प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२६४ प्रमाणवार्त्तिके [ व्याप्ति-
हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु निश्चयस्तेन वर्णितः ।
असिद्धविपरीतार्थव्यभिचारिविपक्षतः ॥ १५ ॥
व्याप्तिविचारः
व्यभिचारिविपक्षेण वैधर्म्यवचनं च यत् ।
यच्चदृष्टिफलं तच्च तदनुक्तेऽपि गम्यते ॥ १६ ॥
न च नास्तीति वचनात् तन्नास्त्येव यथा यदि ।
नास्ति स ख्याप्यते न्यायस्तदा १ नास्तीति गम्यते १ ॥ १७ ॥
तेन प्रतिबन्धस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेन हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु पक्षधर्मा-
न्वयव्यतिरेकेषु निश्चय आचार्यदिङ्नागेन वर्णितः । कथमुक्तः ? इत्याह—
असिद्धस्य विपरीतार्थस्य विरुद्धस्य व्यभिचारिणोऽनैकान्तिकस्य विप-
क्षेण । तत्रासिद्धत्वविपक्षेण पक्षधर्मत्वस्य निश्चय उक्तः; विरुद्धविपक्षेणान्व-
यस्य, अनैकान्तिकविपक्षेण व्यतिरेकस्य ॥ १५ ॥
न ह्यसति प्रतिबन्धे विपक्षाद् व्यतिरेकः शक्यनिश्चयः, उक्तश्च निश्चयः,
ततः प्रतिबन्धोऽप्याचार्येणेष्ट इति प्रतीयते । अन्यथा प्रतिबन्धानिष्टौ व्यभिचा-
रिणोऽनैकान्तिकस्य विपक्षेण वैधर्म्यस्य व्यतिरेकस्य वचनं यदाचार्यस्य २ ।
एष तावन्न्यायः ३ — “यदुभयं वक्तव्यं विरुद्धानैकान्तिकप्रतिपक्षेण” इति । उभय-
मन्वयव्यतिरेकौ । तच्च यद्यदृष्टिफलमदर्शनमात्रफलं तददर्शनमात्रमनुक्तेऽपि
व्यभिचारिविपक्षेण व्यतिरेको गम्यते; हेतुत्रैरूप्यनिर्देशादेव विपक्षेऽदर्शनमात्रस्य
गतत्वात् । तस्माद् वैधर्म्यवचनेन विपक्षे हेत्वभावः कथ्यते । स चादर्शनमात्रेण
न सिध्यति ॥ १६ ॥
नास्तीति वचनादेव सिध्यतीति चेत् ? न च नास्तीति वचनादेव
तत्साधनं विपक्षे नास्त्येवेति युक्तम् ; तदपि ह्यनुपलम्भमेव ख्यापयति । स च
सर्वस्माद्विपक्षाद्धेत्वभावप्रतीतावशक्तः । कथं तर्हि ? इत्याह—यथा येन प्रकारेण
साध्यसाधनयोः प्रतिबन्धे सति साध्याभावेन साधनं विपक्षे नास्ति स न्यायो
१-१. चायमुक्तौ नेति गतिस्तदा—रा० । २. तद्व्यर्थमिति शेषः ।
३. न्यायमुखग्रन्थपाठ इत्यर्थः ।