प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२५२ प्रमाणवार्त्तिके
ग्राह्यताशक्तिहानिः स्यात् नान्यस्य जननात्मनः ।
ग्राह्यताया न खल्वन्यज्जननं ग्राह्यलक्षणे ॥ ५२९ ॥
साक्षान्न ह्यन्यथा बुद्धे रूपादि रुपकारकः ।
ग्राह्यता लक्षणादन्यस्तद्भावनियमोऽस्य कः ॥ ५३० ॥
बुद्धेरपि तदस्तीति सापि सत्त्वे व्यवस्थिता ।
ग्राह्योपादानसंवित्तो चेतसो ग्राह्यलक्षणम् ॥ ५३१ ॥
निरवयवे ज्ञाने सौक्ष्म्यं सूक्ष्मत्वं नास्ति । आदिशब्दात् स्वसन्तानवर्तित्वा-
व्यवधानात्यासत्त्यादयश्चानुपलम्भहेतवो न सन्ति ॥ ५२८ ॥
स्यादेतत् । ज्ञानस्य द्वे शक्ती—ज्ञानजननशक्तिः, ग्राह्यताशक्तिश्च, तत्र
क्रमेण ग्राह्यताशक्तिहानौ जननशक्तिमात्रमवतिष्ठते ? इत्याह—अन्यस्य
ज्ञानकार्यभूतजननात्मनो जनकस्वभावस्य पूर्वज्ञानस्य ग्राह्यताशक्तिहानिर्न
स्यात्; जननस्य ग्राह्यलक्षणत्वात् , तस्य च सत्त्वात् । तथा हि—ग्राह्य-
लक्षणेऽक्षविद्युपलभ्यमाने न खलु ग्राह्यताया अन्यत् साक्षाज्जननम् ।
यदेवोत्तरोत्तरज्ञानस्य साक्षाज्जननं तदेव तद्ग्राह्यत्वम् । ततो जननसत्त्वे नास्ति
ग्राह्यत्वहानिः ॥ ५२९ ॥
न ह्यन्यथा साक्षाज्जननादन्येन प्रकारेण रूपादिर्दृश्यमानो बुद्धेर्ग्राहि-
काया उपकारकः । परस्परोपकारिणोऽपि ग्राह्यत्वे रूपकारणग्रहणमपि स्यात् ।
अनुपकारकस्य ग्राह्यत्वे सर्वग्रहणप्रसङ्गः । तस्मादस्य रूपादेर्ग्राह्यता लक्षणाद्
देशाद्यविप्रकर्षिणः साक्षाज्जनकत्वादन्यः कस्तद्भावनियमो ग्राह्यत्वनियमः
॥ ५३० ॥
तत् साक्षाज्जनकत्वलक्षणं ग्राह्यत्वं बुद्धेरप्यस्तीति साप्युत्तरबुद्धिजनिका,
तथैव तद्ग्राह्यत्वे व्यवस्थिता रूपादिषु कारणत्वेऽपि देशाद्यविप्रकर्षश्चक्षुराद्युप-
योगं चापेक्ष्य तद्ग्राह्यतेष्यते । चेतसस्तु देशादिविप्रकर्षाभावाच्चक्षुराद्युपयोगा-
भावाच्च ग्राहिणो ज्ञानस्योपादानमुपादानकारणता संवित्तिरनुभवात्मता ते
ग्राह्यलक्षणम् । स्वसंवेदनस्वभावतायां सत्यामुपादानकारणतोत्तरबुद्धिग्राह्य-
तेत्यर्थः ॥ ५३१ ॥