोऽस्य व्यतिरेकः ॥ १२ ॥
न च विपक्षे हेतोरदर्शनमात्रेण साध्याभावप्रयुक्तसाधनाभावनिश्चय-
रहितेन साध्याव्यभिचारिता साध्यते; सम्भाव्यव्यभिचारित्वात् , यदि
विपक्षाद्धेतुनिवृत्तिनिश्चय एवं व्यभिचारशङ्कानिरासः, स तु नास्तीति तस्याप्य-
भावः । स्थालीतण्डुलपाकवत् । स्थाल्यन्तर्गतानां तण्डुलानां पाकस्येवानुमानम् ,
तदितरेषां पाकादर्शनात् शेषवत् ॥ १३ ॥
किं पुनः शेषवदित्युच्यते ? इत्याह—यस्य लिङ्गस्यादर्शनमात्रेण
विपक्षे व्यतिरेकः प्रदर्श्यते, न तु कारणव्यापकनिवृत्त्या; तस्य संशय-
हेतुत्वात् साध्यानिश्चायकत्वात् शेषवत् तदुदाहृतम् । सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्ति-
कत्वं शेषवदुच्यते; प्रतिबन्धाभावादित्यर्थः ॥ १४ ॥
१-१. हेतुज्ञानप्रमाणाभं—रा० । २. ०व्यभिचारत्वात्—क० ।

२६४ प्रमाणवार्त्तिके [ व्याप्ति-
हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु निश्चयस्तेन वर्णितः ।
असिद्धविपरीतार्थव्यभिचारिविपक्षतः ॥ १५ ॥
व्याप्तिविचारः
व्यभिचारिविपक्षेण वैधर्म्यवचनं च यत् ।
यच्चदृष्टिफलं तच्च तदनुक्तेऽपि गम्यते ॥ १६ ॥
न च नास्तीति वचनात् तन्नास्त्येव यथा यदि ।
नास्ति स ख्याप्यते न्यायस्तदा १ नास्तीति गम्यते १ ॥ १७ ॥
तेन प्रतिबन्धस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेन हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु पक्षधर्मा-
न्वयव्यतिरेकेषु निश्चय आचार्यदिङ्नागेन वर्णितः । कथमुक्तः ? इत्याह—
असिद्धस्य विपरीतार्थस्य विरुद्धस्य व्यभिचारिणोऽनैकान्तिकस्य विप-
क्षेण । तत्रासिद्धत्वविपक्षेण पक्षधर्मत्वस्य निश्चय उक्तः; विरुद्धविपक्षेणान्व-
यस्य, अनैकान्तिकविपक्षेण व्यतिरेकस्य ॥ १५ ॥
न ह्यसति प्रतिबन्धे विपक्षाद् व्यतिरेकः शक्यनिश्चयः, उक्तश्च निश्चयः,
ततः प्रतिबन्धोऽप्याचार्येणेष्ट इति प्रतीयते । अन्यथा प्रतिबन्धानिष्टौ व्यभिचा-
रिणोऽनैकान्तिकस्य विपक्षेण वैधर्म्यस्य व्यतिरेकस्य वचनं यदाचार्यस्य २ ।
एष तावन्न्यायः ३ — “यदुभयं वक्तव्यं विरुद्धानैकान्तिकप्रतिपक्षेण” इति । उभय-
मन्वयव्यतिरेकौ । तच्च यद्यदृष्टिफलमदर्शनमात्रफलं तददर्शनमात्रमनुक्तेऽपि
व्यभिचारिविपक्षेण व्यतिरेको गम्यते; हेतुत्रैरूप्यनिर्देशादेव विपक्षेऽदर्शनमात्रस्य
गतत्वात् । तस्माद् वैधर्म्यवचनेन विपक्षे हेत्वभावः कथ्यते । स चादर्शनमात्रेण
न सिध्यति ॥ १६ ॥
नास्तीति वचनादेव सिध्यतीति चेत् ? न च नास्तीति वचनादेव
तत्साधनं विपक्षे नास्त्येवेति युक्तम् ; तदपि ह्यनुपलम्भमेव ख्यापयति । स च
सर्वस्माद्विपक्षाद्धेत्वभावप्रतीतावशक्तः । कथं तर्हि ? इत्याह—यथा येन प्रकारेण
