प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२५४ प्रमाणवार्त्तिके
नानेकभक्त्यभावेऽपि भावो नानेककार्यकृत् ।
प्रकृत्यैवेति गदितम्, नानेकस्मान्न चेद् भवेत् ॥ ५३५ ॥
हेतुसामग्र्याः सर्वसम्भवत्वम्
न किञ्चिदेकमेकस्मात् सामग्र्याः सर्वसम्भवः ।
एकं स्यादपि सामग्र्योरित्युक्तं तदनेककृत् ॥ ५३६ ॥
अर्थं पूर्वञ्च विज्ञानं गृह्णीयाद् यदि धीः परा ।
अभिलापद्वयं नित्यं स्याद् दृष्टक्रममक्रमम् ॥ ५३७ ॥
ननु भावा अनेकशक्तियोगादनेककार्यकारिणः, एकशक्तियोगादेककार्यकारिणः;
तत् ज्ञानस्य ग्राह्यताशक्तिरप्यन्या, अन्या च जननशक्तिः; ततो ग्राह्यताशक्ति-
हानादपि जननशक्तिर्भविष्यति ? इत्याह—नानेकशक्त्यभावेऽपि भावव्यति-
रिक्ताऽनेकासां शक्तीनामेकस्याश्च शक्तेरभावेऽपि भावः स्वहेतोर्नानेककार्यकारण-
स्वभावतयोत्पन्नो नानेककार्यकृत् प्रकृत्यैव भवतीति गदितम् ।
ननु नानेकं कार्यमेकस्मात् कारणान्न भवेत्, सिद्धान्तविरोधादिति
चेत् ? सत्यमेतत्; न किञ्चित् कार्यमेकस्मात् कारणाज्जायते, किन्तु सामग्र्या
जन्मानेकोपादानसहकारिभावसञ्चयात्मिकायाः सर्वस्यैकस्यानेकस्य च कार्यस्य
सम्भवः ।
कथं तर्ह्येकमनेकस्य हेतुरुच्यते ? इत्याह—चक्षूरूपालोकमनस्कारादिषु
जायमानरूपक्षणेन्द्रियज्ञानकार्यद्वयापेक्षयाऽवान्तरभिन्नसामग्र्योरेकस्य रूपस्योपा-
दानसहकारिभावेनोपयोगाद् एकस्मादप्यनेकं कार्यं जायत इति तद् एकम-
नेककार्यकृदित्युच्यते; न त्वेकस्मादसहायादनेकं कार्यं जायते इत्यभिप्रायात्
॥ ५३५-५३६ ॥
स्यादेतत् । धीर्जायमाना पूर्वं च विज्ञानमर्थं च तत्कालसन्निपतितं यदि
गृह्णीयात्, तदा विषयान्तरसञ्चारः सम्भवेत् ? अत्राह—पूर्वगृहीतस्य वर्णस्य
चिन्तादौ, आदिशब्दात् प्रत्यक्षेऽपि, एकस्मिन् चेतसि दृष्टः क्रमो यस्य तत् दृष्ट-
क्रममभिलापद्वयं वर्णद्वयं नित्यमक्रमं स्यात् युगपत् प्रतीयेतेत्यर्थः ॥५३७॥