साध्यसाधनयोः प्रतिबन्धे सति साध्याभावेन साधनं विपक्षे नास्ति स न्यायो
१-१. चायमुक्तौ नेति गतिस्तदा—रा० । २. तद्व्यर्थमिति शेषः ।
३. न्यायमुखग्रन्थपाठ इत्यर्थः ।

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २६५
यद्यदृष्टौ¹ निवृत्तिः स्याच्छेषवद् व्यभिचारि किम् ।
व्यतिरेक्यपि हेतुः स्यान्न वाच्याऽसिद्धियोजना ॥ १८ ॥
विशेषस्य व्यवच्छेदहेतुता स्याददर्शनात् ।
प्रमाणान्तरबाधा चेन्नेदानीं नास्तिताऽदृशः ॥ १९ ॥
यदि ख्याप्यते व्यभिचारिविपक्षेण वैधर्म्योक्त्या; तदा नास्तीति गम्यते,
नान्यथा ॥ १७ ॥
किञ्च—यद्यदृष्टौ विपक्षाद्धेतोर्निवृत्तिः स्यात् शेषवत् सन्दिग्धविपक्ष-
व्यतिरेकं व्यभिचारि किमिष्टमाचार्येण । एवं च—सरसान्येतानि फलानि
रूपाविशेषादिति सर्वस्य तादृग्रूपस्य पक्षीकृतत्वात् न व्यभिचारदर्शनम्, विपक्षे
चादर्शनमस्तीति प्राप्तमदर्शनमात्राद् व्यतिरेकवादिनो हेतुत्वमस्य ।
व्यतिरेक्यपि हेतुः स्यात् । नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरमप्राणादिमत्त्व-
प्रसङ्गादिति बौद्धं प्रति सात्मकस्य कस्यचिदसिद्धेरन्वयाभावात्, निरात्मकेभ्यश्च
घटादिभ्यो निवृत्तेः प्राणादिर्व्यतिरेकी, स हेतुः स्यात्; अदर्शनाद् व्यतिरेकसिद्धेः,
अनिष्टश्चाचार्येण ।
किञ्च—वादिप्रतिवादिनोरसिद्धस्यान्यतरासिद्धस्य सन्दिग्धस्याश्रयासिद्धस्य
असिद्धस्य² च निरासं पक्षधर्मत्वनिश्चयेन प्रतिपाद्य, अन्वयव्यतिरेकनिश्चयवचनेन
सपक्षविपक्षयोर्हेतोरन्वयस्य व्यतिरेकस्य च विपरीताया असिद्धेश्चतुर्विधाया
योजना आचार्येण—"सपक्षे सन्नसन्नित्येवमादिष्वपि यथायोगमुदाहार्यम्"
इत्यादिना निर्दिष्टा, सापि न वाच्या; अदर्शनस्य व्यतिरेकनिश्चयहेतुत्वे
सन्दिग्धव्यतिरेकस्य हेतुत्वात् ॥ १८ ॥
अपि च—विशेषस्यासाधारणस्य श्रावणत्वादेर्नित्येऽनित्ये चादर्शना-
दुभयतो व्यावृत्तेः शब्दे धर्मिणि द्वयव्यवच्छेदहेतुता स्यात् । प्रमाणा-
न्तरबाधा चेत् अन्योन्यव्यवच्छेदरूपयोरेकप्रतिषेधस्यापरविधिनान्तरीयकत्वात्
उभयव्यवच्छेदोऽनुमानबाधितः । नेदानीं बाधसम्भवे नास्तिताऽदृशः । एवं
तर्ह्यदृष्टेरभावनिश्चयो नास्तीति वक्तव्यम् ॥ १९ ॥
१. यद्यदृष्ट्या—क० । २. सन्दिग्धाश्रयासिद्धस्य असिद्धस्य—रा० ।

२६६ प्रमाणवार्त्तिके [ व्याप्ति-
तथान्यत्रापि सम्भाव्यं प्रमाणान्तरबाधनम् ।
दृष्टाऽयुक्तिरदृष्टेश्च स्यात् स्पर्शस्याविरोधिनी ॥ २० ॥
देशादिभेदाद् दृश्यन्ते भिन्ना द्रव्येषु शक्तयः ।
तत्रैकदृष्ट्या नान्यत्र युक्तस्तद्भावनिश्चयः ॥ २१ ॥
आत्ममृच्चेतनादीनां योऽभावस्याप्रसाधकः ।
स एवानुपलम्भः किं हेत्वभावस्य साधकः ॥ २२ ॥
यथा श्रावणत्वेनोभयव्यावृत्ततया निश्चितेन प्रसाध्यमानस्योभयव्यवच्छेदस्य
प्रमाणान्तरेण बाधा, तथान्यत्रापि विपक्षाद्धेतोर्व्यतिरेकेऽपि सम्भाव्यं प्रमा-
णान्तरबाधनम्; अदर्शनमात्रस्य निमित्तस्य समानत्वात् । तथा दृष्टाऽयुक्तिर-
दृष्टेश्च स्यात् स्पर्शस्याविरोधिनी । दृष्टेषु पृथिव्यादिष्वपाकजस्यानुष्णाशीत-
स्पर्शस्य अयुक्तिर्योगभावः । अदृष्टेरदर्शनात् वैशेषिकस्येष्टाऽनुपलम्भाद् व्याप्या
निवृत्त्या निश्चयादाचार्येण प्रतिक्षिप्ता च । “यद्यदर्शनमात्रेण दृष्टेभ्यः प्रतिषेधः
क्रियते, न च सोऽपि युक्तः” इत्यादिनाऽविरोधिनी विरोधरहिता स्यात् ।
एवमाचार्यैयः कश्चन प्रतिबन्धमनभ्युपगच्छन् विरोधादुपालब्धः ॥ २० ॥
सम्प्रति परान् प्रत्याह—देशादिभेदात् देशकालसहकारिभेदात् दृश्यन्ते
भिन्ना नानाप्रकारा द्रव्येषु शक्तयः । तत्रैकस्मिन् देशादावेकस्य द्रव्यस्य
शक्तिविशेषवतो दृष्ट्याऽन्यत्र देशादौ तस्य शक्तिविशेषवतो द्रव्यस्य भाव-
निश्चयो न युक्तः प्रतिबन्धमन्तरेण । न ह्येकत्र यथौषधयो दृष्टास्तथैवान्य-
त्रापि ताः शक्यन्ते व्यवस्थापयितुम्; क्षेत्रादिविशेषाद् विशिष्टतररसवीर्यादि-
दर्शनात् ॥ २१ ॥
किञ्च—आत्ममृच्चेतनादीनां योऽभावस्याप्रसाधकः । आत्मनोऽ-
नुपलभ्यमानस्य च योऽनुपलम्भोऽभावस्याप्रसाधको वैशेषिकस्येष्टः, तथा मृदश्चे-
तनायाः स्वभावभूताया योऽनुपलम्भोऽभावप्रसाधकश्चार्वाकस्येष्टः, तथा
क्षीरादौ दध्याद्यभावस्य योऽनुपलम्भोऽप्रसाधक इष्टः सांख्यस्य, स एवानु-
पलम्भः किं कस्माद् विपक्षे हेत्वभावस्येष्टो वैशेषिकादिभिः । यथा घटादौ
प्राणादिमत्त्वाभावो वैशेषिकस्य, वक्तृत्वाभावो विपक्षे चार्वाकस्य, सङ्घातत्वाभावो

तस्मात् तन्मात्रसम्बद्धः १ स्वभावो भावमेव वा ।
निवर्त्तयेत् , कारणं वा कार्यमव्यभिचारतः ॥ २३ ॥
अन्यथैकनिवृत्त्यान्यविनिवृत्तिः कथं भवेत् ।
नाश्ववानिति मर्त्येन २ न भाव्यं गोमतापि किम् २ ॥ २४ ॥
सन्निधानात् तथैकस्य कथमन्यस्य सन्निधिः ।
गोमानित्येव मर्त्येन भाव्यमश्ववतापि किम् ॥ २५ ॥
तस्माद् वैधर्म्यदृष्टान्ते नेष्टोऽवश्यमिहाश्रयः ।
तदभावे च तन्नेति वचनादपि तद्गतिः ३ ॥ २६ ॥
वा विपक्षे सांख्यस्यानुपलम्भादिष्टः ॥ २२ ॥
उक्तः परेषाञ्च न्यायव्याघातः; परस्परविरोधश्च ॥
यस्माददर्शनमात्रात् न व्यतिरेकसिद्धिः; तस्मात् तन्मात्रसम्बद्धस्तत्साधनं
केवलं तन्मात्रं तेन सम्बद्धः । हेतुसत्तामात्रेण कारणान्तरापेक्षारहितेन सम्बन्धो
यस्येत्यर्थः । स्वभावो व्यापको धर्मो निवर्त्तमानो भावं व्याप्यमेव वा
निवर्त्तयेत् , यथा—वृक्षत्वं शिंशपाम्, वृक्षविशेषत्वाच्छिशपायाः । कारणं वा
निवर्त्तमानं कार्यं निवर्त्तयति; अव्यभिचारतः । न हि व्याप्यं कार्यं च
व्यापकेन कारणेन विना भवतः; तत्स्वभावत्वात्, तदधीनत्वाच्चेति ॥ २३ ॥
तादात्म्यतदुत्पत्ती अवश्यमाश्रयणीये; अन्यथैकस्य साध्यस्य निवृत्त्याऽ-
न्यस्य साधनस्य विनिवृत्तिः कथं भवेत् ; स्वतन्त्रत्वात् । न हि मर्त्योऽश्वरहित
इति गोरहितोऽपि भवति ॥ २४ ॥
तथा, तथा सन्निधानादेकस्य हेतोः कथमन्यस्य साध्यस्य सन्निधिः ।
गोमानित्येव मर्त्येन भाव्यमश्ववतापि किम् ! गवाश्वस्य परस्परमप्रति-
बद्धत्वादेकभावे नान्यभावः । तथा शिंशपाऽवृक्षादावपि स्यात् ॥ २५ ॥
यस्मात् कारणव्यापकनिवृत्त्या कार्यव्यापकनिवृत्तिर्दर्शनीया विपक्षे; तस्माद्
वैधर्म्यदृष्टान्ते नेष्टोऽवश्यमिहाश्रयः वस्तुभूतो धर्मी । तस्य कारणव्यापकस्य
साध्यस्याभावे च तत्कार्यव्याप्यं साधनं नेति वचनादपि तस्य साध्याभावे
१. ०सम्बन्धः—रा० । २-२. सन्देहे किं न वा पशुसंशयः—रा० ।
३. तद्गतेः—क० ।

२६८ प्रमाणवार्त्तिके [ व्याप्ति-
तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः ।
ख्याप्येते, विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ॥ २७ ॥
तेनैव ज्ञातसम्बन्धे द्वयोरन्यतरोक्तिः ।
अर्थापत्त्या द्वितीयेऽपि स्मृतिः समुपजायते ॥ २८ ॥
हेतुस्वभावाभावोऽतः प्रतिषेधे च कस्यचित् ।
साधनाभावस्य गतिः वस्तुनि वस्तुनिवृत्तिः सन्दिग्धा; वस्तुसम्बन्धाविरोधात् ।
अवस्तुनि तु वस्तुसत्ता विरुध्यते, निवृत्तिस्तु युक्ता । अतः स धर्मिणमन्तरेणापि
वाङ्मात्रतोऽपि गम्यत एव ॥ २६ ॥
यतः तद्भावहेतुभावौ दृष्टान्ते ख्याप्येते । तस्य साधनस्य भावस्ता-
दात्म्यं हेतुभावश्च ख्याप्येते¹ । वैधर्म्यदृष्टान्ते साध्यनिवृत्त्या साधनवृत्तिकथनेन
तयोस्तादात्म्यतदुत्पत्तिप्रतिबन्धमजानतो या ह्यन्यनिवृत्तेरतरनिवृत्तिः, सा वस्तु-
भूतमाश्रयमन्तरेणापि शक्यते निर्देष्टुम् । ये तु प्रतिबन्धं विदन्ति तेषां विदुषां
हेतुरेव केवल‍ो वाच्यः, न दृष्टान्तः; तत्र दर्शनीयस्य प्रतिबन्धस्य
सिद्धत्वात् ॥ २७ ॥
यस्माद् दृष्टान्ते प्रतिबन्धः कथ्यते, तेनैव कारणेन ज्ञातसम्बन्धे हेतौ
साधर्म्यदृष्टान्तयोरन्यतरस्योक्तितोऽर्थापत्त्या सामर्थ्येन द्वितीयेऽपि स्मृतिः
समुपजायत इति न तस्य निर्देशः कर्तव्यः । तथा हि—'यत् कृतकं तदनित्यं
यथा घटः' इति तादात्म्ये निर्ज्ञाते नित्यत्वाभावे कृतकत्वाभावः सामर्थ्या-
दाकाशादौ गम्यते । तथा वैधर्म्यदृष्टान्तेन तादात्म्ये कथिते सामर्थ्यादन्वयो
घटादौ गम्यते ॥ २८ ॥
एवं साधनभावे साध्यस्यावश्यं भावः, यदि साध्याभावे हेत्वभावः । तथा
साध्याभावे हेत्वभावस्तदा भवति यदि साधनभावेऽवश्यं साध्यभावः । एवं
कार्यानुपलम्भयोरपि योज्यम् ।
यतः कारणव्यापकनिवृत्तिभ्यां कार्यव्याप्यनिवृत्तिः; अतो हेतोः स्वभावस्य
व्यापकस्याभावः । कस्यचित् कार्यस्य व्याप्यस्य च प्रतिषेधेऽभावे, अभाव-
१. ख्याप्येते—रा० ।